Blog Full

Müəssisələrdə dividendlər üzrə uçotun əsasları

Mühasibat uçotu subyektlərində bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər) Hesablar Planının 3-cü bölməsinin 34-cü maddəsi  üzrə açılmış hesablar üzrə uçota alınır.

Dividend aşağıdakı anlamda işlədilir:

• hüquqi şəxslərin əldə etdiyi mənfəəti öz təsisçiləri (yaxud səhmdarları) arasında, onların xeyrinə bölüşdürməsi;
• hüquqi şəxsin ləğvi zamanı vaxtilə mənfəət hesabına formalaşmış əmlakın bölüşdürülməsi;
• səhmlərin eyni qaydada artırılmış nominal dəyəri hüdudlarında geri alınarkən edilən ödənişlər.

Mühasibat uçotunda kapital hesabları qrupuna aid edilən 344 saylı “Elan edilmiş dividendlər” hesabı xalis mənfəətindən elan olunmuş dividendlərin uçotu uçün nəzərdə tutulub.

34 saylı “Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)” maddəsi üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.  Bu maddə üzrə aşağıdakı hesablar açıla bilər (Qaydalar:32.1):

Elan edilmiş dividendlərin uçotu üzrə tənzimləmələr

344 saylı “Elan edilmiş dvidendlər” hesabında mühasibat uçotu subyektlərində hesabat dövrü yaxud keçmiş illərin əldə edilmiş xalis mənfəətindən elan olunmuş dividendlər haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar öz əksini tapır.

Əldə olunmuş xalis mənfəətdən elan edilmiş dividendlərin uçotu zamanı yuxarıda qeyd edilən qaydaların 32.8-ci bəndi tətbiq edilir.

Elan edilmiş dividendlər təsisçilər üzrə kreditor borclara aid edildiyi hallar üzrə mühasibat yazılışları həmin qaydaların 32.9, yanlış hesablanmış məbləğlər üzrə isə 32.10-cu bəndi əsasında tənzimlənir.

Hesablar üzrə uçotun aparılması zamanı aşağıdakı standartların tələbləri nəzərə alınmalıdır:

• 2 saylı “Pay alətləri əsasında ödəmə” MHBS (IFRS 2) ;
• 9 saylı “Maliyyə alətləri” MHBS  (IFRS 9) ;
• 12 nömrəli “Digər müəssisələrdə iştirak paylarının açıqlanması” MHBS (IFRS 12) ;
• 1 nömrəli “Maliyyə hesabatlarının təqdimatı” MUBS (IAS 1) ;
• 32 nömrəli “Maliyyə alətləri: Təqdimat” MUBS (IAS 32) ;
• 33 nömrəli “Səhm üzrə mənfəət” MUBS (IAS 33) .

344 saylı hesab üzrə müxabirləşmə nümunələri

Aşağıda 344 saylı “Elan edilmiş dividendlər” hesabı üzrə mühasibat yazılışlarına iki hal üzrə nümunələr verilib.

Təsisçilərə dividend ödənişi

Hesabat ilinin sonunda bir çox müəssisələr kimi “A” MMC də il ərzində qazandığı gəlirləri və xərclərini müəyyənləşdirib və mənfəəti hesablayıb. Büdcə ilə hesablaşdıqdan sonra 260000 manat xalis mənfəəti formalaşmışdır. Həmin xalis mənfəətin 150000 manatlıq hissəsi iki təsisçi arasında bölüşdürülmüşdür. Müəssisə təsisçilərə dividend ödəyərkən illik dövriyyəsinə görə verginin ödənilib ödənilməməsi məsələsini nəzərə almalıdır. Vergi Məcəlləsinin dividendlərin vergiyə cəlb edilməsilə bağlı maddəsinə nəzər yetirəndə aydın oldu ki, “A” MMC dividend ödəyərkən ÖMV-ə cəlb etməlidir.

Qeyd: Dividendlər keçmiş illərin bölüşdürülməmiş mənfəəti hesabına da ödənilə bilər. Bu zaman 341 nömrəli hesab əvəzinə 343-cü “Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)” hesabında uçota alınır.

Yanlış əməliyyat aparıldıqda

Hesabat ilinin sonunda bir çox müəssisələr kimi “A” MMC də il ərzində qazandığı gəlirləri və xərclərini müəyyənləşdirdikdən sonra mənfəətini hesablamışdır. Büdcə ilə hesablaşdıqdan sonra 260000 manat xalis mənfəəti formalaşmışdır. Həmin xalis mənfəətin 150000 manatlıq hissəsi iki nəfər təsisçi arasında bölüşdürülmüşdür. Təsisçi qərarı hazırlandıqdan sonra məlum oldu ki, təsisçilərdən biri payına düşən hissəsindən 40000 manatını dividend kimi götürməkdən imtina etmişdir.

Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər) üzrə uçot

Hesablar Planının 34-cü bölməsinin 34-cü maddəsi  üzrə açılan hesablarda mühasibat uçotu subyektlərində bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər) üzrə məlumatlar uçota alınır. 343 saylı “Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)” hesabı həmin hesablardan biridir. Ümumiyyətlə, 34-cü maddə üzrə, AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-na  uyğun olaraq aşağıdakı hesablar açılır:

Kapital hesabı olan 343 №li “Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)” hesabında mühasibat uçotu subyektinin keçmiş illər ərzində əldə edilmiş xalis mənfəəti (zərəri) barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Əldə edilmiş xalis mənfəət sözügedən qaydalardakı 32.5-ci bəndə əsaslanılaraq nizamlanır.

Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər) hesabına ehtiyatlar yaradıldıqda uyğun mühasibat yazılışı haqqında bəhs olunan qaydaların 32.6-cı, yaradılmış ehtiyatlar geri qaytarıldığı hallarda nəzərdə tutulan qaydaların 32.7-ci bəndi əsasında nizamlanır.

Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər) hesabı ilə bağlı müxabirləşmələrə nümunələr aşağıda verilib.

Səhmlər nominal dəyərindən aşağı qiymətə satıldığı halda müxabirləşmələr

“A” ASC hər birinin dəyəri 30 AZN olmaqla 1800 ədəd səhm buraxmışdır. Həmin səhmlər 1-nin dəyəri 28 AZN olmaqla, digər səhmdara satılmışdır. Səhmdar ödənişi kassaya etmişdir.

Deməli, nominal dəyəri 30 AZN olan səhm 28 AZN-ə satılmışdırsa, aradakı 2 AZN fərq emissiya güzəştidir. Verilmiş nümunədə səhmlərin sayı 1800 olduğundan cəmi emissiya güzəşti 3600 AZN (1800×2) təşkil edir.

Qanunvericilik üzrə ehtiyatların 343 saylı hesabda uçotu

Müəyyən olmuşdur ki, hesabat ilinin sonunda müəssisənin formalaşan xalis mənfəəti 80000 manatdır. Nəzərdə tutulan müəssisənin direktoru tərəfindən alınan qərara əsasən mövcud xalis mənfəətin 20000 manatı nizamnamə üzrə ehtiyatlar üçün, 20000 manatı Qanunvericilik üzrə ehtiyatlara və 20000 manat isə digər ehtiyatlara ödənilməlidir.  Geriyə qalan 20000 manat Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəətə (ödənilməmiş zərərə) görə ayrılmalıdır.

Uzunmüddətli öhdəliklər yaradıldıqda mühasibat yazılışları

“A” MMC və “B” MMC arasında anlaşılmazlıq nəticəsində yaranan münaqişənin həlli üçün “A” MMC məhkəməyə müraciət etmişdir. Məhkəmə tərəfindən verilən qərar “A” MMC-nin lehinə olmuşdur və  “B” MMC “A” MMC-ə cərimə ödəməlidir. Nəticədə yaranan 5000 manat dəyərindəki hüquqi öhdəliyin 3000 manatı “B” MMC tərəfindən qarşı tərəfin bank hesablaşma hesabına köçürüləcəkdir.

Qısamüddətli öhdəliklər yaradıldıqda 343-cü hesab üzrə uçot

“A” MMC və “B” MMC arasında anlaşılmazlıq nəticəsində yaranan münaqişənin həlli üçün “A” MMC məhkəməyə müraciət etmişdir. Məhkəmə tərəfindən verilən qərar “A” MMC-nin lehinə olmuşdur və  “A” MMC-ə cərimə ödənilməlidir. Nəticədə yaranan 5000 manat dəyərindəki hüquqi öhdəliyin 3000 manatı “A” MMC-nin bank hesablaşma hesabına köçürüləcəkdir.

Müəssisə xalis mənfəət əldə etdikdə müxabirləşmələr

 Hesabat ilində müəssisə 20000 manat dəyərində xalis mənfəəti formalaşmışdır və bu mənfəətdən istifadə edilmi (bölüşdürülmür), nəticədə növbəti ilə keçirilir. Növbəti il isə sözügedən müəssisə 2000 manat zərər etmişdir.

İkinci ilin sonunda müxabirləşmə aşağıda göstərildiyi kimidir.

2026-cı il yanvarın 1-dən Vergi Məcəlləsinə edilmiş əlavə və dəyişikliklər icarə sahəsinə də təsir edib. “Business Service Center” MMC-nin maliyyə və mühasibat işləri üzrə mütəxəssisi Abdulla Əfəndiyev bu sektorla bağlı yenilikləri şərh edib.

Yeni dəyişikliklərdə Vergi Məcəlləsinin 124.1-ci maddəsinə “kirayə” termini əlavə olunmaqla icarə və kirayə haqları arasında fərqlər öz əksini tapıb. Belə ki, icarədən əldə edilmiş gəlirlər ödəmə mənbəyində 14% dərəcə ilə vergiyə cəlb olunsa da, kirayə gəlirlərindən ödəmə mənbəyində 10% dərəcə ilə verginin tutulmasına qərar verilib. Əgər fiziki şəxs öz yaşayış sahəsini (mehmanxanalar və mehmanxana tipli obyektlərdə yerləşmə vasitələri istisna olmaqla) başqa bir fiziki şəxsə kirayəyə verərsə, ondan əldə etdiyi gəlirdən ödəmə mənbəyində 10% dərəcə ilə vergi tutulacaq. Kirayə haqqını ödəyən fiziki şəxs vergi ödəyicisi kimi uçotda olmadıqda kirayəyə verən özü, yaxud onun vergi agenti vergini ödəməli, vergi uçotuna alınıb bəyannaməni təqdim etməlidir.

Misal 1

Vətəndaş Məmmədov Anar Qurban oğlu (adlar şərtidir) Nəsimi rayonunda yerləşən ona məxsus mənzilini tələbə Həsənova Sevinc Əli qızına 450 manata kirayəyə verib. Kirayəçi vergi ödəyicisi olmadığından, ödəmə mənbəyində kirayə haqqından vergi tutulmur. Bu zaman kirayəyə verən aylıq 45 manat (450 x 10% = 45 manat) və illik 540 manat (45 x 12 = 540 manat) olmaqla gəlir vergisini hesablayıb ödəməli, növbəti ilin 31 mart tarixindən gec olmadan isə bəyannaməni vergi orqanına təqdim etməlidir.

Vergi ödəyicisi kimi uçotda olmayan fiziki şəxs vergi orqanında uçotda olmayan şəxsə icarə haqqı ödəyirsə, bu zaman icarəyə verən, yaxud onun vergi agenti 14% dərəcə ilə vergini ödəməli, vergi uçotuna alınıb bəyannamə verməlidir.

Misal 2

Əgər vergi ödəyicisi kimi uçotda olmayan fiziki şəxs özünə məxsus qeyri-yaşayış sahəsini vergi uçotunda olmayan digər fiziki şəxsə 600 manata icarəyə verirsə, bu zaman ödəmə mənbəyində icarə haqqından vergi tutulmayacaq. Belə ki, qeyri-yaşayış sahəsini icarə verən şəxs vergi uçotuna alınaraq əldə etdiyi gəlirdən aylıq 84 manat (600 x 14% = 84), illik 1.008 manat (7.200 x 14% = 1.008) olmaqla gəlir vergisi hesablayıb ödəməli və gəlir vergisi bəyannaməsini təqdim etməlidir.

Vergi Məcəlləsinin 124.2-ci maddəsinə müvafiq olaraq, icarə, yaxud kirayə haqlarından gəlir əldə edən fiziki şəxslərdən ödəmə mənbəyində vergi tutulubsa, həmin gəlir bir daha vergiyə cəlb olunmur.

Misal 3

VÖEN-i olmayan fiziki şəxs özünə məxsus 200 kvadratmetr sahəsi olan anbarı (qeyri-yaşayış obyekti) fərdi sahibkar Nəcəfov Elman Qasım oğluna aylıq 700 manat ödəniş qarşılığında icarəyə verib. Bu zaman fərdi sahibkar ödəmə mənbəyində 98 manat (700 x 14% = 98 manat) vergi məbləğini tutmaqla qalan 602 manat vəsaiti fiziki şəxsə ödəyəcək. Fiziki şəxsin bu əməliyyatdan əldə etdiyi gəlir (602 manat) heç bir vergiyə cəlb edilmir.

Mənbə: vergiler.az