Blog Full

Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər

Mühasibat uçotu subyektlərində uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər Hesablar Planının 40-cı maddəsi üzrə açılmış hesablarda uçota alınır.

Faiz xərci yaradan öhdəliklər öhdəliklərin xüsusi növüdür. Bank kreditləri belə öhdəliklərə bariz nümunə ola bilər. Banklar, bank olmayan kredit təşkilatları borc pul verilməsi sahəsində lisenziya almış, real borc vermək potensialına malik, verilmiş borcların alınmasını həyata keçirə biləcək gücə malik şəxslərdir. Bankların olduqca fərqli fəaliyyət istiqamətləri olsa da, əsas fəaliyyətləri aşağı dərəcə ilə cəlb etdikləri əmanətləri yuxarı dərəcə ilə kredit kimi başqa şəxslərə verməklə faiz gəliri əldə etməkdir.

Azərbaycanda bank sisteminin hüquqi bazasının beynəlxalq standartlara tam uyğunlaşdırılması, iqtisadiyyatda bank xidmətlərinin rolunun artırılması, bank əmanətçilərinin, kreditorlarının müdafiəsinin gücləndirilməsi, bütövlükdə bank sisteminin stabil, təhlükəsiz fəaliyyətinin təmin edilməsi məqsədilə bankların təşkili, daxili idarəetmə, fəaliyyətinin tənzimlənməsi, ləğv edilməsi prinsipləri, qaydaları, normaları “Banklar haqqında” AR qanunu  ilə tənzimlənir.

Uzunmüddətli bank kreditləri hesabı üzrə uçotun tənzimlənməsi

Bank kreditləri üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

Qaydaların 34.1-ci maddəsinə görə  40 saylı “Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” maddəsi üzrə aşağıdakı hesablar açıla bilər.

401 №-li “Uzunmüddətli bank kreditləri” hesabında mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməsi tələb olunmayan bank kreditləri haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

401 saylı “Uzunmüddətli bank kreditləri” hesabı öhdəlik hesabıdır.

Uzunmüddətli bank kreditləri yarandıqda, həmçinin uzunmüddətli bank kreditləri qısamüddətli bank kreditləri kimi təsnifləşdirildikdə həmin qaydaların 34.2.-ci bəndilə nizamlanır.

Uzunmüddətli bank kreditləri üzrə müsbət, mənfi məzənnə fərqi yarandıqda mühasibat yazılışları həmin qaydaların 34.3.-cü bəndi ilə tənzimlənir.

Uzunmüddətli bank kreditləri:

• qısamüddətli bank kreditləri kimi təsnifləşdirilmədən birbaşa olaraq ödənildikdə həmin qaydaların 34.4.-cü bənd;
• üçüncü şəxs tərəfindən ödənildikdə isə 34.5.-ci bəndi tətbiq olunur.

Aşağıda 401 №-li “Uzunmüddətli bank kreditləri” hesabı ilə bağlı müxabirləşmə nümunələri verilib.

Bankdan uzunmüddətli kredit alındıqda və qaytarıldıqda müxabirləşmələr

“A” MMC istehsal prosesini fasiləsiz şəkildə davam etdirmək üçün pul vəsaitlərinin yetərsiz olduğu qənaətinə gəlmişdir. May ayında bankdan 80000 manatlıq kredit götürməklə pul problemi həll olunub. Bankla müəssisə arasında bağlanan müqavilənin şərtlərinə əsasən kreditin müddəti 2 il, illik faiz dərəcəsi 17% – dir. Müəssisə kreditin 50%-ni birinci il, qalan hissəni növbəti il ödəməlidir.

İkinci il uzunmüddətli bank krediti belə uçota alınır:

Uzunmüddətli bank kreditlərinin qısamüddətli bank kreditləri kimi təsnifləşdirilməsi

“A” MMC istehsal prosesini fasiləsiz şəkildə davam etdirmək üçün pul vəsaitlərinin yetərsiz olduğu qənaətinə gəlmişdir. Fevral ayında bankdan 35000 manatlıq kredit götürməklə pul problemi həll olunub. Bankla müəssisə arasında bağlanan müqavilənin şərtlərinə əsasən kreditin müddəti 2 il, illik faiz dərəcəsi 15% razılaşdırılıb. Müəssisə kreditin 50%-ni birinci il, qalan hissəni növbəti il ödəməlidir.

Lakin may ayında müqavilədə edilən dəyişikliyə əsasən bank krediti ilin sonuna qədər tamamilə ödənilməlidir.

Bank kreditləri barədə daha ətraflı məlumat üçün  buraya keçid  ala bilərsiniz.

Hər ikisi işləyən ər və arvadın himayəsində iki azyaşlı uşaq var. Bilmək istərdik ki, valideynlərdən hansısa birinə vergi güzəşti  tətbiq edilirmi?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 102.5-ci maddəsinə əsasən, qohumluq dərəcəsindən asılı olmayaraq, himayəsində azı üç nəfər, o cümlədən gündüz təhsil alan 23 yaşınadək şagirdlər və tələbələr olan ər və ya arvaddan birinin vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 50 manat məbləğində azaldılır.

Əlavə olaraq, təqaüd, pensiya və işsizlikdən sığorta ödənişi alan şəxslər (uşaqlardan başqa), qanuna əsasən tam dövlət təminatında olan şəxslər himayədə olanlara aid edilmirlər.

Sorğuya cavab olaraq bildirilib ki, himayədə olan şəxslərin sayı iki nəfər olduqda, Vergi Məcəlləsinin 102.5-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş güzəşt hüququ yaranmır.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 102.5-ci maddəsi

Mənbə: vergiler.az

2026-cı ildən Vergi Məcəlləsində edilmiş dəyişikliklərdən biri də balıqçılıq məhsullarının istehsalına aiddir. Artıq bu ildən həmin sektorda istehsal edilən məhsullar da kənd təsərrüfatı məhsullarına bərabər tutulur. Bu isə o deməkdir ki, kənd təsərrüfatı sektoruna aid edilən müddətsiz vergi güzəştləri balıq və balıqçılıq məhsullarına da şamil olunur. 

Yeniliyi iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir. 

Vergi Məcəlləsinin “kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı” anlayışını tənzimləyən 13.2.60-cı maddəsinə edilmiş əlavəyə əsasən, bu maddənin və Məcəllənin 13.2.61-ci maddəsinin müddəaları balıqçılığa (balıq kürüsünün istehsalı istisna olmaqla) da şamil edilir. Emal üçün nəzərdə tutulan balıq məhsulları istisna olmaqla, balıqyetişdirmə fəaliyyətini həyata keçirən şəxslər tərəfindən kəsilmə və dondurulma əməliyyatlarına məruz qalan balıq məhsulları kənd təsərrüfatı məhsullarına bərabər tutulur.

Qeyd edək ki, Vergi Məcəlləsinin tələblərinə əsasən, torpaq vergisi istisna olmaqla, kənd təsərrüfatı sektoru bu ildən etibarən əksər vergilər üzrə ödəmələrdən azad edilib. O cümlədən 1 yanvar 2026-cı il tarixdən balıq məhsullarının istehsalı (balıq kürüsünün istehsalı istisna olmaqla) ilə məşğul olan vergi ödəyiciləri mənfəət, gəlir, əlavə dəyər vergisini, sadələşdirilmiş sistem üzrə vergini və həmin fəaliyyət zamanı istifadə olunan obyektlərdən əmlak vergisini ödəməkdən azad edilib.

Misal

Balıq məhsullarının istehsalı ilə məşğul olan kiçik sahibkarlıq subyektinin 2025-ci il üzrə mənfəəti 60.000 manat təşkil edib. Bu halda, vergi ödəyicisi 12.000 manat məbləğində mənfəət vergisini dövlət büdcəsinə ödəyəcək:
60.000 x 20% = 12.000 manat.

Həmin vergi ödəyicisinin 2026-cı il ərzində mənfəəti 60.000 manat olsa da, hər hansı mənfəət vergisi hesablanması həyata keçirilməyəcək. Çünki artıq bu ildən balıqçılıq fəaliyyəti də müvafiq güzəştlərin əhatə dairəsinə aid edilib.

Onu da qeyd edək ki, balıqyetişdirmə fəaliyyətini həyata keçirən şəxslər tərəfindən kəsilmə və dondurulma əməliyyatlarına məruz qalan balıq məhsulları üzrə də güzəşt tətbiq edilir. Yeganə güzəşt tətbiq edilməyən sahə balıq kürüsünün istehsalıdır. Eləcə də balıqyetişdirmə fəaliyyətini həyata keçirən şəxslər tərəfindən emal edilən balıqçılıq məhsulları üzrə güzəşt tətbiq olunmur.

Mənbə: vergiler.az

Azərbaycanda mövcud olan elektron vergi xidmətləri və rəqəmsal vergi inzibatçılığı artıq süni intellektə keçidin “bünövrəsi”ni təşkil edir. Çünki Süni İntellekt (AI)/Generativ Süni İntellekt (GenAI) üçün ən vacib şərt rəqəmsal məlumat bazası və elektron proseslərdir.

Süni İntellekt — insan zəkasını təqlid edən, məlumatlardan öyrənən və qərarlar qəbul edə bilən texnologiyaların ümumi adıdır. Generativ Süni İntellekt isə AI-nin bir alt sahəsidir və onun əsas fərqi sadəcə mövcud məlumatları təhlil etmək deyil, tamamilə yeni məzmun (mətn, şəkil, audio, video və kod) yaratmaq qabiliyyətidir.

Bəs elektron vergi xidmətləri AI-yə keçid üçün necə baza yaradır?

Hazırkı e-xidmətlər sistemi (e-bəyannamə, e-qaimə-faktura, e-audit elementləri, onlayn qeydiyyat sistemi, e-şəxsi kabinet, e-müraciətlər və digər inteqrasiya olunmuş məlumat bazaları) vergi orqanına imkan verir ki:

– məlumatları real vaxtda toplasın,

– əməliyyatları izləsin,

– riskləri müqayisə etsin,

– vergi ödəyicisinin davranış modelini təhlil etsin.

Bu, artıq süni intellektin işləməsi üçün lazım olan “xammal”dır: böyük verilənləri (Big Data) təşkil edir.

Süni intellektə keçid nə deməkdir?

Bu o deməkdir ki, sistem sadəcə məlumat qəbul etmir, həm də:

– riskləri avtomatik müəyyən edir,

– şübhəli əməliyyatları öncədən aşkar edir,

– yoxlamaları daha ağıllı planlaşdırır,

– vergi ödəyicisinə avtomatik məsləhət verir,

– qanunvericiliyi izah edən virtual köməkçi kimi çıxış edir.

Yəni inzibatçılıq “elektron” olmaqdan çıxıb intellektual inzibatçılığa çevrilir.

Azərbaycanda bu sistemə keçmək üçün nə etmək lazımdır?

1. Məlumat bazalarının birləşdirilməsi və keyfiyyətin artırılması

AI üçün əsas problem məlumatın çoxluğu deyil, keyfiyyətidir.
Ona görə:

– vergi, gömrük, bank, DSMF, statistika, Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti, ədliyyə və digər bazalar inteqrasiya edilməlidir,
– məlumatların təkrarlanması və uyğunsuzluğu aradan qaldırılmalıdır.

2. Risk əsaslı avtomatik analitika sisteminin gücləndirilməsi

Vergi yoxlamaları və nəzarət tədbirləri “əl ilə seçmə” yox, AI risk modeli ilə aparılmalıdır:
– sektor üzrə risk profilləri,

– ƏDV zəncir analizi,

– qeyri-real dövriyyə və şübhəli əməliyyatların aşkarlanması,

– “qara siyahı” yox, “risk balı” (scoring) tətbiqi.

3. GenAI üçün hüquqi-normativ bazanın formalaşdırılması

Süni intellekt vergi sahəsində tətbiq olunursa:

– qərarın kim tərəfindən verildiyi (AI, yoxsa insan) hüquqi müəyyən olunmalıdır,

– AI-nin səhv qərarına görə məsuliyyət mexanizmi formalaşdırılmalıdır,

– vergi ödəyicisinin AI qərarına etiraz hüququ qorunmalıdır,

– şəxsi məlumatların qorunması daha sərt tənzimlənməlidir.

4. Vergi sistemində “Virtual vergi asistenti”nin yaradılması

Bu sistem:

– vergi ödəyicisinin suallarını cavablandırar,

– bəyannaməni doldurmağa kömək edər,

– qanunvericilik maddələrini izah edər,

– vergi risklərini əvvəlcədən xəbərdar edər.

5. Süni intellektin “təlim bazası”nın yaradılması

GenAI-nin işləməsi üçün ona:

– Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi,

– Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin qərarları,

– vergi orqanının metodiki göstərişləri,

– məhkəmə təcrübəsi,

– izahat məktubları,

– daxili prosedurlar kimi sənədlər strukturlaşdırılmış formada verilməlidir (Əks halda AI yanlış cavablar (“hallüsinasiyalar”) verə bilər). Bu, həm xidmət keyfiyyətini artırar, həm də əməkdaş yükünü azaldar.

6. Kadrların hazırlanması (ən vacib məsələ)

Süni intellekt sistemi tətbiq ediləndə:

– vergi müfəttişi analitik bacarıqlı olmalıdır,

– data analitikası, risk analizi, AI qərarlarının interpretasiyası üzrə təlimlər keçirilməlidir,

– İT və vergi hüququ arasında “hibrid mütəxəssislər” formalaşdırılmalıdır.

7. Pilot layihələr (mərhələli tətbiq)

Birbaşa bütün sistemi dəyişmək risklidir. Ən düzgün yol:

– əvvəlcə ƏDV risk analizi,

– sonra e-qaimə-faktura üzrə saxtakarlığın aşkarlanması,

– daha sonra audit seçiminin AI ilə aparılması,

– ən sonda GenAI köməkçisinin tətbiq edilməsi.

8. Etik və təhlükəsizlik mexanizmləri

AI vergi sistemində işləyəcəksə:

– kibertəhlükəsizlik gücləndirilməli,

– məlumat sızmasının qarşısı alınmalı,

– AI-nin qərarları izah edilə bilən olmalıdır (Explainable AI),

– diskriminasiya yaradan modellər aradan qaldırılmalıdır.

Beləliklə, Azərbaycanda elektron vergi xidmətlərinin mövcudluğu süni intellektə keçidi asanlaşdırır, çünki artıq:

– rəqəmsal məlumat var,

– əməliyyatlar elektron mühitdədir,

– vergi ödəyicisinin davranışı izlənilə bilir.

Süni intellektə keçid üçün əsas şərtlər bunlardır:
məlumat keyfiyyəti + inteqrasiya + risk analitikası + hüquqi baza + kadr hazırlığı + təhlükəsizlik.

Fikrimizcə, aşağıda qeyd olunan tədbirlər paketinin Azərbaycanda tətbiq edilməsi mövcud rəqəmsal vergi sisteminin süni intellekt mərhələsinə keçirilməsi üçün əsas istiqamətlər ola bilər:

1. İnstitusional və idarəetmə tədbirləri

1.1. Vergi orqanının strukturunda Süni İntellekt və Analitika üzrə strukturun yaradılması;

1.2. “Vergi inzibatçılığında AI strategiyası (2026–2030)” adlı dövlət səviyyəli strateji yol xəritəsinin qəbul edilməsi;

1.3. Vergi sistemində “data governance” mexanizminin qurulması: yəni məlumatın sahibi, məsul şəxsin, yenilənmə qaydasının və keyfiyyət standartlarının hüquqi formada müəyyən edilməsi.

2. Texnoloji tədbirlər (İT infrastrukturu)

2.1. Vergi məlumat bazaları üzrə vahid Data Warehouse və ya Data Lake infrastrukturunun yaradılması;

2.2. Məlumatların təmizlənməsi (data cleaning), təkrarlanmanın aradan qaldırılması və standartlaşdırılması;

2.3. Vergi xidmətlərində “real vaxt analitikası”nın tətbiq edilməsi (xüsusilə ƏDV üzrə əməliyyatlarda);

2.4. AI modellərinin işləməsi üçün bulud infrastrukturun (cloud) və ya dövlət daxili yüksək təhlükəsizlikli serverlərinin formalaşdırılması.

3. Risk əsaslı vergi nəzarətinin gücləndirilməsi

3.1. Vergi ödəyiciləri üzrə risk balı sisteminin (scoring model) tətbiq edilməsi;

3.2. ƏDV əməliyyatları üzrə şəbəkə analizi (network analysis) ilə “saxta şirkət zənciri”nin aşkarlanmasının təmin olunması;

3.3. Auditlərin seçilməsi üçün süni intellekt alqoritmlərinin tətbiq edilməsi, audit resurslarının yüksək riskli sahələrə yönəldilməsi;

3.4. Risk indikatorlarının sektorlar üzrə fərqləndirilməsi, tikinti, ticarət, xidmət, idxal, e-ticarət kimi sahələr üzrə ayrıca risk modellərinin hazırlanması.

4. GenAI əsaslı xidmətlərin yaradılması

4.1. Vergi ödəyiciləri üçün “Virtual Vergi Asistenti” sisteminin tətbiq olunması. Bu sistem:

– vergi qanunvericiliyini sadə dildə izah etməli;

– bəyannamə doldurulmasına kömək etməli;

– vergi borcu və öhdəlikləri üzrə xəbərdarlıq verməli;

– müraciətləri avtomatik cavablandırmalıdır.

4.2. Vergi əməkdaşları üçün “AI köməkçi” sisteminin qurulması:

– yoxlama aktlarının hazırlanması,

– izahat məktublarının layihəsinin yazılması,

– qanunvericilik maddələrinin axtarışı və şərhi,

– analitik hesabatların hazırlanması.

5. Hüquqi-normativ və etik tədbirlər

5.1. Süni intellektin tətbiqi zamanı vergi ödəyicisinin hüquqlarının qorunması:

– AI qərarlarının izah olunması (explainability),

– etiraz mexanizmi,

– insan tərəfindən yekun təsdiq prinsipi.

5.2. Süni intellektin istifadə etdiyi məlumatların məxfiliyi ilə bağlı ayrıca tənzimləmə mexanizminin hazırlanması.

5.3. AI modellərinin nəticələrinin ədalətliliyi və diskriminasiya yaratmaması üçün “alqoritmik audit” mexanizminin tətbiq edilməsi.

6. Kadr potensialının formalaşdırılması

6.1. Vergi əməkdaşları üçün Data Analitika və AI təlim proqramlarının tətbiq edilməsi;

6.2. Vergi hüququ + İT bacarığı olan “hibrid mütəxəssislər”in hazırlanması;

6.3. Dövlət universitetləri ilə əməkdaşlıq çərçivəsində “Vergi analitikası və rəqəmsal nəzarət” modulu üzrə ixtisas proqramlarının yaradılması.

7. Pilot layihələrin tətbiqi (mərhələli keçid)

Azərbaycanda süni intellektə keçidin aşağıdakı pilot layihələrlə başlanılmasını tövsiyə edilir:

– Pilot 1: ƏDV zəncirinin avtomatik risk analizi

– Pilot 2: Saxta əməliyyatların və “qaimə şişirtməsinin” aşkarlanması

– Pilot 3: Audit seçiminin AI ilə avtomatlaşdırılması

– Pilot 4: Vergi borcunun proqnozlaşdırılması və erkən xəbərdarlıq sistemi

– Pilot 5: GenAI əsaslı “Virtual Vergi Asistenti”nə keçid.

Bu mərhələlilik həm texniki riskləri azaldar, həm də sistemin hüquqi və ictimai qəbulunu təmin edər.

Beləliklə, Azərbaycanda elektron vergi xidmətlərinin mövcudluğu süni intellekt əsaslı vergi inzibatçılığına keçid üçün mühüm baza rolunu oynayır. Lakin bu keçid yalnız texnoloji modernizasiya deyil, eyni zamanda məlumatların inteqrasiyası, hüquqi tənzimləmə, təhlükəsizlik mexanizmləri və kadr potensialının gücləndirilməsi ilə müşayiət olunmalıdır. Süni intellektin tətbiqi risk əsaslı vergi nəzarətinin səmərəliliyini artırmaqla yanaşı, vergi ödəyicilərinə göstərilən xidmətlərin keyfiyyətini yüksəldəcək, “kölgə iqtisadiyyatı”nın azalmasına və büdcə gəlirlərinin daha sabit formalaşmasına şərait yaradacaqdır.

Mənbə: vergiler.az