Blog Full

Uçotun ilkin inkişaf tarixi

Tarixçilər uçotun başlanğıcını insan cəmiyyətinin ilkin formalaşma mərhələsindən hesablayır. Əldə etdiyi qənimətin, yəni “anbar ehtiyatlarının” sayını sümük, ağac üzərində cızıqlarla qeyd edən qədim insanı ilk uçot işçisi hesab etmək olar. Zamanla sayma prosesində daşlar, düyünlər, çubuqlar tətbiq edilməyə başladı. Bunu mühasibatın tarixi inkişafının başlanğıcı da hesab etmək olar. İnkişaf prosesi mühasibat uçotunun istifadə formasını dəyişdi. Nəticədə hesabdar, mühasib peşələri yarandı, mühasibat, mühasibat uçotu anlayışları formalaşdı.

Mühasibat uçotunda dövrlər dəyişdikcə elm tək formalaşan mühasibatlıq praktik tətbiq sərhədlərini aşaraq nəzəri inkişaf etməyə başladı. Mühasibatın tarixi inkişafının mərhələlərinə nəzər salsaq, görərik ki, hesabdarlığın nəzəri, həmçinin praktik istifadəsinin öyrənilməsi təsərrüfat həyatında baş verən halların obyektiv qiymətləndirilməsinə, elmi proqnozlaşdırma texnikasının mənimsənilməsinə geniş şərait yaradır. Daimilik, iqtisadi hadisələrin balanslı qeydiyyatı uçot işçilərinin beynəlmiləl emblemi kimi tanınmış mühasiblərin gerbində əks olunub.

Mərkəzində “Elm, Vicdanlıq, Müstəqillik” şüarı yerləşən gerbdə günəş maliyyə uçotunun şəffaflığını, tərəzi – bərabərliyi (balansı), Bernulli əyrisi daimiliyin ifadəsidir.

Yaxın Şərqdə mühasibatın tarixi inkişafı

Mühasibat tarixinin izlərini özündə əks etdirən sənədlər qədim uçot işçilərinə yüksək qiymət verildiyin təsdiqləyir. Sənədlərə görə, uçot tanrının sirri adlandırılmış, ona xidmət müqəddəs borc sayılmışdır. Araşdırılmalar göstərir ki, qədim Misirdə firon sarayının ən hörmətli şəxsi uçot sahəsində böyük uğurlar qazanmış Neferxotep olmuşdur.

Bizə gəlib çatan yazılara görə uçotun yaranması eramızdan 6000 il əvvələ təsadüf edir. Bu yazılar mühasibat uçotunun inkişaf tarixinin ilkin mərəhələsinin araşdırılmasında mühüm rol oynadı. Həmin yazılarda Misirdə Nil çayının suyundan torpağın suvarılmasına görə taxılla, kətanla (pambıqla) verginin ödənməsi təsdiq olunur. Qeydiyyat vergi toplayanların, əkinçilərin evlərinin divarında müvafiq sayda işarələrin qoyulması ilə yerinə yetirilirdi.

Yaxın Şərqdə mühasibatın tarixi haqqında qeydlərə Hammurapi qanunlarında da rast gəlmək mümkündür. Babildə qəbul edilmiş Hammurapi qanunları (b.e.ə. 755-1752) sahibinin adından mal satan agentin qiymət haqqında arayış təqdim etməsini tələb edirdi. Mesopotamiyada mühasib rolunu mirzə ifa edirdi. Bu hörmətli peşə idi. O, nəinki uçotla məşğul olur, həm də bağlanılan əməliyyat üçün qanunvericiliyin müfəssəl tələblərinə əməl olunmasın təmin edirdi. Məbədlərdə, saraylarda, özəl qurumlarda yüzlərlə mirzə işləyirdi. Bu peşə hörmətli sayılırdı.

Mühasibat uçotunun inkişaf tarixində mühüm dövr papirusların hazırlanması texnologiyasının mənimsənilməsi oldu. Qədim Misirdə dövlət uçotunda gil əvəzinə papirusların tətbiqi uçotu daha müfəssəl formaya salmağa imkan verdi. Fironların sərdabələrində qoyulan papiruslarda “natura” şəklində alınan vergi qeydləri ətraflı şəkildə aparılırdı.

Şərqdə mühasibatın tarixi ilə əlaqədar qeydlərə nəzarət sistemi ilə bağlı sənədlərdə rast gəlmək mümkündür. Mürəkkəb audit sistemi Misir hesabdarlarının düzgünlüyünü yoxlamağa imkan verirdi. Qədim mühasiblər mümkün qədər dürüst, diqqətli olmalı idilər, çünki aşkar edilmiş pozuntular cərimə, bədənin bir hissəsini kəsmək, hətta ölümlə cəzalandırılırdı.

Qədim Çində mühasibat uçotu dövlət proqramlarının effektivliyini, onları həyata keçirən məmurların dürüstlüyünü qiymətləndirmək üçün əsas idi.

Zhao sülaləsinin hakimiyyəti dövründə (e.ə. 1122 – 256) ikili girişin qəbuluna qədər (19-cu əsrə qədər) davam edən mühasibat uçotu sistemi yarandı və inkişaf etdi.

B.e.ə. I əsrdə imperator Ai-Dee kiçik sahibkarlığın məhvinin qarşısını almağa çalışaraq tarixi islahatları apardı. Mühasib funksiyalarını dövlət imtahanı nəticələrinə əsasən, mənşəyindən asılı olmayaraq vəzifəyə təyin edilmiş məmurlar icra etməyə başladı. Hesabatlılıq  iki nüsxədə aparılır, saxlanılmaq üçün mərkəzi arxivə təhvil verilib. Elan edilməmiş təftişlər, çarpaz yoxlamalar tətbiq edilirdi.

Qədim Avropada mühasibatlıq

Mühasibatın tarixində ikili yazılışdan istifadə uçota yeni baxış demək idi. Tarixçilər ikili mühasibatlığın elementlərinin qədim Romada qeydə alındığını qeyd edirlər. O dövrlərdə romalılara amortizasiya anlayışı da məlum idi. İkili yazılış, mühasibat uçotunun yaranması İtaliyanın intibah dövrünə təsadüf edir.

İkili yazılış sistemi XIII-XIV əsrdə yaranmış, onlardan Şimali İtaliyanın bir sıra ticarət mərkəzlərində faydalanmışlar. Genuyada tapılmış tarixi bələdiyyə yazılarında ikili yazılış sistemi 1340-cı ilə aiddir. Daha erkən ikili yazılış Florensiyanın ticarət firmalarında (1299-1300-cü illər), eləcə də Şampan (Fransa) əyalətində ticarət aparan firmalarda aşkar edilmişdir. Uçotu ilk sistemləşdirən Fransiskan rahibi Luka Paçoli idi. Onun uçot yazılışlarının mahiyyətini açıqlayan «Hesablar və yazılışlar haqda traktat»-ı (1494-cü il) mühasibatın tarixində yeni mərhələ idi.

Müasir dövrdən fərqli olaraq mühasibatın tarixinin bu mərhələsində:

• dövrün mühasibat uçotu yalnız fərdi sahibkarı informasiyalarla təmin edir, bütün məlumatlar gizli saxlanılırdı;
• həmin dövrdə mülkiyyətçi ilə təşkilatın əmlakı arasında məhdudiyyət yox idi;
• təşkilat, hesabat, hesabat dövrü anlayışları müəyyən edilməmişdi;
• pul vahidinin çoxluğu ikili mühasibatlıqdan istifadəni ləngidirdi.

Mühasibat uçotunun inkişaf tarixinin sonrakı dövrlərində Luka Paçolinin davamçıları:

• Alvize Kazanova (1558) – gəmiqayırmada;
• Di.Pietro (1586) – kilsə təsərrüfatında, banklarda;
• A. Masketti (1610) – sənayedə;
• Lyudoviko Flori (1636) – mehmanxana, dövlət təşkilatlarında;
• Bastiano Benturi (1655) – kənd təsərrüfatında sistemli uçotun tətbiqini inkişaf etdirirdilər.

İri sənayenin yaranması, rabitənin inkişafı, dünya ticarətinin dövriyyəsinin artması, qiymətli kağızlar bazarının formalaşması, bazar iştirakçılarının çoxalması kənar istifadəçilərin uçot məlumatlarına tələbatını, paralel olaraq mühasibat uçotunun qurulması xidmətinə tələbatı artırırdı. Bütün bunlar 19-cu əsrin ikinci yarısı, 20-ci əsrin birinci onilliyində mühasibat uçotunun bir elm kimi formalaşmasına təkan verdi.

İslam  mühasibat modelinin formalaşması 

İslamın beşiyi sayılan ərəb ölkələrində neft yataqlarının kəşfi onları dünya bazarına çıxardı. Sürətli inkişaf daxili ticarətin inkişafı səviyyəsində donmuş mühasibat uçotunun inkişafına təkan verdi. Bütün bunlar İslam ölkələrində dini və sosial ənənələrinə əsaslanan mühasibat modelinin hazırlanmasına təkan verdi. Bunu İslam mühasibatının tarixi inkişafının başlanğıc mərhələsi saymaq olar. Dünya ərəb iqtisadi möcüzəsi ilə yanaşı, islam iqtisadiyyatı haqqında danışmağa başladı.

İslam ölkələrinin inkişafında böyük sıçrayış iqtisadi proseslərə keyfiyyətcə yeni yanaşmaların tətbiqini zəruri etdi. Elmi  dövriyyəyə “İslam iqtisadiyyatı modeli”, “İslam mühasibat modeli” şəklində təqdim edilən “İslam iqtisadiyyatı” anlayışı daxil oldu. Bunu  mühasibatın tarixi inkişafında İslam səhifəsi də saymaq olar.

Təbii ki, “İslam iqtisadiyyatı” anlayışı boş yerdə yaranmamışdı. Şərq ölkələrinin iqtisadiyyatının inkişaf tarixi qədim köklərə malikdir, orta əsrlərə gedib çıxır, əsasları Qərbdəki həmkarlarından xeyli qabaq bəzi iqtisadi qanunları kəşf edib tətbiq edən müsəlman alimlərinin iqtisadi inkişaf problemlərinə həsr olunmuş əsərlərində qoyulmuşdur. Təəssüf ki, son vaxtlara qədər bu əsərlər əsassız olaraq unudulmuşdur.

Orta əsrlərdə İslam iqtisadi sisteminin əsas prinsiplərinin inkişafına ən böyük töhfəni Əbu Yusif, Əbu Həmid Məhəmməd ibn Məhəmməd əl-Qəzali ət-Tusi, Əbdürrəhman ibn Məhəmməd Xəldun əl-Xədrami kimi alim-ensiklopedistlər vermişlər.

Şərq alimləri ilk uçot kitabının məhz şərqdə meydana çıxdığını deyirlər. Belə ki, şərq alimlərindən olan Abdullah ibn Muhəmməd İbn Kiya Əl Mazandaraninin 1363-cü ildə çap olunmuş “Risalei Fələkiyyə / Kitabus Siyaqat” adlı əsərində mühasibat uçotu dəftərlərindən, ikili qeydiyyat sistemindən, mühasibatlığa aid müxtəlif mövzulardan bəhs edilmişdir. Bu əsəri mühasibatın tarixinə İslami ilk elmi yanaşma kimi qəbul etmək olar.

İbn Xəldun çoxlu sayda iqtisadi qanunları Qərbdə rəsmi şəkildə dərc edilməmişdən bir neçə əsr əvvəl kəşf edərək yazılarında təqdim etmişdir. O, Adam Smiti qabaqlayaraq əmək bölgüsünə ehtiyac olduğunu, Devid Rikkardodan daha tez əmək dəyəri prinsipini, D.Keynsdən əvvəl isə sabitləşmə siyasətinin həyata keçirilməsində dövlətin rolunu sübut etmişdi.

Əbu Yusif “Kitab əl-Xərəc” əsərində vergitutmanın xüsusiyyətlərini tədqiq edərək, ilk dəfə olaraq indi iqtisadiyyatda klassik sayılan əsas prinsipləri formalaşdırmışdır. Bunlar aşağıdakılar idi:

• vergi idarəsinin mərkəzləşdirilməsi;
• vergilərin vergi ödəyicisi üçün əlverişli vaxtda ödənilməsi;
• ödəyicinin vergiləri ödəmək qabiliyyətli olması.

Əl-Qəzalinin əsərlərində vergi və dövlət maliyyəsi ilə bağlı suallar açıqlanır. Ümumiyyətlə, müsəlman alimlərinin əsərlərində İslam iqtisadi modelinin inkişafının xüsusiyyətləri, mühasibat uçotunun əsas istiqamətləri təqdim olunur.

Beləliklə, biz bu yazıda mühasibatın tarixi inkişafının müəyyən mərhələlərinə nəzər saldıq. Uçotun tarixi haqqında ətraflı məlumatı “Mühasibat tarixi” bölməsindən oxumaq olar.

Kameral vergi yoxlaması

Vergi ödəyicisinin təqdim etdiyi hesabatlar (vergi bəyannamələri) əsasında vergi orqanı kameral yoxlama aparır. Əgər yoxlama zamanı təqdim edilmiş məlumatlarda uyğunsuzluq aşkar edilərsə, ona tam adı “Kameral vergi yoxlaması üçün zəruri olan sənədlərin (məlumatların) tələb edilməsi haqqında məktub” olan kameral vergi məktubu göndərilir.

Mədən vergisi üzrə kameral vergi yoxlamasının aparılması ardıcıllığı digər vergi növlərində olduğu kimidir. Yoxlamanın aparılması Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin 37-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Kameral vergi yoxlaması bəzən maliyyə sanksiyası ilə nəticələnə bilər.

Yoxlamanın əsas məqsədi təqdim edilmiş bəyannamə üzrə məlumatların düzgünlüyünün yoxlanılmasıdır.

Mədən vergisi bəyannaməsi necə verilir?

Mədən vergisi üçün hesabat dövrü ay hesab olunur. Vergi ödəyicilərinə ay bitdikdən sonra bəyannamənin təqdim edilməsi üçün kifayət qədər vaxt ayrılır, daha dəqiq desək, növbəti ayın 20-si  son gün olmaq şərtiylə bəyannaməni təqdim etməlidirlər.

Bəyannamə digər hesabatlarda olduğu kimi Dövlət Vergi Xidmətinin kollegiyasının qərarıyla təsdiqlənmiş formada, qaydada tərtib edilir. Mədən vergisi üzrə kameral vergi yoxlaması zamanı bu qaydalara əməl edilməsi ilk növbədə təftiş edilir.

Bəyannamənin ilk hissəsi ümumi hissədir. Burada vergi ödəyicisi, habelə vergi dövrüylə bağlı ümumi məlumatlar yazılır.

Verginin hesablandığı hissə aşağıdakı məlumatları özündə əks etdirən iki bölmədən ibarətdir:

• birinci bölmədə topdansatış qiymətindən vergi tutulan faydalı qazıntılar üzrə məlumatlar qeyd edilir;
• ikinci bölmədə hasilatının miqdarın görə vergi tutulan qeyri-fliz faydalı qazıntılar əks olunur.

Nümunə 1: Müəssisə 2022-ci ilin aprel ayında 60 kubmetr kvars qumları və 136 kubmetr kərpic-kirəmit gilləri hasil etmişdir.

Müəssisə ən geci may ayının 20-si hər bir faydalı qazıntı üçün uyğun dərəcələr tətbiq etməklə hesablanmış mədən vergisi bəyannaməsini vergi orqanına təqdim etməklə mədən vergisini həmin tarixdən gec olmayaraq dövlət büdcəsinə ödəməlidir.

Vergi orqanı təqdim edilmiş bəyannamə üzrə məlumatların düzgünlüyünü yoxlamaq məqsədi ilə qanunvericiliklə  müəyyən edilmiş 30 gün ərzində mədən vergisi üzrə kameral vergi yoxlaması apara bilər.

Kameral məktubun yazılma səbəbləri

Vergi orqanının göndərdiyi kameral vergi məktubu vergi ödəyicilərinə tanışdır. Bəs bu məktub hansı səbəbdən yazılır?

Biz bilirik ki, bəyannamənin təqdim edilməsiylə iş bitmir. Bundan sonra vergi orqanının həmin bəyannamə üzrə kameral vergi yoxlaması keçirmək hüququ var.

Avtomatlaşdırılmış Vergi İnformasiya Sisteminə münasibətdə (AVİS) yoxlamanın iki forması mövcuddur:

• AVİS üzrə;
• AVİS-dən kənar.

AVİS üzrə yoxlama elektron şəkildə Dövlət Vergi Xidməti tərəfindən müəyyən edilmiş risk meyarlarına uyğun aparılır.

AVİS-dən kənar yoxlama aparılarkən əvvəlki hesabat dövrləri üzrə verilmiş bəyannamələrdən tutmuş, bank sənədlərinin təhlili, faydalı qazıntıların çıxarılması üçün sərf edilmiş enerjinin miqdarının bəyannamədə göstərilmiş hasilatla uyğunluğuna qədər bir çox məqamlar təhlil edilir.

Dövlət Vergi Xidməti öz vəzifəsini digər dövlət orqanlarıyla məlumat mübadiləsi apararaq həyata keçirir. İstər dövlət satınalınmasından əldə edilmiş məlumatlar, istər digər səlahiyyətli qurumlardan verilən məlumatlar yoxlamanın gedişatına təsir edə bilir.

Hər hansı uyğunsuzluq  aşkar edildikdə vergi ödəyicisinə mədən vergisi üzrə kameral vergi məktubu göndərilir. Məktubda kameral yoxlamanın başa çatdırılması üçün lazım olan əlavə sənədlər (izahat məktubu, dəqiqləşdirilmiş bəyannamə) tələb olunur və onların təqdim edilmə müddəti (5-10 gün) göstərilir.

Uyğunsuzluq məktubunun vaxtında cavablandırılması şərtdir. Unutmayın, dövlət vergi orqanlarının əlaqədar məlumatlardan istifadə etməklə sizin vergiləri hesablamaq hüququ vardır.

Kameral uyğunsuzluğa nümunələr

Nümunə 1. “ABC” firması aşağıdakı məzmunda uyğunsuzluq məktubu alıb.

 

Bildirilir ki, 2019-cu il üzrə Mədən vergisi bəyannamələri üzrə kənarlaşma aşkar edilmişdir. “Dövlət Mineral Xammal Ehtiyatlarından İstifadə Agentliyi” Publik Hüquqi Şəxsinin XX.XX.2020-ci il tarixli məktubu ilə “Yerin təki sahəsində faydalı qazıntıların çıxarılması məqsədilə dağ-mədən ayrılması statusunun verilməsi barədə” və “Yerin təki istifadəçiləri tərəfindən 2019-cu il üzrə hasil edilmiş faydalı qazıntıların 5 geoloji kəşfiyyat (5GK) statistik hesabatı barədə” məlumatlar təqdim edilmişdir. Dövlət Vergi Xidmətinin İqtisadi təhlil və uçota nəzarət Baş idarəsinin XX.XX.2020-ci il tarixli xidməti məktubu üzrə aparılmış araşdırmalar zamanı “ABC” firmasının 2019-cu ilin müvafiq aylarında təqdim etdiyi mədən vergisi bəyannamələrində cəmi hasilat həcminin 9.63 (min m3) göstərdiyi məlum olmuşdur. Dövlət Vergi Xidmətinin apardığı araşdırma zamanı real hasilat həcminin 11.02 (min m3) olduğu və bu səbəbdən vergi məbləğlərinin yayındırıldığı aşkar edilmişdir. Göstərilənləri nəzərə alaraq yaranmış kənarlaşmaların aradan qaldırılması tələb edilir.

Mədən vergisi üzrə kameral vergi məktubunun məzmunundan göründüyü kimi vergiyə cəlb edilən hasilatın vergi ödəyicisi tərəfindən bəyannamədə az göstərilməsi qeyd edilir. Bu halda dəqiqləşdirilmiş vergi bəyannaməsi verilməlidir. Əgər qeyd edilən ədədlərlə razlaşmırsınıza və bunu sənədlərlə  sübut edə bilərsinizə, sənədləri əlavə etməklə izahat məktubu hazırlamaq lazımdır.

Nümunə 2. Tərəfinizdən hesabat dövründə çəkilən xərclər (o cümlədən enerji xərci, əməkhaqqı fondu, DSMF-na ödəmələr, hesabat dövründə ödənilmiş vergi məbləğləri və s.) nəzərə alınmaqla müəyyən olunmuş gəlirin məbləği, şifahi sorğulara əsasən mişar daşının bilavasitə karxanada topdansatış qiyməti, 1 kub metr faydalı qazıntıya düşən mişar daşının sayı nəzərə alınmaqla hesabat dövrü üçün təqdim edilmiş bəyannamədə əks edilən faydalı qazıntının həcmi riskli görünür. Qeyd olunan hal faydalı qazıntının real həcminin təqdim edilmiş bəyannamədə əks etdirilməməsi yolu ilə vergidənyayınma kimi dəyərləndirilir.

Mədən vergisi üzrə kameral vergi məktubuna ikinci nümunədə də qeyd edilən uyğunsuzluq verginin azaldılması ilə bağlıdır. Bu halda da yuxarıdakı kimi, əgər müvafiq sənədlərlə haqlı olduğunuzu sübut edə bilərsinizsə, kameral uyğunsuzuğa izahat məktubu hazırlayıb, təsdiqedici sənədlərlə birgə vergi orqanına təqdim etmək lazımdır. Əks halda vergini yenidən hesablamaqla dəqiqləşdirilmiş vergi bəyannaməsi göndərilir.