Blog Full

Mövzunu “Allied Legal Partners hüquq şirkəti” MMC-nin partnyoru Elxan Əskərov şərh edir.

Hüquqi şəxslərin yenidən təşkili həm mülki dövriyyənin sabitliyi, həm də dövlətin fiskal (vergi) maraqlarının qorunması baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edən mürəkkəb bir hüquqi institutdur. Bu institutun tətbiqi zamanı ən vacib məqamlardan biri mülki hüquqdakı “yenidəntəşkil” anlayışı ilə vergi hüququndakı yanaşmanın hər zaman tam üst-üstə düşməməsidir. Mülki qanunvericilik daha çox korporativ strukturun dəyişməsinə və hüquqi varisliyə fokuslandığı halda, vergi qanunvericiliyi bu institutu daha geniş və elastik çərçivədə – əməliyyatın iqtisadi məzmununu əsas götürməklə müəyyən edir.

Mülki hüquqda yenidəntəşkil dedikdə, hüquqi şəxsin mövcudluğuna xitam verilməsi və ya onun strukturunun dəyişməsi nəticəsində hüquq və öhdəliklərin digər şəxslərə keçməsi başa düşülür. Lakin vergi hüququ bu anlayışı daha geniş şərh edə bilər. Nəticədə bəzi əməliyyatlar mülki hüquq baxımından klassik yenidəntəşkil hesab edilməsə də, vergi məqsədləri üçün bu statusda tanına bilir. Məsələn, bir şirkətin digər şirkətin aktivlərinin böyük hissəsini pay mübadiləsi yolu ilə əldə etməsi mülki hüquqda “birləşmə” sayılmaya bilər, lakin vergi qanunvericiliyi bunu iqtisadi davamlılıq prinsipi ilə yenidəntəşkil kimi qiymətləndirir.

Yenidən təşkilin mülki hüquqi formaları

Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 55-ci maddəsinə görə, hüquqi şəxsin yenidən təşkili müxtəlif formalarda həyata keçirilir: birləşmə, qoşulma, bölünmə, ayrılma və çevrilmə.

Birləşmə zamanı iki və ya daha çox hüquqi şəxs ləğv olunur və onların əsasında tamamilə yeni hüquqi şəxs yaranır. Bu proses hüquqi varislik prinsipinə əsaslanır, təhvil aktına uyğun olaraq bütün hüquq və öhdəliklər yeni yaranmış subyektə keçir.

Misal 1: “A” MMC və “B” MMC fəaliyyətlərini dayandıraraq birləşir və “AB” MMC yaranır. “A” və “B”nin bütün aktiv və öhdəlikləri, o cümlədən müqavilələr, vergi öhdəlikləri və kredit borcları “AB” MMC-yə keçir. Vergi baxımından, bu əməliyyat satış kimi qiymətləndirilmir, çünki əsas məqsəd şirkətlərin strukturunun birləşdirilməsidir.

Qoşulma zamanı bir hüquqi şəxs digər hüquqi şəxsə qoşulur. Burada yalnız qoşulan hüquqi şəxs ləğv edilir, əsas hüquqi şəxs isə fəaliyyətini davam etdirir. Qoşulma zamanı qoşulan hüquqi şəxsin hüquq və öhdəliklərinin hamısı təhvil aktına uyğun qaydada əsas hüquqi şəxsə keçir. Qoşulma şəklində yenidəntəşkil halı istisna olmaqla, hüquqi şəxs yeni yaranan hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatına alındığı andan yenidən təşkil edilmiş sayılır. Hüquqi şəxs başqa hüquqi şəxsin ona qoşulması şəklində yenidən təşkil edilərkən qoşulan hüquqi şəxsin fəaliyyətinə xitam verilməsi haqqında qeydin hüquqi şəxslərin dövlət reyestrinə daxil edildiyi andan birinci hüquqi şəxs yenidən təşkil edilmiş sayılır.

Misal 2: “X” MMC “Y” MMC-yə qoşulur. “X” MMC ləğv olunur, bütün aktiv və öhdəlikləri “Y” MMC-yə keçir. “Y” MMC isə mövcudluğunu qoruyur. Belə əməliyyat şirkətlərin strukturunu genişləndirir, lakin yeni hüquqi şəxs yaranmır.

Bölünmə halında bir hüquqi şəxs tamamilə ləğv edilir və onun əsasında iki və ya daha çox yeni hüquqi şəxs yaranır. Hüquq və öhdəliklər, bölünmə balansına uyğun olaraq, yeni yaradılan hüquqi şəxslərə ötürülür. Bu halda, öhdəliklər balansdakı dəyərlərə əsaslanaraq yeni subyektlərə keçir.

Misal 3: “A” MMC iki yeni şirkətə bölünür: “B” MMC və “C” MMC. “A” MMC ləğv olunur, aktiv və öhdəliklərin müəyyən hissələri, müvafiq olaraq, “B” və “C”yə paylanır. Əgər bölünmə balansı dəqiq tərtib olunmayıbsa və öhdəliklər aydın müəyyən edilməyibsə, yeni hüquqi şəxslər əvvəlki “A” MMC-nin öhdəlikləri üçün birgə məsuliyyət daşıyırlar.

Ayrılma zamanı hüquqi şəxs fəaliyyətini davam etdirir, lakin onun tərkibindən bir və ya bir neçə hüquqi şəxs ayrılır. Bu modeldə əsas hüquqi şəxs qalır, lakin müəyyən hüquqlar və öhdəliklər, bölünmə balansına uyğun olaraq, yeni yaradılmış hüquqi şəxslərə ötürülür.

Misal 4: “K” MMC fəaliyyətini davam etdirir, lakin onun tərkibindən “K-Servis” MMC ayrılır. Ayrılan şirkət müəyyən aktiv və öhdəliklər alır, “K” MMC isə qalan hissə ilə işləməyə davam edir. Bu əməliyyat strukturu dəyişdirsə də, hüquqi şəxs ləğv edilmir.

Çevrilmə hüquqi şəxsin təşkilati-hüquqi formasının dəyişdirilməsi prosesidir. Hüquqi şəxs ləğv edilmir, sadəcə, hüquqi forması dəyişir. Bütün hüquq və öhdəliklər təhvil aktına uyğun qaydada yeni yaranmış hüquqi şəxsə keçir. Bu, əsasən, MMC-dən ASC-yə və ya əksinə çevrilmələr üçün tətbiq olunur.

Misal 5: “L” MMC ASC-yə çevrilir. Şirkət fəaliyyətini dayandırmır, bütün müqavilələr, öhdəliklər və aktivlər ASC-yə keçir.

Prosesin hüquqi tənzimlənməsi və kreditorların müdafiəsi

Hüquqi şəxsin yenidən təşkil olunması yalnız təsisçilərin (iştirakçıların) və ya nizamnamə ilə səlahiyyətləndirilmiş orqanın qərarı əsasında deyil, qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda məhkəmə qərarı ilə də həyata keçirilə bilər. Bu baxımdan, yenidəntəşkil prosesi həm korporativ iradəyə, həm də zərurət yarandıqda, məhkəmə nəzarətinə əsaslana bilir.

Yenidəntəşkil zamanı səlahiyyətli şəxs tərəfindən təhvil aktı və ya bölünmə balansı tərtib olunmalıdır. Həmin sənədlərdə yenidən təşkil edilən hüquqi şəxsin bütün kreditor və borcluları üzrə öhdəlikləri, o cümlədən tərəflər arasında mübahisə predmetinə çevrilmiş öhdəliklər üzrə hüquqi varislik məsələləri tam və aydın şəkildə əks etdirilməlidir. Hüquqi varisliyin həcmi və məzmunu bu sənədlərdə konkret göstərilməli, hər bir öhdəliyin hansı hüquqi şəxsə keçdiyi müəyyən olunmalıdır.

Təhvil aktı və bölünmə balansı hüquqi şəxsin yenidəntəşkili haqqında qərar qəbul etmiş təsisçilər (iştirakçılar) və ya nizamnamə ilə səlahiyyətləndirilmiş orqan tərəfindən təsdiq edilir. Həmin sənədlər yeni yaradılmış hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatına alınması və ya mövcud hüquqi şəxslərin nizamnamələrində dəyişikliklərin edilməsi üçün müvafiq orqana təqdim olunur. Təhvil aktının və ya bölünmə balansının təqdim edilməməsi, eləcə də bu sənədlərdə hüquqi varislik barədə müddəaların göstərilməməsi yeni yaranmış hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatından imtina edilməsi üçün əsas hesab olunur.

Yenidəntəşkil haqqında qərar qəbul etmiş təsisçilər (iştirakçılar) nizamnamə ilə səlahiyyətləndirilmiş orqan və ya məhkəmə tərəfindən təyin edilmiş kənar idarəçi hüquqi şəxsin kreditorlarını yenidəntəşkil barədə yazılı qaydada məlumatlandırmağa borcludurlar. Bu tələb kreditorların hüquqlarının qorunmasına xidmət edir. Kreditor yenidən təşkil edilən hüquqi şəxsdən öhdəliyin dayandırılmasını, vaxtından əvvəl icrasını və ya vurulmuş zərərin əvəzinin ödənilməsini tələb etmək hüququna malikdir.

Əgər bölünmə balansı yenidən təşkil olunmuş hüquqi şəxsin konkret hüquqi varisini müəyyən etməyə imkan vermirsə, yeni yaranmış hüquqi şəxslər həmin hüquqi şəxsin öhdəlikləri üzrə kreditorlar qarşısında birgə məsuliyyət daşıyırlar. Bu mexanizm kreditorların mənafelərinin təmin olunmasına yönəlmiş əlavə təminat vasitəsidir.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, qanunla müəyyən edilmiş hallarda hüquqi şəxsin bölünməsi və ya tərkibindən bir və ya bir neçə hüquqi şəxsin ayrılması formasında yenidəntəşkili məhkəmə qərarı əsasında həyata keçirilir. Bu halda, məhkəmə hüquqi şəxsə kənar idarəçi təyin edir və ona yenidəntəşkili həyata keçirməyi tapşırır. Kənar idarəçi təyin olunduğu andan hüquqi şəxsin idarə olunması səlahiyyətləri ona keçir, o, məhkəmədə hüquqi şəxsin adından çıxış edir, bölünmə balansını tərtib edir və yenidəntəşkil nəticəsində yaranan hüquqi şəxslərin nizamnamələri ilə birlikdə məhkəməyə təqdim edir. Məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş qərarı, qanunvericiliyin tələblərinə riayət edilməklə, yeni yaranmış hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatına alınması üçün hüquqi əsas təşkil edir.

Bankların yenidəntəşkili xüsusi hüquqi rejimə tabedir və sahəvi qanunvericiliyə uyğun qaydada həyata keçirilir. Eyni zamanda, hüquqi şəxs barəsində tətbiq oluna biləcək cinayət-hüquqi tədbirlərin təmin edilməsi məqsədilə onun yenidəntəşkili cinayət-prosessual qanunvericiliklə müəyyən olunmuş qaydada qadağan edilə bilər. Hüquqi şəxsin yenidəntəşkilinin qadağan olunması barədə məhkəmə qərarı dərhal müvafiq icra hakimiyyəti orqanına göndərilir.

Beləliklə, yenidəntəşkil prosesi yalnız təşkilati dəyişiklik deyil, eyni zamanda hüquqi varisliyin, kreditor hüquqlarının və dövlət nəzarət mexanizmlərinin kompleks şəkildə təmin olunduğu çoxşaxəli hüquqi prosedurdur.

Yenidəntəşkil prosesində vergi tənzimlənməsi

Vergi Məcəlləsinin 147-ci maddəsi hüquqi şəxsin yenidən təşkili zamanı tətbiq olunan vergi qaydalarını müəyyən edir. Maddə əmlak və iştirak paylarının dəyərinin saxlanılmasını, onların ötürülməsinin vergiyə cəlb edilməməsini, həmçinin mübadilə və bölüşdürmənin dividend sayılmamasını tənzimləyir. Eyni zamanda, yenidəntəşkilin formalarını və bu qaydaların hansı şərtlərlə tətbiq olunduğunu müəyyən edir.

Yenidəntəşkil zamanı iştirakçı hüquqi şəxslərə məxsus əmlakın və iştirak paylarının dəyəri dəyişmir, onlar yenidəntəşkildən əvvəlki balans dəyəri ilə qəbul olunur. Eyni qayda əsas vəsaitlərə də aiddir – hər hansı amortizasiya kateqoriyasına daxil olan əsas vəsaitlərin balans dəyəri onları qəbul edən hüquqi şəxsə eyni məbləğdə ötürülür.

Misal 6: “A” MMC “B” MMC-yə birləşir. “A” MMC-nin balansında 100.000 manat dəyərində bina (əsas vəsait) mövcuddur. Yenidəntəşkil zamanı həmin bina “B” MMC-yə 100.000 manat balans dəyəri ilə keçir. Bu məbləğ yenidəntəşkildən əvvəlki dəyərdir və dəyişdirilmir.

Yenidəntəşkil çərçivəsində iştirakçı hüquqi şəxslər arasında əmlakın və iştirak paylarının verilməsi vergiyə cəlb olunan özgəninkiləşdirmə hesab edilmir. Bu o deməkdir ki, belə ötürmələr vergi öhdəliyi yaratmır.

Misal 7: “A” MMC ilə “B” MMC birləşərək “C” MMC-ni yaradır. “A” MMC 50.000 manatlıq avadanlığı yeni yaradılmış “C” MMC-yə ötürür. Bu əməliyyat satış kimi qiymətləndirilmir və vergiyə cəlb olunan gəlir yaranmır, çünki ötürmə yenidəntəşkil çərçivəsində baş verir.

Həmçinin, yenidəntəşkildə iştirak edən rezident hüquqi şəxsin öz iştirak paylarını digər rezident iştirakçı hüquqi şəxsdəki iştirak payları ilə mübadilə etməsi də vergiyə cəlb olunan əməliyyat sayılmır. Mübadilə zamanı yeni əldə edilən iştirak paylarının dəyəri əvvəlki iştirak paylarının dəyərinə bərabər götürülür.

Misal 8: “X” MMC-nin təsisçisi 30.000 manat dəyərində iştirak payına malikdir. Yenidəntəşkil nəticəsində həmin pay “Y” MMC-də iştirak payı ilə əvəz olunur. Bu mübadilə vergiyə cəlb edilmir və yeni payın dəyəri də 30.000 manat olaraq qəbul edilir.

Bundan əlavə, yenidəntəşkil nəticəsində iştirak payları başqa hüquqi şəxsdə dəyişdirilərək bölüşdürüldükdə, bu əməliyyat dividend hesab olunmur. Bu zaman əvvəlki (ilkin) iştirak payının ümumi dəyəri saxlanılır və həmin dəyər bölüşdürmədən sonra əldə edilən köhnə və yeni paylar arasında onların bazar dəyərinə uyğun nisbətdə paylaşdırılır.

Misal 9: “D” MMC bölünərək “E” MMC və “F” MMC-ni yaradır. Təsisçinin ilkin 60.000 manatlıq iştirak payı var idi. Bölünmədən sonra bu pay:

– “E” MMC-də 40.000 manat,
– “F” MMC-də 20.000 manat olaraq bölüşdürülür (bazar dəyərinə uyğun nisbətdə).

Bu bölüşdürmə dividend hesab edilmir və gəlir vergisi öhdəliyi yaratmır.

Mənbə: vergiler.az

Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər

Mühasibat uçotu subyektlərində uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər Hesablar Planının 40-cı maddəsi üzrə açılmış hesablarda uçota alınır.

Faiz xərci yaradan öhdəliklər öhdəliklərin xüsusi növüdür. Bank kreditləri belə öhdəliklərə bariz nümunə ola bilər. Banklar, bank olmayan kredit təşkilatları borc pul verilməsi sahəsində lisenziya almış, real borc vermək potensialına malik, verilmiş borcların alınmasını həyata keçirə biləcək gücə malik şəxslərdir. Bankların olduqca fərqli fəaliyyət istiqamətləri olsa da, əsas fəaliyyətləri aşağı dərəcə ilə cəlb etdikləri əmanətləri yuxarı dərəcə ilə kredit kimi başqa şəxslərə verməklə faiz gəliri əldə etməkdir.

Azərbaycanda bank sisteminin hüquqi bazasının beynəlxalq standartlara tam uyğunlaşdırılması, iqtisadiyyatda bank xidmətlərinin rolunun artırılması, bank əmanətçilərinin, kreditorlarının müdafiəsinin gücləndirilməsi, bütövlükdə bank sisteminin stabil, təhlükəsiz fəaliyyətinin təmin edilməsi məqsədilə bankların təşkili, daxili idarəetmə, fəaliyyətinin tənzimlənməsi, ləğv edilməsi prinsipləri, qaydaları, normaları “Banklar haqqında” AR qanunu  ilə tənzimlənir.

Uzunmüddətli bank kreditləri hesabı üzrə uçotun tənzimlənməsi

Bank kreditləri üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

Qaydaların 34.1-ci maddəsinə görə  40 saylı “Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” maddəsi üzrə aşağıdakı hesablar açıla bilər.

401 №-li “Uzunmüddətli bank kreditləri” hesabında mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməsi tələb olunmayan bank kreditləri haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

401 saylı “Uzunmüddətli bank kreditləri” hesabı öhdəlik hesabıdır.

Uzunmüddətli bank kreditləri yarandıqda, həmçinin uzunmüddətli bank kreditləri qısamüddətli bank kreditləri kimi təsnifləşdirildikdə həmin qaydaların 34.2.-ci bəndilə nizamlanır.

Uzunmüddətli bank kreditləri üzrə müsbət, mənfi məzənnə fərqi yarandıqda mühasibat yazılışları həmin qaydaların 34.3.-cü bəndi ilə tənzimlənir.

Uzunmüddətli bank kreditləri:

• qısamüddətli bank kreditləri kimi təsnifləşdirilmədən birbaşa olaraq ödənildikdə həmin qaydaların 34.4.-cü bənd;
• üçüncü şəxs tərəfindən ödənildikdə isə 34.5.-ci bəndi tətbiq olunur.

Aşağıda 401 №-li “Uzunmüddətli bank kreditləri” hesabı ilə bağlı müxabirləşmə nümunələri verilib.

Bankdan uzunmüddətli kredit alındıqda və qaytarıldıqda müxabirləşmələr

“A” MMC istehsal prosesini fasiləsiz şəkildə davam etdirmək üçün pul vəsaitlərinin yetərsiz olduğu qənaətinə gəlmişdir. May ayında bankdan 80000 manatlıq kredit götürməklə pul problemi həll olunub. Bankla müəssisə arasında bağlanan müqavilənin şərtlərinə əsasən kreditin müddəti 2 il, illik faiz dərəcəsi 17% – dir. Müəssisə kreditin 50%-ni birinci il, qalan hissəni növbəti il ödəməlidir.

İkinci il uzunmüddətli bank krediti belə uçota alınır:

Uzunmüddətli bank kreditlərinin qısamüddətli bank kreditləri kimi təsnifləşdirilməsi

“A” MMC istehsal prosesini fasiləsiz şəkildə davam etdirmək üçün pul vəsaitlərinin yetərsiz olduğu qənaətinə gəlmişdir. Fevral ayında bankdan 35000 manatlıq kredit götürməklə pul problemi həll olunub. Bankla müəssisə arasında bağlanan müqavilənin şərtlərinə əsasən kreditin müddəti 2 il, illik faiz dərəcəsi 15% razılaşdırılıb. Müəssisə kreditin 50%-ni birinci il, qalan hissəni növbəti il ödəməlidir.

Lakin may ayında müqavilədə edilən dəyişikliyə əsasən bank krediti ilin sonuna qədər tamamilə ödənilməlidir.

Bank kreditləri barədə daha ətraflı məlumat üçün  buraya keçid  ala bilərsiniz.

Hər ikisi işləyən ər və arvadın himayəsində iki azyaşlı uşaq var. Bilmək istərdik ki, valideynlərdən hansısa birinə vergi güzəşti  tətbiq edilirmi?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 102.5-ci maddəsinə əsasən, qohumluq dərəcəsindən asılı olmayaraq, himayəsində azı üç nəfər, o cümlədən gündüz təhsil alan 23 yaşınadək şagirdlər və tələbələr olan ər və ya arvaddan birinin vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 50 manat məbləğində azaldılır.

Əlavə olaraq, təqaüd, pensiya və işsizlikdən sığorta ödənişi alan şəxslər (uşaqlardan başqa), qanuna əsasən tam dövlət təminatında olan şəxslər himayədə olanlara aid edilmirlər.

Sorğuya cavab olaraq bildirilib ki, himayədə olan şəxslərin sayı iki nəfər olduqda, Vergi Məcəlləsinin 102.5-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş güzəşt hüququ yaranmır.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 102.5-ci maddəsi

Mənbə: vergiler.az