Blog Full

Azərbaycanda biznes qurmaq, şirkət açmaq və onu qeydiyyatdan keçirmək prosesi sadə görünə bilər, amma qanunvericilik aktlarının praktik tətbiqi prosesində müəyyən çətinliklər ortaya çıxır. Belə çətinliklər işin yubanması ilə yanaşı, maliyyə itkilərinə də səbəb olur. Bunlardan necə yayınmaq olar? Təqdim etdiyimiz məqalədə 2026-cı ildə Azərbaycanda şirkət qeydiyyatı, qeydiyyata hazırlıq və qeydiyyatdan sonrakı məsələlər şərh olunur.

Hüquqi şəxs, müəssisə və şirkət

“Hüquqi şəxs” anlayışı, onun növləri, hüquqi şəxslə bağlı digər müddəalar Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 4-cü fəslində müəyyən edilib. AR Vergi Məcəlləsinin 13.2.39-cu bəndi sahibkarlıq fəaliyyəti üçün yerli və xarici dövlətlərin qanunvericiliyinə uyğun yaradılan hüquqi şəxsləri müəssisə kimi xarakterizə edir. Bu Məcəllənin 13.2.39.2-ci bəndinə görə xarici hüquqi şəxslər kateqoriyasına aşağıdakılar aid edilir:

• korporasiyalar;
• şirkətlər;
• firmalar;
• digər analoji qurumlar.

Həmçinin, xarici dövlətin qanunvericiliyinə uyğun olaraq yaradılmış hüquqi təsisatlar və hüquqi şəxslərin Azərbaycanda filialları və ya daimi nümayəndəlikləri də müəssisə sayılır.

Şirkət hüquqi şəxsdir, fiziki yaxud hüquqi şəxslər tərəfindən məhsul istehsalı və satışı, habelə xidmət göstərilməsindən davamlı gəlir əldə etmək məqsədi ilə yaradılır.

Azərbaycanda şirkət qeydiyyat “Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı və dövlət reyestri haqqında” AR Qanununun tələblərinə uyğun aparılır.

Azərbaycanda şirkət qeydiyyatının mərhələləri

Mülki Məcəlləyə uyğun olaraq, hüquqi şəxs, o cümlədən şirkətlər dövlət qeydiyyatına alındığı andan yaradılmış hesab olunur, mülki hüquqlara sahib olur və mülki vəzifələr daşıyır.

Şirkət açmaq üçün görülməsi zəruri olan işləri şərti olaraq 3 qrupa ayırmaq olar.

• qeydiyyata hazırlıq;
• qeydiyyat;
• qeydiyyatdan sonrakı fəaliyyət.

Hüquqi şəxs qanunvericiliyin tələblərini gözləməklə yenidən təşkil oluna yaxud ləğv edilə bilər.

Şirkət açmağa hazırlıq

1. Şirkət qeydiyyatı prosesinə başlamazdan əvvəl hüquqi forma seçilməlidir. Azərbaycanda yerli və xairici investorların ən çox müraciət etdiyi hüquqi formalarla buradan tanış olmaq olar.
2. Şirkətin hüquqi forması müəyyən edildikdən sonra, şirkət üçün ad seçmək lazımdır. Mülki Məcəlləyə görə ad unikal olmalı, təkrarlanmamalıdır. Bunun üçün onlayn rejimdə Azərbaycanda şirkət axtarışı və dövlət reyestrində oxşar hüquqi adlar yoxlanılır.
3. Növbəti addımda hüquqi şəxsin daimi fəaliyyət göstərən orqanının yeri – hüquqi ünvan müəyyən edilir. Bu şirkət haqqında məlumatların dövlət reyestrinə daxil edilməsi zamanı zəruridir.
4. Yer seçdikdən sonra gələcək şirkətin əsas fəaliyyətini seçin. Təsis sənədlərində bütün fəaliyyət istiqamətlərinin mütləq göstərilməsi vacib deyil. Qeydiyyat ərizəsində bir əsas fəaliyyət növünü göstərmək olar. Bu fəaliyyət növü “İqtisadi fəaliyyət növləri təsnifatında” 7 rəqəmli kodla təmsil olunur.
5. Təsis sənədləri və şirkətin yaradılması haqqında qərar (protokol) hazırlanır. Nizamnamənin nümunəsi üçün Dövlət Vergi Xidmətinin onlayn formalarından da istifadə etmək olar. Həmçinin təsisçilərin və direktorun şəxsiyyətini təsdiq edən sənəd (fiziki şəxslər üçün), habelə VÖEN-i (sahibkarlıq subyektləri üçün) tələb olunur. Xarici təsisçilər üçün pasportun tərcüməsi + notariat təsdiq + apostil tələb edilə bilər.
6. Şirkətin dövlət qeydiyyatı üçün sənədlər təqdim etməzdən əvvəl nizamnamə kapitalı tam şəkildə formalaşdırılır (əgər nizamnamıdə başqa hal nəzərdə tutlmayıbsa). Nizamnamə kapitalının formalaşdırılmasının ən çox yayılmış üsulu pul vəsaitlərindən istifadədir. Bu halda, müvəqqəti bank hesabı açılır və yaradılan hüquqi şəxsin nizamnamə kapitalına tam ödəniş ora yerləşdirilir.

Şirkətin qeydiyyat mərhələləri

Yuxarıda göstərilən addımları yerinə yetirdikdən sonra dövlət qeydiyyatı üçün müraciət edə bilərsiniz. Azərbaycanda şirkət qeydiyyatı Dövlət Vergi Xidməti orqanları vasitəsi ilə aparılır.

Qeydiyyat üçün sənədlər  rəsmi poçt vasitəsi ilə, şəxsən hüquqi təmsilçi vasitəsi ilə yaxud onlayn elektron formada təqdim edilir. Qeydiyyat uğurla bitdikdən sonra hüquqi şəxsə qeydiyyat şəhadətnaməsi və Vergi Ödəyicisinin Eyniləşdirmə Nömrəsi (VÖEN) təqdim olunur.

Bu şirkətin:

• dövlət qeydiyyatı;
• hüquqi şəxslərin dövlət reyestrinə daxil edilməsi;
• vergi uçotuna alınması deməkdir.

Azərbaycanda şirkət qeydiyyatı üzrə xərclər və dövlət rüsumları haqqında buradan məlumat almaq mümkündür.

Qeydiyyatdan sonrakı fəaliyyət

1. Təsisçilər tərəfindən təyin edilmiş direktor qeydiyyat orqanının təsdiq etdiyi nizamnaməni təqdim etməklə möhürləri (ştampları) sifariş edir. Bunun üçün xüsusi icazə tələb olunmur.
2. Möhür hazır olduqdan sonra hesab açmaq üçün bankla əlaqə saxlanılır, hesab açmaq və ona xidmət üçün bankla müqavilə bağlanılır.
3. Xüsusi fəaliyyət sahələri üçün lazımı lisenziya və icazələr alınması məcbiridir;
4. Əgər işçilər arasında xarici vətəndaşlar olacaqsa, onlar üçün iş icazələrinin alınmasına diqqət edilməlidir, əks halda cərimələrlə üzləşə bilərsiniz.

Mühasibat və vergi uçotunun aparılması, əmək müqavilələrinin elektron portala daxil edilməsi, kassa (əgər varsa) və ƏDV (tələb olunduqda) qeydiyyatı kimi məsələləri də unutmayın.

 

Cəmil Əsədov – Accounting.az saytının redaktoru

Sair qısa müddətli aktivlərin tərkibi

Sair qısamüddətli aktivlər üzrə uçot Hesablar Planının 24-cü maddəsinə aid edilmiş uyğun olaraq uçota alınır. Aktiv 243 №-li “Verilmiş qısamüddətli avanslar” hesabı bu maddəyə hesablardan biridir. Ümumiyyətlər, verilmiş avanslar mühasibat uçotu subyektlərində uzunmüddətli və qısamüddətli kimi xarakterizə olunur. Hesablar planının 192 saylı “Verilmiş uzunmüddətli avanslar” hesabında uzunmuddətli kimi tanınan avansların uçotu aparılır. Tanınma zamanı “Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat” adlı MUBS7 (IAS 7)  əsas götürülür.

Sair qısamüddətli aktivlərə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir. 

Qaydaların 26.1-ci maddəsinə görə 24-cü maddəyə aşağıdakı hesablar daxildir (maddə 24.1) aşağıdakı hesabları əhatə edir:

243 saylı “Verilmiş qısamüddətli avanslar” hesabı üzrə uçotun tənzimlənməsi

243 №-li “Verilmiş qısamüddətli avanslar” hesabında 12 aydan artıq olmayan müddət ərzində mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətilə əlaqədar alınacaq qeyri-maddi aktivlər, əsas fondlar, ehtiyatlar, işlərə (xidmət) görə əvvəlcədən ödənilmiş vəsaitlərin hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Verilmiş qısamüddətli avanslar yarandıqda qeyd edilən qaydaların 26.9.-cu bəndi tətbiq edilir.

Mühasibat uçotu subyekti tərəfindən avansın verilməsi səhmlərin buraxılması hesabına həyata keçirildikdə mühasibat yazılışıları həmin qaydaların 26.10-cu bəndilə nizamlanır.

Əsas fondlar, qeyri-maddi aktivlər, ehtiyatlar, iş, xidmətlər qısamüddətli avans hesabna əldə edildikdə 26.11 bəndi tətbiq olunur.

Verilmiş uzunmüddətli avanslar qısamüddətli kimi təsnifləşdirildikdə müxabirləşmələr 26.13 bəndilə tənzimlənir.

Aşağıda verilmiş qısamüddətli avanslar ilə bağlı müxabirləşmə nümunələri verilib.

Bankdan, kassadan avans ödənildikdə

“A” MMC mal almaq üçün yeni bir şirkətlə müqavilə bağlamışdır. Müqaviləyə əsasən “A” müəssisəsi malları təhvil almadan öncə ödənişin 50%-ni həyata keçirməlidir. 35000 manat dəyərində mallar ödənişdən 1 ay sonra təhvil alınmışdr.

Mallar alındığı zaman verilmiş qısamüddətli avans nəzərə alınır:

Qeyri-maddi aktiv verilmiş avanslar əsasında əldə edildikdə

Müəssisə proqram təminatı əldə etmək üçün qarşı şirkətə 6000 manat ödəniş etmişdir. Ödəniş edildikdən 15 gün sonra proqram təminatının quraşdırılması həyata keçirilmişdir.

Proqram təminatı təhvil alındıqdan sonra verilmiş qısamüddətlki avans nəzərə alınır:

Qeyd: Torpaq, tikili, avadanlıqların alınması zamanı verilmiş qısamüddətli avansların nəzərə alınması prosesi də eyni qaydadadır.

İcarə üzrə avans ödənildikdə

“A” MMC satış fəaliyyətini davam etdirmək məqsədilə “B” MMC-dən aylıq icarə haqqı 800 AZN razılaşdırılmaqla obyekt icarəyə götürmüşdür. Obyektin sahibi icarə haqqının 50%-ni öncədən tələb etmişdir. Digər yarısı isə ayın sonunda ödənilməlidir.

Ay sonu icarəyə görə kreditor borcu yarandıqda verilmiş qısamüddətli avans nəzərə alınır:

Məzənnə fərqi yarandıqda verilmiş avans

“A” MMC satdığı məhsulların çeşidlərini artırmaq, fərqli keyfiyyətdə mallar əldə etmək məqsədilə xaricdən malları idxal edir. Malları satan ölkə Rusiya olduğundan malların alış qiyməti dollarla təyin olunmuşdur. Tərəflər arasında bağlanan müqaviləyə əsasən malların qiyməti 26000 dollar təyin olunmuşdur. Mallar təhvil alınanadək məbləğin 60%-i ödənilməlidir.

Qeyd etmək istəyirik ki, malların ödənişinin həyata keçirildiyi gün valyuta məzənnəsinə əsasən ödənilən pulların miqdarında artma yaxud azalma halları müşahidə oluna bilər.

Alış tarixinə 1 $ = 1.70 ₼

Mallar təhvil alındıqdan sonra verilmiş avans nəzərə alınır:

1-ci hal üzrə görürük ki, dolların məzənnəsi aşağı düşüb. Bu o deməkdir ki, müəssisə avansın verilmə anına olan məbləğlə malların alınma anına olan məbləğ arasındakı fərq qədər zərər əldə edib.

1 $ = 1.70 ₼  →  15600 × 1.70 = 26520

1 $ = 1.67 ₼  →  15600 × 1.67 = 26052

Mənfi məzənnə fərqi  →  26520 – 26052 = 468

Verilmiş avans kreditor borclarla əvəzləşdirilir:

2-ci hal üzrə görürük ki, dolların məzənnəsi qalxıb. Bu o deməkdir ki, müəssisə avansın verilmə anına olan məbləğlə malların alınma anına olan məbləğ arasındakı fərq qədər gəlir əldə edib.

1 $ = 1.70 ₼  →  15600 × 1.70 = 26520

1 $ = 1.72 ₼  →  15600 × 1.72 = 26832

Müsbət məzənnə fərqi  →  26832 – 26520 = 312

Verilmiş qısamüddətli avans nəzərə alınır:

Qeyd: Ödənişin qalan hissəsinin uçotu da eyni qaydada aparılır.

Verilmiş avans qaytarıldıqda

Müəssisə malların alınması üçün yeni bir şirkətlə müqavilə bağlamışdır. Müqaviləyə əsasən “A” müəssisəsi malları təhvil almadan öncə ödənişin 50%-ni həyata keçirməlidir. Müqavilədə razılaşdırılmış qiymət 48000 manatdır.

Lakin qarşı tərəf malların təqdim edilməsi müddətini uzatdığı üçün verilmiş qısamüddətli avansın geri qaytarılması tələb edilmişdir.

Azərbaycanda sürüşkən iş rejiminə keçirilməsi, hətta bir sıra müəssisələr üçün bazar gününün iş günü olması təklif edilib.

Bunu Milli Məclisin bu gün keçirilən iclasında parlamentin İctimai birliklər və dini qurumlar komitəsinin sədri Fazil Mustafa deyib.

Deputat bildirib ki, tıxac probleminin həlli ilə bağlı müxtəlif istiqamətlərdə düşünməliyik: “Bəzi ölkələrdə iş saatları səhər 7-də başlayır və 16:00-da başa çatır. Elə müəssisələr var ki, onların bazar günü iş rejiminə keçməsi mümkün ola bilər. Məsələn, banklar və başqa sektorlar iş günü çalışmaya bilərlər. Bu yaxınlarda yayımlanan bir reportajda dövlət qulluqçularından biri müsahibəsində qeyd etmişdi ki, “mən 8 saat rəsmi işlə işləyirəm, 4 saat isə tıxac üçün işləyirəm”. İnsanların böyük əksəriyyəti işə çatmaq üçün evdən 2 saat əvvəl çıxır, geri qayıdarkən də 2 saat vaxt itirir. Ona görə Bakının tıxac problemi həll olunana qədər vətəndaşların vəziyyətini yüngülləşdirmək üçün müəyyən addımlar ata bilərik. Əgər bir insan sübut edirsə ki, işə gəlmək üçün yolda 2 saat vaxt itirir, heç olmasa ona işdən 1 saat tez çıxmaq imtiyazı nəzərdə tutulmalıdır. Bu, həm insanların işə daha keyfiyyətli yanaşması, həm də ümumi əmək məhsuldarlığı baxımından olduqca faydalıdır. Düşünürəm ki, hazırda Bakının tıxac probleminin həlli doğrudan da çətindir. Avtobusların hərəkəti və digər nəqliyyat məsələləri tənzimlənməlidir”.

Mənbə: banker.az