Mövzunu Vəkillər Kollegiyasının üzvü Elxan Əskərov şərh edir.
Beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlıq edən Azərbaycan rezidenti olan biznes subyektləri üçün xaricə edilən ödənişlər gündəlik fəaliyyətin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Xarici tərəfdaşlardan alınan müxtəlif xidmətlər və cəlb edilmiş kreditlər üzrə faiz ödənişləri zamanı, vergi qanunvericiliyinin tələblərinə uyğun olaraq, ödəmə mənbəyində vergi tutulur. Bir çox hallarda şirkətlər üçün vergi prosesi məhz bu mərhələdə başa çatmış hesab olunur.
Lakin təcrübə göstərir ki, bu sadə yanaşma biznes üçün ciddi və davamlı maliyyə riskləri yaradır. Çünki beynəlxalq ödənişlər üzrə tutulan vergi hər zaman faktiki ödənilməli olan yekun vergi məbləği demək deyil. Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı ikiqat vergitutmanın aradan qaldırılması haqqında beynəlxalq müqavilələr (DTA) qeyri-rezidentə edilən ödənişlər üzrə vergi güzəşti, azadolma və ya azaldılmış vergi dərəcəsinuin tətbiq olunmasına hüquqi zəmin yaradır. Bu imkanlardan vaxtında və düzgün istifadə edilməməsi ikiqat vergitutma riskini doğurur. Bu risk bəzən klassik formada – eyni gəlirin həm mənbə dövlətdə, həm də rezidentlik dövlətində vergiyə cəlb olunması kimi, bəzən isə “görünməyən maliyyə itkisi” kimi çıxış edir. Yəni beynəlxalq müqavilə ilə azadolma imkanı olduğu halda, vergi artıq məbləğdə tutulur və büdcədə qalır. Proses formal olaraq düzgün görünsə də, şirkət real mənfəətini itirmiş olur.
Məhz bu səbəbdən, beynəlxalq ödənişlərdə ən vacib məqam verginin tutulması faktına deyil, onun hansı mexanizmlə və hüquqi əsasla tənzimlənməsinə yönəlməlidir. Bu yazıda ikiqat vergitutmanın aradan qaldırılması mexanizmlərinin (DTA-03, DTA-04 və DTA-05) formalarının hüquqi mahiyyəti, tətbiqi qaydaları təhlil olunur.
DTA mexanizmlərinin mahiyyəti: hüquq kimindir, məsuliyyət kimdədir?
DTA-03, DTA-04 və DTA-05 mexanizmləri hüquqi baxımdan qeyri-rezidentlər üçün nəzərdə tutulub. Gəlirin sahibi qeyri-rezidentdir, vergi güzəştindən istifadə etmək hüququ da məhz ona aiddir. Rezidentlik sertifikatı, benefisiar sahiblik məsələsi və beynəlxalq müqavilələr bu çərçivədə qiymətləndirilir.
Lakin praktiki müstəvidə bu mexanizmlərin işləməsi birbaşa Azərbaycan rezidenti olan biznes subyektlərinin qərarlarından və yanaşmasından asılıdır. Çünki ödənişi edən, ödəmə mənbəyində vergini tutan və vergi orqanı qarşısında məsuliyyət daşıyan tərəf məhz yerli biznesdir.
DTA-03: qabaqlayıcı vergi planlaması aləti
İkiqat vergitutmanın aradan qaldırılması haqqında beynəlxalq müqavilələr qeyri-rezidentlərin Azərbaycandan əldə etdikləri gəlirlər üzrə vergi azadolması və ya azaldılmış vergi dərəcəsi tətbiqinə imkan yaradır. Lakin bu imkanların praktikada tətbiqi avtomatik xarakter daşımır və yalnız müvafiq inzibati prosedurlara riayət edildikdə mümkündür. Bu baxımdan, DTA-03 forması beynəlxalq müqavilələrdə nəzərdə tutulan vergi güzəştlərinin faktiki tətbiqini təmin edən əsas mexanizm hesab olunur.
Əgər beynəlxalq müqaviləyə əsasən qeyri-rezidentin Azərbaycandakı mənbədən əldə etdiyi gəlir vergidən azaddırsa və ya azaldılmış dərəcə ilə vergiyə cəlb edilməlidirsə, həmin güzəştin tətbiqi üçün DTA-03 forması təqdim olunmalıdır. Bu forma qeyri-rezident və ya onun adından gəliri ödəyən yerli şirkət tərəfindən vergi orqanına təqdim olunur. Hər bir gəlir vergisi ödəyicisi üzrə DTA-03 ayrıca təqdim edilməlidir. Əgər müraciət qeyri-rezidentin nümayəndəsi vasitəsilə edilirsə, bu halda notarial qaydada təsdiqlənmiş etibarnamə mütləq şəkildə əlavə olunmalıdır.
DTA-03 forması gəlirin ödənildiyi rübün sonunadək təqdim olunmalı və müraciətə qeyri-rezidentin rezidentlik sertifikatı ilə yanaşı, ödənişi əsaslandıran bütün sənədlər əlavə edilməlidir. Buraya müqavilələr, hesab-fakturalar, borc öhdəliklərini təsdiq edən sənədlər, müəllif hüquqları ilə bağlı sənədlər, habelə xidmətlər üzrə görülmüş və ya görüləcək işlər barədə gəliri ödəyən şəxs tərəfindən verilmiş arayış daxildir. Rezidentlik sertifikatı, adətən, təsdiq edilən il və ondan sonrakı il üzrə etibarlı hesab olunur və həm xidmətlərin göstərildiyi, həm də ödənişlərin aparıldığı dövrü əhatə etməlidir.
Xarici dövlətin səlahiyyətli orqanları tərəfindən verilmiş sənədlər ümumi qaydada leqallaşdırılmalıdır. Lakin sənədlər Haaqa Konvensiyasına uyğun olaraq, apostil edilibsə və ya onların həqiqiliyi rəsmi elektron resurslar vasitəsilə yoxlanıla bilirsə, əlavə leqallaşdırma tələb olunmur. Xarici dildə təqdim edilən sənədlərin notarial qaydada Azərbaycan dilinə tərcüməsi də müraciətə əlavə olunmalıdır.
Beynəlxalq müqavilədə vergi güzəştinin tətbiqi üçün gəlirin benefisiar sahibə məxsus olması şərti nəzərdə tutulubsa, bu hal ayrıca sübut edilməlidir. Vergi orqanı qeyri-rezidentin gəlir üzərində sərəncam hüququnu, üçüncü şəxslər qarşısında məhdudiyyətlərinin olub-olmamasını və onun rezident olduğu ölkədə real iqtisadi fəaliyyətinin mövcudluğunu qiymətləndirir. Zəruri hallarda vergi orqanı əlavə sənədlər və ya xarici ölkənin vergi orqanı tərəfindən verilmiş təsdiqedici arayışlar tələb edə bilər.
DTA-03 forması üzrə müraciət vergi orqanı tərəfindən ümumilikdə 30 gün müddətində araşdırılır. Zərurət yarandığı halda, bu müddət əsaslandırılmaqla uzadıla bilər. Araşdırma prosesində vergi orqanı həm ölkə daxilində, həm də xaricdə sorğular göndərə və müraciətin icrasını müvəqqəti dayandıra bilər. Müraciət təmin olunduqda vergi orqanı razılıq məktubu təqdim edir və yalnız bu məktub alındıqdan sonra yerli şirkət beynəlxalq müqavilədə nəzərdə tutulan vergi azadolmasını və ya azaldılmış dərəcəni tətbiq edə bilər. Əks halda, müraciət əsaslandırılmış şəkildə rədd edilir.
Əgər DTA-03 forması vaxtında təqdim edilməzsə və ya razılıq məktubu ödəniş tarixinə qədər alınmazsa, yerli şirkət vergi qanunvericiliyinə uyğun olaraq ödəmə mənbəyində vergi tutmağa məcbur olur. Bu halda, qeyri-rezident artıq tutulmuş vergilərin geri qaytarılması üçün DTA-05 mexanizminə müraciət edə bilər ki, bu da daha uzunmüddətli və riskli prosedur hesab olunur.
Beləliklə, DTA-03 mexanizmi beynəlxalq ödənişlər üzrə vergi güzəştlərinin tətbiqində formal prosedur deyil, ikiqat vergitutma risklərinin qarşısını alan əsas qabaqlayıcı alət kimi qiymətləndirilməlidir.
DTA-04: ödənilmiş verginin rəsmi təsdiqi
Qeyri-rezidentlər tərəfindən Azərbaycanda artıq ödənilmiş vergilərin rəsmi təsdiqi məqsədilə qanunvericilikdə DTA-04 forması nəzərdə tutulur. Bu mexanizm qeyri-rezidentin Azərbaycan mənbəyində tutulmuş vergiləri öz rezident olduğu ölkədə vergi krediti kimi tanıda bilməsi üçün əsas hüquqi alət hesab olunur. Praktikada DTA-04 forması ikiqat vergitutmanın aradan qaldırılması mexanizmlərinin ikinci mərhələsi kimi çıxış edir və artıq vergi tutulduqdan sonra tətbiq olunur.
Qeyri-rezident Azərbaycanda ödədiyi vergilərin təsdiqi üçün “Qeyri-rezident tərəfindən Azərbaycan Respublikasında ödənilmiş vergilərin təsdiqi haqqında” (DTA-04) Ərizəni elektron və ya kağız formada Dövlət Vergi Xidmətinə təqdim edə bilər. DTA-04 forması hər bir qeyri-rezindentə gəlir ödəyən şəxs (vergi agenti) üzrə ayrıca tərtib olunmalıdır. Bu forma qeyri-rezident tərəfindən və ya onun adından ona gəliri ödəyən yerli şirkət tərəfindən gəliri ödəyən şəxsin vergi uçotunda olduğu vergi orqanına təqdim olunur. Hər bir gəlir vergisi ödəyicisi üzrə DTA-04 forması ayrıca təqdim edilməlidir. Əgər müraciət qeyri-rezidentin nümayəndəsi vasitəsilə edilirsə, notarial qaydada səlahiyyəti təsdiq edən etibarnamə mütləq şəkildə əlavə olunmalıdır.
DTA-04 forması yalnız müəyyən şərtlər yerinə yetirildikdən sonra təqdim edilə bilər. Belə ki, yerli şirkət əvvəlcə müvafiq rüb üzrə ödəmə mənbəyində tutulan vergi bəyannaməsini təqdim etməli, qeyri-rezidentə edilmiş ödənişi və həmin ödənişdən tutulmuş vergi məbləğini bəyannamədə göstərməli, eyni zamanda bu məbləği dövlət büdcəsinə faktiki olaraq ödəməlidir. Yalnız bundan sonra DTA-04 forması vergi orqanına təqdim edilə bilər. Başqa sözlə, DTA-04 mexanizmi yalnız artıq bəyan edilmiş və ödənilmiş vergilər üzrə tətbiq olunur.
Müraciət elektron qaydada təqdim edildikdə qeyri-rezidentin və ya onun nümayəndəsinin Dövlət Vergi Xidmətinin İnternet Vergi İdarəsinə daxil olmaq üçün müvafiq identifikasiya vasitələrinə malik olması tələb edilir. DTA-04 müraciəti qəbul edildikdən sonra vergi orqanı tərəfindən müraciətin qeydiyyata alındığı və icra müddəti barədə ərizəçiyə rəsmi bildiriş göndərilir.
Vergi orqanı DTA-04 forması üzrə müraciətə ümumilikdə 30 gün müddətində baxır. Zərurət yarandıqda bu müddət əsaslandırılmaqla iki dəfə 30 gün uzadıla bilər. Araşdırma zamanı vergi orqanı həm ölkə daxilində, həm də xarici dövlətlərin səlahiyyətli orqanlarına sorğular göndərə bilər. Belə hallarda müraciətə baxılma müddəti cavablar daxil olanadək dayandırılır və ərizəçi bu barədə yazılı şəkildə məlumatlandırılır. Əlavə sənədlər və ya məlumatlar tələb edildikdə də baxılma müddətinin axımı müvəqqəti dayandırılır və yalnız tələb olunan sənədlər təqdim edildikdən sonra bərpa olunur.
Vergi orqanı tərəfindən aparılan araşdırma nəticəsində ödəmə mənbəyində tutulan vergi barədə məlumatlar bəyannamə və şəxsi hesab vərəqəsi üzrə təsdiqlənərsə, “Ödənilmiş vergilər haqqında arayış” tərtib edilir və elektron qaydada ərizəçiyə göndərilir. Qeyd edilməlidir ki, vergi ödəyicisinin şəxsi hesabında mövcud olan artıq ödənişlər hesabına bağlanmış vergi öhdəlikləri də faktiki ödəniş kimi qəbul olunur və həmin məbləğlər arayışda “ödənilmiş vergi” kimi göstərilir. Ərizəçinin istəyi ilə bu arayışın imzalanmış və möhürlənmiş kağız nüsxəsi də təqdim edilə bilər.
Bununla yanaşı, müəyyən hallarda DTA-04 üzrə müraciət təmin olunmaya bilər. Əgər müraciət edən şəxs vergi qanunvericiliyinə və beynəlxalq müqaviləyə əsasən rezident hesab olunursa və ya ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə bəyannamə tələbləri pozulubsa, vergi orqanı vergilərin təsdiqindən imtina edir. Bu halda, imtinanın səbəbləri göstərilməklə rəsmi imtina bildirişi tərtib edilir və ərizəçiyə təqdim olunur.
Beləliklə, DTA-04 mexanizmi artıq tutulmuş vergilərin beynəlxalq səviyyədə tanınmasını təmin edən mühüm hüquqi alət olsa da, onun tətbiqi əvvəlki mərhələlərdə xüsusilə ödəmə mənbəyində verginin düzgün bəyan edilməsi və ödənilməsi ilə birbaşa bağlıdır.
DTA-05: geri qaytarma hüququ, amma artan risklərlə
Beynəlxalq müqavilələrdə nəzərdə tutulan vergi güzəştləri vaxtında tətbiq edilmədikdə və ya DTA-03 mexanizmi istifadə olunmadıqda, qeyri-rezidentin Azərbaycandan əldə etdiyi gəlirlər üzrə vergi daxili qanunvericiliyə uyğun qaydada tutulur. Belə hallarda beynəlxalq müqavilədə nəzərdə tutulan azadolma və ya azaldılmış dərəcə tətbiq edilmədiyi üçün artıq tutulmuş vergilərin geri qaytarılması DTA-05 mexanizmi vasitəsilə həyata keçirilir.
Əgər qeyri-rezident beynəlxalq müqaviləyə əsasən daha əlverişli vergi rejimindən istifadə etmək hüququna malik olduğu halda bu imkan ödəniş mərhələsində tətbiq edilməyibsə, o, vergi hesabatı dövrü başa çatdıqdan sonra 5 il müddətində müvafiq vergi orqanına müraciət edərək artıq tutulmuş vergilərin geri qaytarılmasını tələb edə bilər. Bunun üçün “Qeyri-rezidentin Azərbaycan Respublikasından əldə etdiyi gəlirindən artıq tutulmuş vergilərin geri qaytarılması haqqında” DTA-05 forması elektron və ya kağız daşıyıcısında təqdim olunur.
DTA-05 forması qeyri-rezident tərəfindən ona gəlir ödəyən hər bir şəxs, yəni hər bir vergi agenti üzrə ayrılıqda tərtib edilməlidir. Müraciət qeyri-rezidentin özü tərəfindən təqdim oluna bildiyi kimi, gəlir ödəyən yerli şirkət tərəfindən də qeyri-rezidentin adından edilə bilər. Vergi orqanına təqdim olunan ərizə müraciət edən şəxsin səlahiyyətli nümayəndəsi tərəfindən imzalanaraq təqdim edildiyi halda, həmin səlahiyyətli nümayəndənin müraciət edən şəxsi təmsil etmək səlahiyyətlərinə malik olması barədə etibarnamənin Azərbaycan Respublikasında notariat qaydasında təsdiq edilmiş surəti də ərizəyə əlavə edilməlidir.
DTA-05 mexanizmi üzrə sənədləşmə tələbləri genişdir və müraciətə qeyri-rezidentin razılığa gələn digər dövlətdə rezidentliyini təsdiq edən rezidentlik sertifikatı ilə yanaşı, gəlirin ödənilməsinə əsas verən və vergilərin faktiki olaraq tutulduğunu sübut edən bütün təsdiqedici sənədlər əlavə edilməlidir. Bunlara müqavilələr, invoyslar, ödəniş sənədləri, borc öhdəlikləri, iştirak payları, müəlliflik hüquqlarını təsdiq edən sənədlər, eləcə də xidmətlər üzrə görülmüş və ya görüləcək işlər barədə gəlir ödəyən şəxsin verdiyi arayışlar daxildir. Rezidentlik sertifikatı həm xidmətlərin göstərildiyi, həm də ödənişlərin aparıldığı dövrləri əhatə etməlidir.
Xarici dövlətlərin səlahiyyətli orqanları tərəfindən verilmiş sənədlər ümumi qaydada leqallaşdırılmalıdır. Lakin sənədlər 1961-ci il tarixli Haaqa Konvensiyasına uyğun apostil edilibsə və ya onların həqiqiliyi rəsmi internet resursları üzərindən yoxlanıla bilirsə, əlavə leqallaşdırma tələb olunmur. Xarici dildə tərtib edilmiş sənədlərin notariat qaydasında Azərbaycan dilinə tərcüməsi də müraciətə əlavə olunmalıdır.
Əgər beynəlxalq müqaviləyə əsasən vergi güzəştinin tətbiqi gəlirin faktiki sahibinə məxsus olması şərti ilə bağlıdırsa, bu hal DTA-05 mərhələsində də ayrıca qiymətləndirilir. Vergi orqanı qeyri-rezidentin gəlir üzərində istifadə və sərəncam hüququnu, üçüncü şəxslər qarşısında məhdudiyyətlərin olub-olmamasını, habelə onun rezident olduğu dövlətdə real iqtisadi fəaliyyətinin mövcudluğunu araşdırır. Zəruri hallarda əlavə sənədlər və xarici vergi orqanlarının təsdiqləri tələb edilə bilər.
DTA-05 müraciəti üzrə vergi orqanı tərəfindən artıq tutulmuş vergilərin geri qaytarılması təsdiq edildikdə, elektron sistemdə “DTA-05 formasının nəzərə alınması haqqında” arayış tərtib olunur və elektron formada imzalanaraq müraciət edən şəxsə təqdim edilir. Bundan sonra vergi orqanl tərəfindən müvafiq rəy hazırlanır və maliyyə orqanlarına göndərilir. Qanunvericiliyə əsasən, artıq tutulmuş vergilər müraciətin təqdim edildiyi tarixdən etibarən 45 gün müddətində geri qaytarılmalıdır. Bu müddət müraciətin verildiyi gündən vəsaitin xəzinə hesabından çıxarıldığı tarixədək olan dövrü əhatə edir.
Vergi orqanı müraciətə baxılması nəticəsində DTA-05 forması üzrə göstərilmiş vergi məbləğlərinin geri qaytarılmasını beynəlxalq müqavilənin və ya Vergi Məcəlləsinin müddəalarına uyğun hesab etmədikdə, imtinanın səbəbləri göstərilməklə rəsmi bildiriş tərtib edilir və bu bildiriş elektron və ya kağız formada müraciət edən şəxsə göndərilir.
Digər tərəfdən, araşdırma zamanı artıq ödənilmiş verginin qaytarılması təsdiqlənərsə və həmin məbləğ gəlir ödəyən şəxsin əvvəl təqdim etdiyi bəyannamələrdə xərclər kimi nəzərə alınmamışdırsa, bu məbləğ gəlir ödəyən şəxsin digər vergi öhdəlikləri ilə əvəzləşdirilir.
Nəticə etibarilə, DTA-05 mexanizmi qeyri-rezident üçün hüquqi təminat yaratsa da, praktik baxımdan vaxt aparan, geniş sübut bazası tələb edən və vergi riski yarada bilən mərhələdir. Bu səbəbdən, biznes subyektləri üçün ən düzgün yanaşma ikiqat vergitutma risklərini sonradan aradan qaldırmaq deyil, beynəlxalq ödənişlər üzrə vergi güzəştlərini ilkin mərhələdə – DTA-03 mexanizmi vasitəsilə – düzgün şəkildə təmin etməkdir.
Mənbə: vergiler.az
