Vergi qaimələri: Gürcüstanın yeni e-qaimə sistemi və Azərbaycan təcrübəsi

Gürcüstanda elektron vergi inzibatçılığı sahəsində 1 oktyabr 2026-cı il tarixdən diqqətçəkən dəyişiklik qüvvəyə minəcək. Yeni qaydalara əsasən, şirkətlər təqdim olunmuş vergi qaimələrini müəyyən edilmiş müddətdə mütləq təsdiq etməli və ya rədd etməlidirlər. Əks halda, Vergi Xidmətinin (Revenue Service) elektron portalında onların digər xidmətlərdən istifadəsi müvəqqəti məhdudlaşdırılacaq.

Bu dəyişiklik təkcə texniki yenilik deyil, həm də vergi inzibatçılığının hansı istiqamətdə inkişaf etdiyini göstərən mühüm siqnaldır.

Gürcüstanda e-qaimə sistemində nə dəyişir?

Yeni qaydalara görə, şirkət təqdim olunmuş elektron vergi qaiməsini vaxtında emal etməlidir, yəni:

• qaiməni təsdiq etməli;
• əsaslandırılmış şəkildə rədd etməli;
• yaxud qanunvericiliyin tələblərinə uyğun digər zəruri əməliyyatı həyata keçirməlidir.

Əgər ayın 5-dək emal olunmamış elektron qaimələr qalarsa, istifadəçi Revenue Service portalında yalnız vergi qaimələri bölməsinə daxil ola biləcək. Digər elektron xidmətlər müvəqqəti bağlanacaq. Sistemdən tam şəkildə istifadə etmək yalnız bütün qaimələr emal edildikdən sonra mümkün olacaq.

Bu o deməkdir ki, dövlət elektron sənəd dövriyyəsinin vaxtında tamamlanmasını texniki məhdudiyyət vasitəsilə təmin etməyə çalışır.

Elektron vergi qaiməsi sistemi dünyada necə işləyir?

Dünya miqyasında elektron vergi qaimələrinin (e-qaimələrin) tətbiqi iki əsas model əsasında həyata keçirilir:

1. Təsdiqləmə (Clearance / CTC) modeli

Satıcı xüsusi dövlət portalı və ya API (Application Programming Interface) vasitəsilə strukturlaşdırılmış faylı (məsələn, XML formatında) yükləyir. Sistem məlumatları yoxlayır, unikal nömrə təyin edir və rəqəmsal imza ilə təsdiqlənmiş elektron vergi qaiməsi alıcıya göndərilir.

İtaliya, əksər Latın Amerikası ölkələri (Braziliya, Meksika, Çili), həmçinin Səudiyyə Ərəbistanı, Qazaxıstan və Özbəkistan bu modeldən istifadə edir. Malayziya 2026-cı ildən bu sistem əsasında fəaliyyət göstərir, Fransa da bu modelə keçir.

2. Sonradan yoxlama (Post-audit) modeli

Bu metodda şirkətlərə daha geniş sərbəstlik verilir: hesab-fakturalar tərtib edilib dövlət orqanlarının əvvəlcədən təsdiqi olmadan birbaşa müştərilərə göndərilir. Rəqəmsal qaydada imzalanmış sənədi satıcı və alıcı elektron sənəd dövriyyəsi (ESD) xidməti təminatçıları vasitəsilə birbaşa mübadilə edirlər. Bütün hesab-fakturalar uzun müddət ərzində (adətən 5–10 il) arxivdə saxlanılmalıdır ki, yoxlama yaxud vergi auditi zamanı müvafiq qaydada təqdim edilə bilsin. Avropa İttifaqının əksər ölkələrində (Almaniya, Belçika), həmçinin ABŞ, Böyük Britaniya və Avstraliyada bu modeldən istifadə olunur.

3. Hibrid sistemlər

Bəzən ƏDV fırıldaqçılığının qarşısını almaq və bizneslərin üzərinə düşən yükü azaltmaq məqsədilə müxtəlif yanaşmaları birləşdirən hibrid sistemlərdən də istifadə olunur (E-reporting / Elektron hesabatlılıq). Satıcılar verilmiş bütün hesab-fakturaların qısa xülasələrini və ya surətlərini real vaxt rejimində və ya bir neçə gün ərzində vergi orqanlarına təqdim edirlər (məsələn, İspaniya və Macarıstanda).

Qeyd: Azərbaycanda tətbiq edilən prosedur məcburi mərkəzləşdirilmiş hesabatlılıq (e-hesabat) elementlərini özündə birləşdirən Clearance (CTC) modelinə uyğundur. Azərbaycanda dövlət sistemindən keçməyincə elektron qaimə-faktura hüquqi cəhətdən etibarsız sayılır.

Azərbaycanda vergi qaimələrinin təsdiqi qaydası necədir?

Azərbaycanda elektron qaimələrin qəbulu və təsdiqi Gürcüstanda tətbiq ediləcək yeni qaydadan fərqlənir. Hazırkı qaydalara əsasən, alıcı təqdim edilmiş elektron qaiməni qəbul və ya imtina edə bilər. Lakin müəyyən müddət (praktikada 5 gün) ərzində heç bir əməliyyat aparılmazsa, “Susmaq razılıq əlamətidir” prinsipi tətbiq olunur, yəni qaimə 5 gün sonra avtomatik təsdiq olunmuş sayılır.

Bu mexanizmin məqsədi sənəd dövriyyəsinin uzun müddət açıq qalmasının qarşısını almaq və vergi uçotunda gecikmələri azaltmaqdır. Lakin praktiki baxımdan bu sistem bəzən mühasiblər və müəssisələr üçün müəyyən çətinliklər də yaradır.

Nümunə: Mühasib məzuniyyətdə olduğu müddətdə yeni qaimə daxil olur və qaimədə səhv var. 5 gündən sonra vergi qaiməsi avtomatik təsdiqlənir. Səhv qaimənin təsdiqi  sonradan müəssisə üçün vergi riskləri yaradır.

Elektron qaimənin avtomatik təsdiqi yalnız Azərbaycandadır?

Xeyr, avtomatik təsdiqləmə mexanizmi yalnız Azərbaycanda deyil, klirinq (CTC) modelini tətbiq edən bir sıra ölkələrdə mövcuddur:

Qazaxıstan: “İS ESF” sistemində alıcının qaiməni qəbul və ya imtina etməsi üçün 10 təqvim günü var. Müddət bitdikdə sənəd avtomatik təsdiqlənir.

Türkiyə: GİB (Gelir İdaresi Başkanlığı) e-Fatura sistemində “Ticari Fatura” ssenarisində 8 gün ərzində etiraz edilməzsə, faktura avtomatik təsdiqlənir.

Rusiya: İzlənilən mallar və dövlət satınalmalarında 3–5 iş günü ərzində imtina verilmədikdə sənəd birtərəfli qaydada tamamlanmış sayılır (mənbə: 1С:ИТС)

Latın Amerikası (Çili, Braziliya): Qısa müddət ərzində tranzaksiya avtomatik qəbul edilmiş hesab olunur.

Dünya təcrübəsində bu mexanizmin əsas məqsədi alıcıların qaimələri aylarla təsdiqləməməsinin, vergi hesabatlarının gecikməsinin və biznes dövriyyəsinin iflic olmasının qarşısını almaqdır.

Gürcüstan modeli və Azərbaycan təcrübəsinin müqayisəsi

Gürcüstanın tətbiq etdiyi radikal modeldə (sistemin bloklanması) alıcının hərəkətsizliyi biznesin elektron fəaliyyətini dayandırır. Azərbaycanın “Susmaq razılıq əlamətidir” yanaşması isə biznes üçün birmənalı olaraq daha çevik və təhlükəsizdir.

Gürcüstanın seçdiyi model dövlətin nəzarət funksiyasını maksimallaşdırır və vergi orqanını məhkəmə və cərimə prosedurlarından azad edir. Azərbaycan modeli isə biznesin fasiləsizliyini prioritet hesab edir.

Yekun

Elektron vergi qaimələrinin idarə olunması rəqəmsal dövrdə şirkətlərdən daxili İT avtomatlaşdırılması və mühasibatlıq proseslərinin yenidən qurulmasını tələb edir. Gürcüstan təcrübəsinin neçə faiz uğurlu olacağını vaxt göstərəcək, lakin bir fakt dəqiqdir: vergi inzibatçılığı real vaxt rejimində işləyən rəqəmsal platformalara çevrilir və mühasibat uçotu bu sürətə uyğunlaşmalıdır.