331 saylı “Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyatlar”: uçot, beynəlxalq standartlar və tətbiqi nümunələri

331 saylı “Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyatlar” hesabı müəssisənin aktivlərinin bazar dəyərinə uyğun uçotunu təmin edən mühüm bir hesabat alətidir. Onun düzgün, həm IFRS, həm də yerli qanunvericiliyə uyğun tətbiqi maliyyə hesabatlarının obyektivliyini artırır. Bu məqalədə accounting.az saytının redaktoru Cəmil Əsədov 331 saylı hesabın tətbiqi istiqamətlərini şərh edir.

Kapital ehtiyatları üzrə uçotun əsasları

Kapital ehtiyatları – müəssisənin balansında əsas kapitalla yanaşı təqdim olunan və birbaşa gəlir kimi tanınmayan, lakin yenidən qiymətləndirmə, səhmdar töhfələri və müəyyən qanunvericilik aktları əsasında aparılan digər oxşar əməliyyatlar nəticəsində  formalaşan maliyyə mənbələridir.

Belə ehtiyatlar mənfəətdən asılı olmadan formalaşır və o:

• müəssisənin maliyyə sabitliyini artırmaq;
• riskləri qarşılamaq;
• investisiya imkanlarını genişləndirmək üçün istifadə olunur.

Mühasibatlıqda kapital ehtiyatlarının uçotu AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-da mühasibat uçotu subyektləri üçün müəyyən edilmiş hesablar planının 33-cü maddəsinə aid olan hesablar üzrə aparılır. Yeri gəlmişkən, bu qaydalarda, “mühasibat uçotu subyektləri” anlayışı, kredit təşkilatları istisna olmaqla, kommersiya təşkilatlarını, habelə hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslər və publik hüquqi şəxsləri əhatə edir. Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı və illik maliyyə hesabatlarını İctimai Sektor üçün Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartları əsasında tərtib edən publik hüquqi şəxslər istisna təşkil edir.

33-cü “Kapital ehtiyatları” maddəsinin uçot hesabları

Hesablar Planının 33-cü “Kapital ehtiyatları” maddəsində mühasibat uçotu subyektinin kapital ehtiyatlarının hərəkəti üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim edilir. Bu maddə üzrə aşağıdakı hesablar açılır:

• 331 saylı “Yenidən qiymətləndirilmə üzrə ehtiyat”;
• 332 saylı “Məzənnə fərqləri üzrə ehtiyat”;
• 333 saylı “Qanunvericilik üzrə ehtiyat”;
• 334 saylı “Nizamnamə üzrə ehtiyat”;
• 335 saylı “Digər ehtiyatlar”.

Bu ehtiyatlar sahibkarlıq fəaliyyətində risklərin qarşılanması, uzunmüddətli sabit maliyyə siyasətinin həyata keçirilməsi və aktivlərin real dəyərinin uçota alınması baxımından vacib rol oynayır. Xüsusilə, maddi aktivlərin (torpaq, tikili və avadanlıqlar) yenidən qiymətləndirilməsi nəticəsində yaranan kapital ehtiyatları müəssisənin maliyyə hesabatlarında aktivlərin və kapitalın daha obyektiv əks olunmasına şərait yaradır.

Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyatların iqtisadi təyinatı

331 saylı hesab özündə müəssisənin aktivlərinin – xüsusilə torpaq, tikili və avadanlıqların – yenidən bazar dəyərinə uyğun qiymətləndirildikdə yaranan müsbət fərqi əks etdirir. Bu fərq gəlir kimi tanınmır, kapitalın bir hissəsi kimi “Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyatlar” hesabında toplanır. Bu vəsait səhmdarlar arasında bölüşdürülmək üçün deyil, sadəcə kapitalın artırılması məqsədilə istifadə olunur.

Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyatlar müəssisənin:

• aktivlərinin real dəyərini göstərməsi,
• kapital strukturunun gücləndirilməsi,
• əlavə dividend və ya kapital artımı üçün baza yaradılması məqsədilə istifadə edilir.

Yenidən qiymətləndirmə nəticəsində yaranan müsbət fərqlər, mənfəət kimi qəbul edilmədiyi üçün vergi öhdəliyi yaratmır. Lakin həmin ehtiyatların gələcəkdə bölüşdürülməsi zamanı vergiyə cəlb olunması mümkündür.

331 saylı hesabın xüsusiyyətləri və istifadəsi

331 saylı “Yenidən qiymətləndirilmə üzrə ehtiyat” hesabında mühasibat uçotu subyektinin aktivlərinin yenidən qiymətləndirilməsi nəticəsində yaranmış kapital ehtiyatları barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Mühasibat uçotu standartlarına uyğun olaraq tətbiq edilən 331 saylı hesab, kapital bölməsində yerləşir və yalnız müsbət saldo ilə (kredit qalığı) uçota alınır.

Müəssisə yenidən qiymətləndirmə zamanı iki modeldən birini seçməlidir:

• ilkin dəyər modeli (aktivin alınma qiyməti ilə uçotu);
• yenidən qiymətləndirmə modeli (dövri olaraq bazar dəyərinə uyğunlaşdırma).

Seçilmiş model həmin aktivlərin bütün növünə eyni şəkildə tətbiq edilir.

Torpaq, tikili və avadanlıqlar yenidən qiymətləndiriləndə:

1. Əvvəllər hesablanmış amortizasiya (köhnəlmə) sıfırlanır, yəni aktivin köhnəlmə dəyəri balansdan silinir.
2. Daha sonra aktivin yenidən qiymətləndirilmiş xalis dəyəri balansda əks etdirilir.
3. Bu yeni dəyərlə əvvəlki dəyər arasındakı müsbət fərq, yəni artım 331 saylı hesabın kreditinə yazılır.

Yenidən qiymətləndirmə nəticəsində aktivin dəyəri artarsa, bu birbaşa kapitalın artırılması kimi 331-ci hesaba daxil edilir.

Əgər həmin aktiv əvvəlki illərdə dəyər itirmişdisə və bu azalma mənfəət və zərər hesabatında zərər kimi göstərilmişdisə, sonradan bu aktivin dəyəri artarsa:

• o zaman bu artım, əvvəlki zərərin yerini bərpa etmək üçün, gəlir kimi tanınır (yəni zərər balanslaşdırılır).
• yalnız əvvəlki zərər tam ödəndikdən sonra qalan artım 331-ci hesaba yazıla bilər.

331 saylı “Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyatlar” hesabında uçotun tənzimlənməsi

331 saylı hesab üzrə uçot zamanı müstəqil subhesablar açıla bilər, məsələn:

• 331-1: Torpaqlar üzrə yenidən qiymətləndirmə ehtiyatı
• 331-2: Binalar üzrə ehtiyat
• 331-3: Avadanlıqlar üzrə ehtiyat və sair.

Bu bölgü müəssisəyə aktivlər üzrə ayrı-ayrı yenidən qiymətləndirmə mənbələrini izləməyə və analiz aparmağa imkan verir.

Hesab üzrə uçot AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-nın uyğun bəndləri əsasında aparılır:

• yenidən qiymətləndirmə nəticəsində aktivin balans dəyərinin artımı – 31.2-ci bənd;
• əvvəlki yenidən qiymətləndirmələr nəticəsi və sonrakı yenidən qiymərləndirmələr – 31.3 və 31.4 -cü bənd;
• aktivlər üzrə yenidən qiymətləndirmələr nəticəsində kapital ehtiyatlarında əks etdirilmiş artımlar üzrə – 31.5-ci bənd.

331 saylı “Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyatlar” hesabında uçot zamanı MUBS1 “Maliyyə hesabatlarının təqdim edilməsi” (IAS1) və MUBS16 “Torpaq, tikili və avadanlıqlar” (IAS 16) standartları bu istiqamətdə tənzimləmələr üçün əsas normativ sənədlərdir.

331 saylı hesab üzrə müxabirləşmə nümunələri

Mühasibat uçotunda 331 saylı hesab üzrə müxabirləşmə aşağıdakı şəkildə aparıla bilər:

Nümunə 1: Əsas vəsaitin yenidən qiymətləndirilməsi nəticəsində dəyər artımı (maddə 31.2-ci bəndin tətbiqi)

Nümunə 2: Əvvəlki yenidən qiymətləndirmələr nəticəsində yaranmış 5000 manat artımlar kapital ehtiyatlarında əks etdirilib. Sonrakı qiymətdəndüşmə zərərləri 6500 manatdır (maddə 31.3-ci bəndin tətbiqi)

Nümunə 3: Əsas vəsaitlərin əvvəlki yenidən qiymətləndirmələri nəticəsində yaranmış qiymətdəndüşmə zərərləri Mənfəət və ya zərər və digər məcmu gəlir haqqında hesabatda əks etdirilib (20000 manat). Sonrakı yenidən qiymətləndirmə zamanı aktivin dəyəri 35000 manat artımla müəyyən edilib.(31.4-cu bəndin tətbiqi)