441 saylı “Uzunmüddətli pensiya öhdəlikləri” hesabda uçotun əsas prinsipləri

Müəllif: Cəmil Əsədov / accounting.az saytının redaktoru

Uzunmüddətli pensiya öhdəlikləri şirkətlərin maliyyə idarəçiliyi və sosial məsuliyyətinin mühüm aspektidir. Onların diqqətlə hesablanması, uçotu və idarə edilməsi şirkətin maliyyə sabitliyini və nüfuzunu təmin etmək üçün lazımdır. Sizə təqdim edilən məqalə belə öhdəliklərin 441 saylı “Uzunmüddətli pensiya öhdəlikləri” hesabında mühasibat uçotu haqqındadır.

Müəssisənin pensiya öhdəlikləri nədir?

Pensiya öhdəlikləri gələcəkdə, əmək fəaliyyəti başa çatdıqdan sonra, pensiyaların ödənilməsi ilə əlaqədar şirkət və ya təşkilatların işçilərinə münasibətdə yaranan maliyyə öhdəlikləridir. Bu öhdəliklər gələcək pensiya ödənişlərini nəzərə alan hesablamalar əsasında formalaşır.

İşçilərin əmək fəaliyyəti başa çatdıqdan sonra müəssisənin onlara təyin etdiyi pensiya və digər mükafatladırma proqramlarının tətbiqi mexanizmi “İşçilərin mükafatlandırılması” adlı 19 saylı MUBS (IAS19) ilə müəyyən olunur. Bu standarta görə əmək fəaliyyəti bitdikdən sonra işçilərə verilən mükafatlara aşağıdakılar aiddir:

• pensiyalar;
• əmək fəaliyyətinin bitməsi ilə bağlı digər ödəmələr (məsələn, şirkətin keçmiş işçiləri üçün həyat sığortası və ya sağlamlıq sığortası).

“Pensiya təminatı planları üzrə mühasibat uçotu və hesabatlılığı” adlı 26 saylı digər beynəlxalq standart (IAS 26) şirkətlərdə pensiya təminatı planları üzrə hesabatlara tətbiq edilir və 19 saylı MUBS-u tamamlayır.

Pensiya öhdəlikləri maliyyə hesabatlarında cari (qısamüddətli) və uzunmüddətli öhdəliklər kimi əks etdirilir.

• qısamüddətli pensiya öhdəlikləri – öhdəliklərin növbəti il ərzində ödənilməli olan hissəsidir;
• uzunmüddətli pensiya öhdəliklər- öhdəliklərin daha uzaq gələcəkdə ödənilməli olan qalan hissəsidir.

Müəssisələrdə bu öhdəliklərin mühasibat uçotu 441 saylı “Uzunmüddətli pensiya öhdəlikləri” və 541 saylı “Qısamüddətli pensiya öhdəlikləri” hesablarında  aparılır.

Uzunmüddətli pensiya öhdəlikləri

Uzunmüddətli pensiya öhdəlikləri şirkətin gələcək pensiyaçılara əmək müqavilələri və pensiya planları əsasında təqaüd ödənişləri üzrə öhdəlikləridir.

Bu öhdəliklər:

• müəyyən (sabit məbləğ), yaxud;
• qeyri-müəyyən (iş stajından, əmək haqqı və digər amillərdən asılı olaraq) ola bilər.

Uzunmüddətli pensiya öhdəlikləri şirkətlərin malik olduğu müxtəlif pensiya təminatı proqramlarından (yaxud pensiya planları, adətən, işçinin iş stajına və əmək haqqına əsaslanaraq müəyyən edilir) yaranır. Bu planlara əsasən, işəgötürən işçilərə təqaüdə çıxdıqdan sonra müəyyən bir müddət üçün müəyyən edilmiş məbləğləri ödəməyi öhdəsinə götürür.

Pensiya planları bir anlayış kimi 26 saylı MUBS-un 8-ci bəndində belə müəyyən olunub:

Uzunmüddətli pensiya planları sosial təminat forması kimi, yüksək ixtisaslı peşəkar kadrların müəssisədən axının qarşısını almağa xidmət edir. Belə proqramlar  yüksək ixtisaslı işçilərlə müəssisə arasında bağlanmış sazişə əsasən işçi təqaüdə çıxarsa müəssisə ona əlavə pensiya və sosial ödənişləri etməyə öz öhdəliyinə götürür.

441 saylı “Uzunmüddətli pensiya öhdəlikləri” hesabı

Bu hesab AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə mühasibat uçotu subyektləri üçün müəyyən edilmiş hesablar planının 4-cü “Uzunmüddətli öhdəliklər” bölməsinə aid olan hesablardan biridir. Bu bölmə aşağıdakı maddələrdən ibarətdir:

• 40 – “Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”;
• 41 – “Uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər”;
• 42 – “Təxirə salınmış vergi öhdəlikləri”;
• 43 – “Uzunmüddətli kreditor borcları”;
• 44 – “Sair uzunmüddətli öhdəliklər”.

441 saylı “Uzunmüddətli pensiya öhdəlikləri” hesabı aşağıdakı hesablarla birgə bölmənin 44 saylı “Sair uzunmüddətli öhdəliklər” maddəsinin tərkibinə daxildir:

• 442 saylı hesab: “Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri”;
• 443 saylı hesab: “Alınmış uzunmüddətli avanslar”;
• 444 saylı hesab: “Uzunmüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar”;
• 445 saylı hesab: “Digər uzunmüddətli öhdəliklər”.

Hesabın təyinatı “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-nın 38.2 bəndində müəyyən olunub: “441 saylı “Uzunmüddətli pensiya öhdəlikləri” hesabında mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməsi tələb olunmayan pensiya təminatı planına (xidmətlərin sonunda və ya xidmətlər göstərildikdən sonra, əsasında mühasibat uçotu subyektinin işçilərinə pensiya ödənişlərini həyata keçirdiyi sazişə) uyğun və ya hər hansı digər şəkildə keçmiş işçilər üçün, onlar təqaüdə çıxdıqdan sonra onlara görə qəbul etdiyi pensiya öhdəliyi üzrə yaranan kreditor borcları barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

Hesab üzrə uçotun tənzimlənməsi

Uzunmüddətli pensiya öhdəliklərinin formalaşması 441 saylı hesabın krediti, ödənilməsi isə debeti üzrə əks olunur. Hesab üzrə tənzimləmələr zamanı Maliyyə Nazirliyinin yuxarıda qeyd edilən qaydalarının 38.2-38.9-cu bəndlərinin tələbləri nəzərə alınmalıdır.

Qaydaların 38.3 bəndinə görə işəgötürənin uzunmüddətli pensiya öhdəlikləri:

• işəgötürənin özü, yaxud;
• digər mühasibat uçotu subyekti tərəfindən icra oluna bilər.

Pensiya ödənişləri işəgötürən özü həyata keçirildikdə nəzərdə tutulan pensiya ödənişlərinin – işçilərin xidmət müddətindən asılı olaraq mövcud və keçmiş işçilərə pensiya təminatı planı üzrə verilməsi gözlənilən pensiya öhdəliklərinin diskontlaşdırılmış dəyəri hesablanılır (bənd 38.4).

Müxabirləşmələrə tələblər aşağıdakı cədvəldə verilib:

Mühasibat yazılışlarına praktik nümunə

Müəssisə pensiya təminat planına uyğun olaraq, illik ödəniləcək məbləğ 4000 manat olmaqla 20000 manat məbləğində öhdəlik formalaşdırıb. Razılaşmaya əsasən ödənişlər rüblük icra olunur. Dördüncü rübün dekabr ayının əvvəlində keçmiş işçi müəssisəyə müraciət edərək cari ödənişlərə əlavə olaraq, pensiya öhdəliyinin növbəti ili üçün nəzərdə tutulmuş məbləğindən 2000 manat ödənməsini xahiş edib. Müəssisə razılaşıb.

Bu nümunə 441-ci “Uzunmüddətli pensiya öhdəlikləri” hesabı üzrə debet və kredit hərəkətini, habelə öhdəliyin qısamüddətli kimi təsnif edilməsin və ödənişi mərhələlərini özündə əks etdirir.