Mühasibat uçotu sistemində uzunmüddətli öhdəliklərin və məqsədli maliyyələşmələrin düzgün uçotu müəssisənin maliyyə sabitliyinin qiymətləndirilməsində mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu məqalədə belə öhdəliklərin uçotu üçün nəzərdə tutulmuş 444 saylı “Uzunmüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar” hesabının mahiyyəti, onun tətbiqi nümunələri və praktiki əhəmiyyəti izah olunur.
Müəssisənin uzunmüddətli borcları
Uzunmüddətli borclar müəssisənin bir ildən artıq müddətdə ödəməli olduğu maliyyə öhdəlikləridir. Beynəlxalq mühasibat uçotu standartlarına (IAS/IFRS), habelə Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyinin “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-na görə öhdəliklər – müəssisənin keçmiş hadisələrdən yaranan və gələcəkdə iqtisadi faydaların azalması ilə nəticələnən mövcud borcudur. Qaydaların “Uzunmüddətli öhdəliklər” bölməsində aşağıdakı öhdəliklərin uçota alınmasına dair ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirir (bənd 33.1):
- uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər;
- uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər;
- təxirə salınmış vergi öhdəliklər;
- uzunmüddətli kreditor borclar;
- sair uzunmüddətli öhdəliklər.
Bu borclar müəssisənin maliyyə sabitliyinə birbaşa təsir göstərir və onların düzgün uçotu maliyyə hesabatlarının etibarlılığını təmin edir. Auditorlar və maliyyə analitikləri uzunmüddətli öhdəliklərin həcminə əsasən müəssisənin maliyyə dayanıqlığını və investisiya cəlbediciliyini qiymətləndirirlər.
444 saylı “Uzunmüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar” hesabı “Uzunmüddətli öhdəliklər” bölməsinin sonuncu maddəsinə aid olan hesablardan biridir.
Məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar
Məqsədli maliyyələşmələr dedikdə müəssisəyə müəyyən məqsəd üçün ayrılan vəsaitlər (subsidiyalar, qrant məbləğləri və sair) başa düşülür.
“Hökumət subsidiyalarının uçotu və hökumət yardımı haqqında məlumatın açıqlanması” adlı 20 saylı MUBS-a (IAS 20) görə müəssisənin əldə etdiyi subsidiyalar və qrantlar məqsədli xarakter daşıdığı halda, onlar müvafiq öhdəliklər kimi tanınır və məqsəd üzrə istifadə olunana qədər gəlirə çevrilmir.
Məsələn, dövlət müəssisəyə kənd təsərrüfatı texnikası almaq üçün 5 il müddətinə qrant ayırırsa, həmin məbləğ ilkin mərhələdə öhdəlik kimi 444 saylı “Uzunmüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar” hesabında uçota alınır və yalnız istifadə olunduqca gəlirlərə köçürülür.
“Uzunmüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar” hesabı
Qeyd etdiyimiz kimi, 444 saylı hesab uzunmüddətli xarakterli, yəni bir ildən artıq müddətə istifadə olunacaq məqsədli maliyyə vəsaitlərinin uçotu üçün nəzərdə tutulub. Belə maliyyə vəsaitlərinə aşağıdakılar nümunə göstərilə bilər:
- dövlət tərəfindən ayrılan uzunmüddətli subsidiyalar və dotasiyalar;
- qrant və yardımlar və sair.
444 saylı hesab aşağıdakı hesablarla birgə “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-da “Sair uzunmüddətli öhdəliklər” kimi xarakterizə olunan öhdəliklərin uçotu üçün istifadə olunur:
- 441-cü hesab: “Uzunmüddətli pensiya öhdəlikləri”;
- 442-ci hesab: “Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri”;
- 443-cü hesab: “Alınmış uzunmüddətli avanslar”;
- 445-ci hesab: “Digər uzunmüddətli öhdəliklər”.
444 saylı “Uzunmüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar” hesabı üzrə tənzimləmələr Maliyyə Nazirliyinin yuxarıda qeyd edilən qaydalarının 38.23 – 38.35-ci bəndlərinin tələblərinə uyğun aparılır.
Qısamüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmaların uçotu 544 saylı hesabda aparılır.
444 saylı hesab üzrə əsas əməliyyatlar
Maliyyə Nazirliyinin yuxarıda qeyd edilən qərarının 38.23-cü bəndinə əsasən uzunmüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar üzrə uçot aparılarkən, müvafiq məbləğlər 444 saylı hesabın kreditində əks olunur, məsələn:
- Dövlət subsidiyası: müəssisəyə əsas vəsait alınması üçün dövlət tərəfindən 500.000 manat ayrılır:
Debet 223 “Bank hesablaşma hesabları” – 500.000
Kredit 444 “Uzunmüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar” – 500.000
- Maliyyə təşkilatından qrant: kənd təsərrüfatı layihəsi üçün 300.000 manatlıq vəsait daxil olur:
Debet 223 – 300.000
Kredit 444 – 300.000
Daxil olan vəsaitlərin məqsəd üzrə istifadəsi zamanı müxabirləşmə 444 saylı “Uzunmüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar” hesabının debeti üzrə verilir (38.28-ci bənd).
- Subsidiyanın 100.000 manatı avadanlıq alınmasına yönəldilir:
Debet 444 – 100.000
Kredit 611-10 “Digər əməliyyat gəlirləri” – 100.000
Bu müxabirləşmələr göstərir ki, 444 saylı hesabda məqsədli vəsaitlər əvvəlcə öhdəlik kimi uçota alınır və yalnız məqsəd üzrə istifadə olunduqca gəlirə tanınır. Bu, müəssisənin maliyyə hesabatlarının şəffaflığını təmin edir və vəsaitlərin düzgün istifadəsinə nəzarət imkanı yaradır.
Müxabirləşmə nümunələri
Nümunə: Müəssisənin donor təşkilatla layihə icrası üçün 30000 manat məbləğində qrant müqaviləsi var. Razılaşmaya görə bu məbləğ yalnız təyinatı üzrə istifadə edilə bilər.
| Əməliyyatın məzmunu | Debit | Kredit | Məbləğ (manat) |
| Donor təşkilat tərəfindən ödənilən qrant uçota alınır | 223: “Bank hesablaşma hesabları” | 444: “Uzunmüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar” | 30000 |
| Qrant alınmış layihə üzrə işçilərə əməkhaqqı ödənilir | 721: “İnzibati xərclər” | 533 “Əməyin ödənişi üzrə işçi heyətinə olan qısamüddətli kreditor borclar” | 20000 |
| Hesablanmış əməkhaqqına görə sosial sığorta ödənişləri hesablanıb (DSMF-na və İTS-ya) | 721: “İnzibati xərclər” | 522: “Sosial sığorta və təminat üzrə öhdəliklər” | 3234 |
| Hesablanmış əməkhaqqına görə İSH hesablanıb | 721: “İnzibati xərclər” | 522: “Sosial sığorta və təminat üzrə öhdəliklər” | 100 |
| Layihə üzrə kommunal xərclər | 721: “İnzibati xərclər” | 538: ”Digər uzunmüddətli kreditor borclar” | 6666 |
| Məqsədli layihə üzrə xərclər bağlanır | 444: “Uzunmüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar” | 721: “İnzibati xərclər” | 30000 |
444 saylı “Uzunmüddətli məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar” hesabı dövlət büdcəsindən və beynəlxalq təşkilatlardan alınan maliyyə dəstəyinin uçotu baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu hesabın düzgün aparılması müəssisənin həm maliyyə hesabatlarının etibarlılığını artırır, həm də auditorların şəffaf qiymətləndirməsini təmin edir.
