Xərc hesabları
İnzibati xərclər Hesablar Planının 72-ci maddəsinin 721-ci “İnzibati xərclər” adlı hesabında uçota alınır.
Xərc hesabları 7-ci bölmənin 70-76-cı maddələri (mənfəət vergisi üzrə xərclər istisna olmaqla) üzrə açılır. Gəlir-xərc hesabları köməkçi hesablar sayılır. Köməkçi hesablar ilin sonunda bağlanan, növbəti ilə keçməyən hesablardır.
Xərclərin uçotu aparılan hesablar aktiv hesablar kimi debetdə artır, kreditdə azalır. Hesabat dövrü ərzində biz xərclər hesablarının yalnız kredit tərəfi üzrə işləyirik. Çünki normalda xərc azala bilməz, o istifadənin nəticəsidir. İstifadə etdiyimiz şeyi necə geri qaytara bilərik?! Bütün hesabat boyu biz onun debet tərəfi üzrə işləyərək çəkilmiş xərci əks etdiririk. Hesabat ilinin sonunda isə xərc hesablarına, o cümlədən 721-ci “İnzibati xərclər” hesabına kredit yazılışı verməklə bağlayır, sıfırlayırıq. Xərc kapitalın axınıdır, itirilməsidir. Çünki faktiki olaraq aktivlər təsisçilərə yox, kənara gedir və geri qayıtmır.
721-ci “İnzibati xərclər” hesabı üzrə tənzimləmələr
Hesab üzrə tənzimləmələr zamanı mühasibat uçotu üzrə aşağıdakı beynəlxalq standartların tələbləri nəzərə alınır:
- 1 №-li “Maliyyə hesabatlarının təqdimatı” MUBS (IAS 1) ;
- 32 №-li Maliyyə alətləri: Təqdimat MUBS (IAS 32) ;
- 34 saylı “Aralıq maliyyə hesabatlılığı” MUBS (IAS 34) ;
- 7 saylı “Maliyyə alətləri: Məlumatın açıqlanması” MUBS (IFRS 7);
- 9 saylı “Maliyyə alətləri” MHBS (IFRS 9) .
Xərc hesablarına subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir.
Xərc hesabı olan 721 nömrəli “İnzibati xərclər” hesabına bu qaydaların 54.2 bəndinə uyğun olaraq aşağıdakı subhesablar açılır:
Qaydaların 54.1. bəndinə əsasən 721 nömrəli “İnzibati xərclər” hesabında “mühasibat uçotu subyektinin inzibati məqsədlər üçün istifadə olunmuş xammal, materiallar, inzibati işçi heyəti üzrə xərclər, inzibati işçi heyətinə görə hesabalanılan sosial sığorta ayırmaları, inzibati məqsədlər üçün istifadə olunan aktivlərin amortizasiya xərcləri, inzibati məqsədlərlə bağlı digər xərclər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim edilir.”
Bu hesab üzrə açılan subhesablar üzrə müxabirləşmələr qeyd edilən qaydaların 54.3-54.12 bəndləri əsasında tənzimlənir.
Yanacaq xərcləri material ehtiyatları kimi uçota alındıqda müxbirləşmələr
Şirkət balansında olan nəqliyyat vasitələri üçün yanacaq alır. Alınan 700 manat yanacaq işləndikdə xərcə silinərək uçota alınır.
| Sıra №-si | Əməliyyatın adı | Debet | Kredit | Məbləğ (AZN) |
| 1 | Yanacağa görə avans məbləği bank hesablaşma hesabından ödənildikdə | 243 – Verilmiş qısamüddətli avanslar | 223 – Bank hesablaşma hesabları | 700.00 |
| 2 | Yanacağa görə avans məbləği ƏDV Depozit hesabından ödənildikdə | 243 – Verilmiş qısamüddətli avanslar | 226 – ƏDV-nin Depozit hesabı | 126.00 |
Yanacaq ehtiyatları sərf edildikdcə 721-ci hesaba silinməsi aşağıdakı kimidir:
| Sıra №-si | Əməliyyatın adı | Debet | Kredit | Məbləğ (AZN) |
| 1 | Birinci ay üzrə istifadə olunan yanacağa görə E-qaimə alındıqda | 201 – Material ehtiyatları | 531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları | 200.00 |
| 2 | ƏDV hesablandıqda | 241 – Əvəzləşdirilən ƏDV | 531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları | 36.00 |
| 3 | Verilmiş avans nəzərə alındıqda (əsas məbləğ) | 531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları | 243 – Verilmiş qısamüddətli avanslar | 200.00 |
| 4 | Verilmiş avans nəzərə alındıqda (ƏDV məbləği) | 531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları | 243 – Verilmiş qısamüddətli avanslar | 36.00 |
| 5 | Birinci ay üzrə istifadə olunan yanacaq xərcə silindikdə | 721 – İnzibati xərclər | 201 – Material ehtiyatları | 200.00 |
Qeyd: Yanacağın istifadəsilə bağlı növbəti aylarda baş verəcək proseslər də eyni qaydada uçota alınır.
Əməkhaqqı, sosial sığorta ayırmaları üzrə xərclərin uçotu
“A” MMC-nin 5 nəfər işçisinin əməkhaqqı məlumatları aşağıdakı kimidir (manatla):
1-ci işçi – 2500;
2-ci işçi – 2200;
3-cü işçi – 2000;
4-cü işçi – 1500;
5-ci işçi – 900.
Cəmi hesablanan əməkhaqqı 9100 manatdır.
İşçilər tərəfindən ödənilən sığorta haqlarının uçotu:
| Sıra №-si | Əməliyyatın adı | Debet | Kredit | Məbləğ (AZN) |
| 1 | Əməkhaqqı hesablandıqda | 721 – İnzibati xərclər | 533 – Əməyin ödənişi üzrə işçi heyətinə olan borclar | 9100.00 |
| 2 | İşçi hesabına sosial sığorta haqqı hesablandıqda (3%) | 533 – Əməyin ödənişi üzrə işçi heyətinə olan borclar | 522-1 – Sosial sığorta və təminat üzrə öhdəliklər | 840.00 |
| 3 | İşçi hesabına işsizlikdən sığorta haqqı hesablandıqda (0.5%) | 533 – Əməyin ödənişi üzrə işçi heyətinə olan borclar | 523-1 – Digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər | 45.50 |
| 4 | İşçi hesabına icbari tibbi sığorta haqqı hesablandıqda (2%) | 533 – Əməyin ödənişi üzrə işçi heyətinə olan borclar | 523-2 – Digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər | 182.00 |
İşəgötürən tərəfindən ödənilən sığorta haqları 721-ci hesabda öz əksini tapır:
| Sıra №-si | Əməliyyatın adı | Debet | Kredit | Məbləğ (AZN) |
| 1 | İşəgötürən hesabına sosial sığorta haqqı hesablandıqda (22%) | 721 – İnzibati xərclər | 522-2 – Sosial sığorta və təminat üzrə öhdəliklər | 1435.00 |
| 2 | İşəgötürən hesabına işsizlikdən sığorta haqqı hesablandıqda (0.5%) | 721 – İnzibati xərclər | 523-3 – Digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər | 45.50 |
| 3 | İşəgötürən hesabına icbari tibbi sığorta haqqı hesablandıqda (2%) | 721 – İnzibati xərclər | 523-4 – Digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər | 182.00 |
Ezamiyyə xərcləri ilə bağlı müxabirləşmə nümunələri
“A” MMC öz işçisini xidməti tapşırığı yerinə yetirməkdən ötrü ezamiyyətə göndərməyi qərara almışdır. Hesablanmış 450 manat işçinin kart hesabına köçürülmüşdür. İşçi ezamiyyətdən qayıtdıqdan sonra hesabatı təqdim etmişdir.
Deməli, avans hesabatına əsasən aşağıdakı əməliyyatların uçotu aparılır:
Ezamiyyə xərci – 450 AZN
| Sıra №-si | Əməliyyatın adı | Debet | Kredit | Məbləğ (AZN) |
| 1 | Təhtəlhesab şəxsə ödəniş edildikdə | 244 – Təhtəlhesab məbləğlər | 221 – Kassa | 450.00 |
| 2 | Ezamiyyə xərci uçota alındıqda | 721 – İnzibati xərclər | 244 – Təhtəlhesab məbləğlər | 450.00 |
Torpaq, tikili, avadanlıqların amortizasiya xərci üzrə mühasibat yazılışları
“A” MMC “B” MMC-dən dəyəri 1900 AZN olan 3 ədəd kompüter almışdır. Həmin kompüterlər istismara verilmiş, amortizasiya hesablanmışdır.
| Sıra №-si | Əməliyyatın adı | Debet | Kredit | Məbləğ (AZN) |
| 1 | Digər müəssisədən alındıqda | 113 – Torpaq, tikili və avadanlıqlarla bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması | 531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları | 5700.00 |
| 2 | ƏDV hesablandıqda | 241 – Əvəzləşdirilən ƏDV | 531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları | 1026.00 |
| 3 | Kapitallaşdırılmış Avadanlıq istismara verildikdə | 111 – Torpaq, tikili və avadanlıqlar – Dəyər | 113 – Torpaq, tikili və avadanlıqlarla bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması | 5700.00 |
| 4 | Avadanlıqlara amortizasiya hesablandıqda | 721 – İnzibati xərclər | 112 – Torpaq, tikili və avadanlıqlarla bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması | 1140.00 |
| 5 | İlin sonunda amortizasiya xərci ümumi mənfəətdən çıxıldıqda | 801 – Ümumi mənfəət (zərər) | 721 – İnzibati xərclər | 1140,00 |
Əməliyyat icarəsinə görə xərclər
“A” MMC satış fəaliyyətini davam etdirmək məqsədilə “B” MMC-dən aylıq icarə məbləği 1200 manat olmaqla obyekt icarəyə götürmüşdür. Tərəflərin hər ikisi ƏDV ödəyicisidir. Beləliklə, qeyd olunan məbləğlə yanaşı, ƏDV də ödənilmişdir.
| Sıra №-si | Əməliyyatın adı | Debet | Kredit | Məbləğ (AZN) |
| 1 | İcarə üzrə kreditor borcları hesablandıqda və intibati xərclərə aid edildikdə | 721 – İnzibati xərclər | 535-2 – Əməliyyat icarəsi üzrə qısamüddətli kreditor borcları | 1200.00 |
| 2 | ƏDV hesablandıqda | 241 – Əvəzləşdirilən ƏDV | 535-2 – Əməliyyat icarəsi üzrə qısamüddətli kreditor borcları | 216.00 |
| 3 | İcarə üzrə kreditor borcları hesaödənildikdə | 535-2 – Əməliyyat icarəsi üzrə qısamüddətli kreditor borcları | 223 – Bank hesablaşma hesabları | 1200.00 |
| 4 | ƏDV ödənildikdə | 535-2 – Əməliyyat icarəsi üzrə qısamüddətli kreditor borcları | 226 – ƏDV-nin Depozit hesabı | 216.00 |
