811 saylı “Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) pay” hesabı üzrə uçot: prinsiplər, standartlar və nümunələr

Müəssisə asılı müəssisələrə malik ola bilər, yaxud digər müəssisə ilə müvafiq razılaşma çərçivəsində birgə müəssisə kimi fəaliyyət göstərə bilər. Bu zaman əldə olunan mənfəətin müəyyən hissəsi 811 saylı “Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) pay” hesabında əks etdirilir.

Asılı müəssisələr (associate) hansılardır?

Asılı müəssisə ana şirkətin nəzarət etmədiyi,amma əhəmiyyətli təsirə malik olduğu müəssisədir. Məsələn, bir şirkətin digərinin səhm və ya səsvermə hüququnun 20 – 50%–nə sahibliyini nümunə göstərilə bilər. Mənbə: IAS 28 – “Asılı müəssisələrə və birgə müəssisələrə investisiyalar”

Əhəmiyyətli təsir – bir şirkətin digərinin siyasət və qərarlarına təsir edə bilməsidir. Bu nəzarət deyil, şirkətin təsir hüququna malik olmasıdır. IAS 28 və IFRS 12 – “Digər müəssisələrdə iştirak paylarının açıqlanması” beynəlxalq standartlarına görə belə təsir aşağıdakı formada reallaşa bilər:

• direktorlar şurasında iştirak;
• qərarvermə prosesində söz haqqı;,
• 20%-dən çox səhm payı.

Birgə müəssisə (Joint venture) nədir?

Birgə razılaşma o zaman birgə müəssisə hesab olunur ki:

• o, ayrıca bir təşkilati struktura malikdir;
• əlavə olaraq, razılaşma iştirakçıları arasında, onları birgə fəaliyyət üzrə öhdəliklərə görə məsuliyyətə cəlb etməyə yaxud onlara aktivlər üzərində hüquq verən müqavilə olmamalıdır;
• habelə, digər elə hallar göstərməsin ki, iştirakçılar aktivlər üzərində hüquqa malikdirlər və öhdəliklərə görə məsuliyyət daşıyırlar.

Yəni, aktivə birbaşa sahiblik yoxdursa (sahiblik yalnız payçının maliyyə nəticəsinə görə hesablanan xalis aktivlərə aiddir) bu birgə müəssisədir (təbii ki, yuxarıda qeyd edilən digər şərtlər də yerinə yetirilməlidir).

811 saylı “Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) pay” hesabı

Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) payın uçotu Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyinin kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəyyən edilmiş Hesablar Planının 81-ci maddəsində əks etdirilir. Maddədə hesabat dövrü ərzində mühasibat uçotu subyektinin malik olduğu asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) payı barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim edilir. 811 saylı “Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) pay” hesabı bu maddəyə aid olan yeganə hesabdır.

Hesab üzrə tənzimləmələr

Mühasibat yazılışları zamanı hesab üzrə tənzimləmələr Qaydaların 61.2-61.5 maddələri üzrə aparılır.

1. asılı və birgə müəssisələrdən (investisiya obyektindən) əldə edilmiş mənfəətə 811 saylı “Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) pay” hesabının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Bu zaman debet yazılışlar aşağıdakı hesablar üzrə aparılır:

• 151 saylı hesab: “Asılı müəssisələrə investisiyalar
• 152 saylı hesab: “Birgə müəssisələrə investisiyalar”.

Eyni zamanda aşağıdakı müxabirləşmə verilir:

• Db 811- Kr 341 “Hesabat dövründə xalis mənfəət (zərər)”;

1. investisiya obyektinin payında iştiraka görə alınmış dividendlər investorun öz maliyyə hesabatlarına asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərindəki (zərərlərindəki) pay hesabına aid edilməklə 811 saylı “Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) pay” hesabının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Bu zaman 217 saylı “Digər qısamüddətli debitor borcları” hesabının debeti üzrə müvafiq uçot qeydləri aparılır. Həmin dividentlərin ödənişi 221, 223, 225 saylı hesabların debetində və 217 saylı hesabın kreditində əks etdirilir. Eyni zamanda Db811/Kr341 müxabirləşməsi verilir”
2. investisiya obyektindən zərər 811 saylı “Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) pay” hesabın debeti və 153-1, 153-2 saylı hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilərək uçota alınır. Eyni zamanda həmin məbləğ 341 saylı hesabın debeti və 811 saylı hesabın kreditində əks etdirilir.

Praktik müxabirləşmə nümunəsi

Nümunə: “ABC” MMC “XYZ” şirkətinin adı səhmlərində 40%-lik iştirak payını almış və “XYC” şirkətinin Direktorlar Şurasında nümayəndəliyində təmin etmək üçün səsvermə hüququndan istifadə etmişdir. Həmin ilin hesabatında qeyd edilən vergiqoymadan sonrakı mənfəədən 100000 manat dividend kimi payçılar arasında bölüşdürülmüş və “ABC” MMM-yə 40 faizlik paya uyğun 40000 manat dividend hesablanmaşdır.

Mühasibat yazılışları aşağıdakı kimi olacaqdır.