Mühasibat uçotunun inkişaf mərhələləri (16-cı hissə)
Mühasibat uçotu – inkişaf mərhələləri (16-cı hissə)
Toskaniya məktəbi. Mühasibat nəzəriyyəsinin hüquqi istiqamətinin banisi F. Marçi (1822-1871-ci illər) olub. Marçi müəssisələrdə şəxsləri dörd qrupa ayırırdı:
1) agentlər (maddi məsuliyyətli şəxslər);
2) müxbirlər (hesablaşmalar aparılan şəxslər);
3) administratorlar;
4) sahibkarlar.
Hər qrupa uyğun ayrı-ayrı hesablar. Müəssisə ilə bağlı bütün şəxslər müəyyən hüquqi münasibətdədirlər və onların mənası uçotda açıqlanmışdır. Təsərrüfat həyatının hər bir faktı təsərrüfat prosesinin iştirakçıları arasında hüquqi münasibətlərin dəyişməsinə gətirib çıxarır. Ona görə də müəssisənin hüquqi strukturu onun iqtisadi vəziyyətini müəyyən edir. İdarədə mərkəzi fiqur administrator sayılırdı, bütün təsərrüfat əməliyyatları onun hesabından həyata keçirilirdi. Marçi fərdiləşdirmənin tərəfdarı idi – hər bir hesabın arxasında bir şəxs dayanırdı. Bu yanaşma böyük müəssisələrdə özünü doğrultdu. Lakin sahibinin bütün funksiyaları yerinə yetirdiyi kiçik firmalarda Marçı, mülkiyyətçinin öz funksiyalarını mühasibat obyektlərinin layihələndirməsi ilə bağlı vəziyyəti izah edərək, personifikasiyadan (fərdiləşdirmədən) istifadə etməyi təklif etdi.
Toskaniya məktəbinin digər iri nümayəndəsi loqismoqrafın yaradıcısı D. Çerboni idi. Çerboni üçün mühasibat uçotu – inzibati funksiyalar və inzibati tədbirlər elmidir. Bununla da mühasibatlıq hüququn bir hissəsi kimi nəzərdən keçirilirdi.
Onun təlimi mühasibat aparatının hesablarının və strukturunun iyerarxik ardıcıl fərqləndirilməsini nəzərdə tuturdu və bu struktur müəssisənin özünün təşkilati quruluşuna uyğun olmalıdır. Çerboni iddia etdi ki, hesabdarlıq bir elm olaraq, bütün həcmdə təsərrüfatın aparılmasını nəzərdən keçirərək, biznes idarəçilərinin və agentlərin məsuliyyətinin müxtəlif dərəcələrinə əsaslanan normaları müəyyənləşdirir.
Loqismoqrafiyada Çerboni hesabdarlıq nəzəriyyəsi və formasını fərqləndirirdi. Nəzəriyyənin əsasında iki prinsip dururdu: fərdi şəxsiyyət – hər bir hesabın arxasında şəxs və ya şəxslər qrupu dayanırdı və dualistlik – mülkiyyətçinin hesabının balansı agentlərin və müxbirlərin ümumi hesablarının balansına bərabərdir.
Cherboni qeyd edirdi ki, logismoqrafiyanın mənası hesabların ardıcıl fərdiləşdirilməsindən ibarətdir. Mühasibat uçotunun məqsədi təsərrüfat agentlərinin və müxbirlərinin fəaliyyətinə nəzarət etməkdir. Elmin predmeti fiziki və hüquqi şəxslərin hüquq və öhdəlikləridir, metodu isə qeydiyyatdır. Bütün təsərrüfat əməliyyatları üç qrupa bölünür:
1) müxbirlərlə hesablaşmaları əks etdirən hüquqi əməliyyatlar;
2) mülkiyyətin tərkibində daxili dəyişikliklərə gətirib çıxaran statistik əməliyyatlar;
3) müəssisənin sahibi ilə hesablaşma məbləğinin dəyişdirən iqtisadi əməliyyatlar.
Çerboni təsdiq edirdi ki, mühasib qanunları yaratmır, onları açır. Bu qanunların məntiqi mühasibatlıq qeydləri qanunlarının məntiqini diktə edir. Hüquqi olaraq çıxış edən münasibətlər idarəetmə məqsədlərindən ayrılmaz olan uçot predmeti kimi çıxış edir.
U.D. Çerboninin çoxlu ardıcılları olub: loqismoqrafiyanı inkişaf etdirən K. Çerboni, D. Rossi, K. Bellini, F. Banalumi, D. Massa, E. Mondini, A. Sanvinetti, V. Citti.
Dövriyyədə olan milli pul nişanlarının tədavülə buraxılmasından 14 il keçir və bu dövrdə pul nişanlarımız öz estetik görünüşünə, konseptual mövzusuna və mühafizə sistemlərinə görə özünəməxsusluğu ilə seçilib.
“Sentyabrın 27-dən başlayaraq təcavüzkar Ermənistan silahlı birləşmələri növbəti dəfə hərbi təxribatlar törədərək Azərbaycan Respublikasının hərbi obyektləri və yaşayış məntəqələrini intensiv atəşə tutur. Azərbaycan Ordusu tərəfindən həyata keçirilən əks-hücum əməliyyatları nəticəsində cəbhənin müxtəlif istiqamətlərində düşmənin həmlələri dəf edilib və hazırda rəşadətli Azəbaycan əsgərləri tarixi torpaqlarımızı işğaldan azad edirlər. Ordumuzun uğurlu hərbi əməliyyatları qarşısında aciz qalan düşmən mülki obyektləri və dinc əhalini hədəfə alır. Ermənistanın hərbi təxribatı nəticəsində çoxsaylı sahibkarlıq obyektlərinə də ciddi zərər dəyir”.
Hesab edirik ki, mühasibat uçotunun yenidən qurulması müəssisənin iqtisadi modelinin yaradılması ilə başlamalıdır. Hansı ki, öz növbəsində, onun bütün komponentləri üzrə tələbləri qeyd edəcək.