Blog Full

Əmək məzuniyyəti – işçinin normal istirahəti, əmək qabiliyyətinin bərpası, sağlamlığının mühafizəsi və möhkəmləndirilməsi üçün işdən ayrılmaqla öz mülahizəsi ilə istifadə etdiyi müddəti Əmək Məcəlləsində nəzərdə tutulandan az olmayan istirahət vaxtıdır. Əmək məzuniyyətinin müddəti təqvim günü ilə hesablanır. Bəs müəllimlərin məzuniyyət günləri nə qədərdir və buna görə nə qədər ödəniş ala bilərlər? 

Suallara əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov aydınlıq gətirir. 

1. Pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olanların əmək məzuniyyəti

Əmək Məcəlləsinin 118-ci maddəsi pedaqoji və elmi fəaliyyətlə məşğul olan işçilərin əmək məzuniyyətlərinin müddətlərini tənzimləyir. Həmin maddəyə əsasən, aşağıdakı işçilərə əmək məzuniyyəti 56 təqvim günü müddətində verilməlidir:

a) illik normanın üçdə bir hissəsindən az olmamaqla pedaqoji iş aparan təhsil müəssisələrinin rəhbər işçilərinə, tərbiyəçilərinə, təlimatçılarına, dərnək və musiqi rəhbərlərinə, konsertmeysterlərə, akkompaniatorlara, xormeysterlərə və başqa musiqi işçilərinə;

b) bütün ixtisas və adlardan olan müəllimlərə (məşqçi müəllimlərdən başqa);

c) uşaq birliyi rəhbərlərinə, magistrlərinə, praktik psixoloqlara, loqopedlərə, surdopedaqoqlara;

ç) təhsil müəssisələrinin tərbiyəçilərinə (ümumi təyinatlı internat tipli ümumtəhsil məktəblərinin, internat tipli liseylərin, internat tipli gimnaziyaların, inteqrasiya təlimli internat tipli ümumtəhsil məktəblərinin, xüsusi ümumtəhsil məktəblərinin, internat tipli xüsusi ümumtəhsil məktəblərinin və internat tipli sanator ümumtəhsil məktəblərinin tərbiyəçilərindən başqa), eşitmə kabinetlərinin təlimatçılarına, dərnək rəhbərlərinə, hərbi rəhbərlərə, bədən tərbiyəsi rəhbərlərinə;

d) sosial müdafiə orqanlarının və tibb müəssisələrinin bilavasitə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olan işçilərinə;

e) elmi müəssisə və təşkilatların, habelə ali təhsil müəssisələrinin elmi tədqiqat bölmələrinin elmlər doktoru elmi dərəcəsi olan əməkdaşlarına, rəhbərlərinə və onların elmi işlər üzrə müavinlərinə, elmi katiblərinə;

ə) müvafiq elmi şuranın qərarı əsasında müstəqil elmi tədqiqat işləri aparan elmi işçilərə.

Aşağıdakı işçilərə əmək məzuniyyəti 42 təqvim günü müddətində verilməlidir:

a) uşaq evlərinin, məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin rəhbər işçilərinə, tərbiyəçilərinə, tərbiyəçi-müəllimlərinə, metodistlərə, defektoloqlara, loqopedlərə, musiqi rəhbərlərinə, psixoloqlara;

b) metodika kabinetlərinin və mərkəzlərinin rəhbərlərinə, metodistlərinə və təlimatçılarına;

c) ümumi təyinatlı internat tipli ümumtəhsil məktəblərinin, internat tipli liseylərin, internat tipli gimnaziyaların, inteqrasiya təlimli internat tipli ümumtəhsil məktəblərinin, xüsusi ümumtəhsil məktəblərinin, internat tipli xüsusi ümumtəhsil məktəblərinin və internat tipli sanator ümumtəhsil məktəblərinin tərbiyəçilərinə;

ç) məktəbdənkənar uşaq müəssisələrinin dərnək rəhbərlərinə, kütləvi işçilərinə;

d) məşqçi müəllimlərə;

e) elmi müəssisə və təşkilatların, habelə ali təhsil müəssisələrinin elmi tədqiqat bölmələrinin fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi olan əməkdaşlarına, rəhbərlərinə və onların elmi işlər üzrə müavinlərinə, elmi katiblərinə.

Maddədən göründüyü kimi, bütün ixtisas və adlardan olan müəllimlərə əmək məzuniyyəti 56 təqvim günü müddətinə verilməlidir.

2. Müəllimlərin əmək məzuniyyətindən istifadə etmək hüququ

Əmək Məcəlləsinin 131-ci maddəsinin tələblərinə əsasən, işçinin birinci iş ili üçün əmək məzuniyyətindən istifadə etmək hüququ əmək müqaviləsinin bağlandığı andan etibarən altı ay işlədikdən sonra əmələ gəlir. İşçiyə altı ay işlədikdən sonra birinci iş ili bitənədək əmək məzuniyyəti ərizəsi əsasında işəgötürənlə razılaşdırıldığı vaxtda verilə bilər. İşçiyə işin ikinci və sonrakı illəri üçün məzuniyyət işəgötürənlə qarşılıqlı razılıqla müəyyən edilən vaxtda verilə bilər.

Göründüyü kimi, məzuniyyət işçinin və işəgötürənin qarşılıqlı razılığı əsasında müəyyən olunmuş vaxtda verilir. Lakin bilavasitə təlim-tədris prosesində iştirak edən pedaqoji işçilərə işə girdikləri vaxtdan asılı olmayaraq, əmək məzuniyyətləri, bir qayda olaraq, məktəblərdə yay tətili dövründə verilir.

Misal 1: Riyaziyyat müəllimi 2025-ci ilin mart ayında işə qəbul olunub. O, məzuniyyət hüququndan nə vaxt istifadə edə bilər?

Qeyd etdiyimiz kimi, bilavasitə təlim-tədris prosesində iştirak edən pedaqoji işçilərə əmək məzuniyyəti işə girdikləri vaxtdan asılı olmayaraq, məktəblərdə yay tətili dövründə verilir. Bu baxımdan, o, ilk iş ilində altı ay işləməyi gözləmədən yay tətili dövründə əmək məzuniyyətindən istifadə edəcəkdir. Müəllim işə girdiyi vaxtdan asılı olmayaraq, 1 iyul 25 avqust tarixləri aralığında 56 təqvim günü müddətinə əmək məzuniyyətində olacaqdır.

3. Müəllimlərin əmək məzuniyyətinin hesablanması qaydası

Məzuniyyət dövründə işçiyə orta əməkhaqqı ödənilir. Məzuniyyət dövrü üçün orta əməkhaqqının hesablanması qaydası Əmək Məcəlləsinin 140-cı maddəsində müəyyən olunub. Həmin maddəyə əsasən, məzuniyyət vaxtı üçün işçiyə ödənilən orta əməkhaqqı onun hansı iş ili üçün verilməsindən asılı olmayaraq, məzuniyyətin verildiyi aydan əvvəlki 12 təqvim ayının orta əməkhaqqına əsasən müəyyən edilir.

Misal 2: 5 ildir eyni məktəbdə müəllim işləyən şəxsin cari tədris ilində gəlirləri aşağıdakı kimi olub:

Qeyd etmişdik ki, məzuniyyət dövrü üçün orta əməkhaqqı məzuniyyətin verildiyi aydan əvvəlki 12 təqvim ayının orta əməkhaqqına əsasən müəyyən edilir. Müəllim 2024-cü il iyulun 1-dən avqustun 26-dək əmək məzuniyyətində olub və ona məzuniyyət dövrü üçün 2.200 manat orta əməkhaqqı hesablanıb ödənilib. Ödənilmiş orta əməkhaqqının 1.217,86 manatı iyul ayına, 982,14 manatı isə avqust ayına düşən məzuniyyət günlərinin orta əməkhaqqıdır. Avqust ayında işçiyə işlədəyi günlər üçün 135 manat əməkhaqqı ödənilib.

Mənbə: vergiler.az

Material ehtiyatları

Mühasibat uçotunun hesablar planının 201 saylı “Material ehtiyatları” hesabı “Qısamüddətli aktivlər” bölməsinin 20-ci maddəsinə (“Ehtiyatlar”) aiddir. Hesab üzrə əməliyyatlarının uçotu, müxabirləşmələrin verilməsi qaydası AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

Uçotun məqsədi, açılması mümkün olan subhesablar barədə burada məlumat vermişik.

Material ehtiyatlarının alınması ilə bağlı müxabirləşmə nümunələri

Nümunə 1: “A” MMC mətbəx mebellərinin istehsalı sektorunda fəaliyyət göstərir. İstehsalın taxta ilə təmin edilməsi məqsədilə digər bir şirkətlə müqavilə bağlayıb. Müqavilə şərtlərinə əsasən taxtanın daşınmasını onları alan şəxs həyata keçirməlidir. 26000 manatlıq xammalın daşınması zamanı 700 manat xərc çəkilib. Daşınma xərcini onların dəyərinin üzərinə gəlirik.

Nümunə 2: Müəssisə istehsal fəaliyyətində istifadə ediləcək 5000 manatlıq mismarın alınmasını təhtəlhesab şəxsə həvalə etmişdir.

Material ehtiyatları istehsalat məsrəflərinə aid edildikdə

Nümunə 3:     “A” MMC mətbəx mebellərinin istehsalı fəaliyyətilə məşğul olan müəssisədir. Mebellərin hazırlanması üçün taxtanın təmin edilməsi məqsədilə digər bir şirkətlə müqavilə bağlamışdır. Müqavilə şərtlərinə əsasən sözügedən taxtalar onları alan şəxs tərəfindən daşınmalıdır. 26000 manatlıq materialların daşınması zamanı 700 manat xərc çəkilmişdir. 22695 manat dəyərində olan mebellər hazır edilmişdir.

Material ehtiyatları satıldıqda

Nümunə 4: Müəssisə mətbəx mebellərinin istehsalı fəaliyyətilə məşğul olur. Mebellərin hazırlanması üçün lazım olan taxtanın təmin edilməsi məqsədilə digər bir şirkətlə müqavilə bağlamışdır. Müqavilə şərtlərinə əsasən daşınmanı onları alan şəxs etməlidir. 26000 manatlıq xammalın daşınması zamanı 700 manat xərc çəkilmişdir. İstehsal prosesi başa çatdıqdan sonra məlum oldu ki, xammalın 15%-lik hissəsi mebellərin hazırlanmasında istifadə edilməyib. Həmin materiallar “D” MMC-ə satılmışdır.

Xammalın alışının uçotu “Nümunə 1”dəki kimi həyata keçirilir. 201-ci hesabda cəmlənmiş 26700 manatlıq xammalın 4005 manatlıq hissəsinin satışının uçotu aşağıdakı kimidir:

Yanacaq xərcləri material ehtiyatları kimi uçota alındıqda

Nümunə 5:  Şirkət balansında olan nəqliyyat vasitələri üçün yanacaq alır. Alınan 700 AZN-lik yanacaq istifadə olunduqca xərcə silinərək uçota alınır.

Yanacaq ehtiyatlarının istifadə edildikcə xərcə silinməsi aşağıdakı kimidir:

Qeyd: Yanacağın istifadəsilə bağlı növbəti aylarda baş verəcək proseslər də eyni qaydada uçota alınır.

Material ehtiyatları əskik gəldikdə

Nümunə 6: “A” MMC-də aparılan audit yoxlaması zamanı müəssisəyə məxsus 1200 manat dəyərində şüşə lövhələrin əskik gəlməsi halı aşkarlanmışdır. Auditor şüşə lövhələrin əskik gəlməsinin səbəbini işçinin məsuliyyətsiz yanaşması kimi qiymətləndirmiş, həmin işçi ona qarşı qaldırılan bütün iddiaları qəbul etmişdir. Bu zaman, həmin lövhələr işçinin hesabına aid edilmiş, onun əməkhaqqısından tutulmuşdur. “A” MMC üçün bu əməliyyat xammal, materialların təqdim edilməsi kimi hesab edilmişdir.

2-ci halda şüşə lövhələrin əskik gəlməsinin səbəbləri, bundan təqsirkar hesab edilən şəxslər məlum olmur. Eyni misal üzərindən təsəvvür edək ki, təqsirkar şəxs məlum deyil, onun təyin edilməsi mümkün deyil.

Alış tarixində ƏDV əvəzləşdirilməmişdir:

Alış tarixində ƏDV əvəzləşdirilmişdir:

Əvəzləşdirilməyən ƏDV xammalın dəyərinə aid edildikdə

Nümunə 7:  ƏDV ödəyicisi olmayan şirkət digər ƏDV ödəyicisi olan müəssisədən 6000 AZN dəyərində mismar almışdır.

Qarşı tərəf ƏDV ödəyicisi olduğundan, xammalı ƏDV ilə birlikdə təqdim etmişdir. Bu zaman xammalın alıcısı olan şirkət əvəzləşdirə bilmədiyi vergini xammalın dəyərinin üzərinə əlavə etməlidir.

Bu ilin sentyabr ayının sonunda dövriyyədə olan ödəniş kartlarının sayı ötən aya nəzərən 239 min ədəd artaraq 21,368 milyon ədəd təşkil edib.

Mərkəzi Bankın hesabatına əsasən, 2024-cü ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə bu göstərici 13 faiz artıb. Ödəniş kartlarında debet kartlarının sayı 16 artıb, kredit kartlarının sayı isə 7 faiz azalıb. Ödəniş kartlarının artması nağdsız ödənişlərin həcminə müsbət təsir göstərib. Belə ki, ay ərzində ölkədaxili nağdsız əməliyyatların həcmi keçən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 24 faiz artıb. 2025-ci ilin sentyabr ayı ərzində kartlar vasitəsilə həyata keçirilən ölkədaxili nağdsız ödənişlərin həcmi 8,898 milyon manat təşkil edib. Həyata keçirilən nağdsız ödənişlərin 7,808 milyon manatı elektron ticarətin payına düşüb. Qalan məbləğin 1,086 milyon manatı POS-terminallar, 4 milyon manatı isə özünə xidmət terminalları və bankomatlar vasitəsilə gerçəkləşdirilib. İlin əvvəlindən ödəniş kartları ilə nağdsız ölkədaxili əməliyyatların həcmi ölkədaxili kart əməliyyatlarının 67,4 faizini təşkil edib.

Mənbə: vergiler.az