Blog Full

Ehtiyatlar üzrə uçot hesabları

Mövcud qanunvericiliyə görə istehsal prosesinin nəticəsi olaraq yaranan hazır məhsulların hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məbləğlər 204 saylı “Hazır məhsul” hesabı üzrə uçota alınır. Qeyd edilən uçot hesabı hesablar planının “Qısamüddətli aktivlər” bölməsinin 20-ci maddəsinə (“Ehtiyatlar”) aiddir.

Beynəlxalq maliyyə hesabatı standartlarında ehtiyatların uçotu “Ehtiyatlar” (“Inventory”) adlı 2 saylı MUBS (IAS 2) ilə tənzimlənir.

204 saylı “Hazır məhsul” hesabı aktiv hesabdır. Hesab üzrə müxabirləşmələr AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə nizamlanır. 20-ci maddə üzrə açıla bilən hesabların siyahısı aşağıda verilib (yuxarıda qeyd edilən Qaydaların 22.1 bəndi).

204 saylı “Hazır məhsul” hesabı

Hazır məhsul, artıq adından göründüyü kimi, istehsal müəssisələrində satışa çıxarılmağı planlaşdırılan məhsulun son halıdır.

204 №-li “Hazır məhsul” hesabında mühasibat uçotu subyektinin istehsal prosesinin nəticəsi olaraq yaranan hazır məhsullarının hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatların uçotu aparılır.

Bu hesab üzrə aşağıdakı subhesabları açmaq olar (qaydaların 22.15 bəndi):

Hazır məhsul, material ehtiyatları, mallar, satış məqsədilə saxlanılan digər aktivlər, digər ehtiyatlar torpaq, tikili, avadanlıqlar kimi təsnifləşdirildikdə yuxarıda qeyd edilən qaydaların 22.43-cü bəndə uyğun aparılır.

Hazır məhsulun, malların, satış məqsədilə saxlanılan digər aktivlərin satılması yaxud əvəzsiz verilməsi zamanı bağlı xərclər mühasibat uçotunda əks etdirildikdə onların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər (mövcud olduqda) həmin qaydaların 22.45-ci bənd əsasında nizamlanır.

İstehsal prosesi başa çatdıqda istehsalat məsrəfləri aktiv kimi tanınması 22.48-ci bəndə uyğun aparılır.

Hazır məhsul mühasibat uçotu subyektinin öz ehtiyaclarına görə material ehtiyatı kimi istifadə edildiyi halda həmin qaydaların 22.49-ci bəndi tətbiq olunur.

Bu hesab üzrə mühasibat yazılışlarına nümunələr aşağıda verilib.

Hazır məhsul satıldıqda

Nümunə 1: “A” MMC mətbəx mebellərinin istehsalı fəaliyyətilə məşğul olur. Mebellərin hazırlanması üçün lazım olan taxtanın təmin edilməsi məqsədilə digər bir şirkətlə müqavilə bağlamışdır. Müqavilə şərtlərinə əsasən sözügedən taxtalar onları alan şəxs tərəfindən daşınmalıdır. 96 000 manatlıq materialların daşınması zamanı 1200 manat xərc çəkilmişdir. İstehsal binasında işləyən işçilərə, yəni sözügedən mebellərin hazırlanmasında iştirak edən işçilərə hesablanmış əməkhaqqı 9500 manat, işəgötürən hesabına sosial tutulmalar 1850 manat olmuşdur. İstehsalatda istifadə olunan avadanlıqların amortizasiya xərcləri 4500 manat, digər xərclər isə (işıq, su və s.) 6000 manat təşkil etmişdir.

Alınmış bütün materiallar istifadə olunmuş, mebellərin hazırlanmasında çəkilən xərclər də aid edilərək 1 mebelin qiyməti 5068 AZN olaraq formalaşmışdır. Cəmi 25 ədəd hazırlanmış mebellərin hər birinin satış qiyməti 6300 AZN təyin edilmişdir. Onlardan 14-ü “B” MMC-ə satılmışdır.

Hazır məhsul əskik gəldikdə

Nümunə 2: “A” MMC-də aparılan audit yoxlaması zamanı müəssisəyə məxsus 10 136 manat dəyərində olan 2 ədəd hazırlanmış mebelin əskik gəlməsi halı aşkarlanmışdır. Auditor əskik gəlmənin səbəbini işçinin məsuliyyətsiz yanaşması kimi qiymətləndirmiş, həmin işçi ona qarşı qaldırılan bütün iddiaları qəbul etmişdir. Bu zaman, həmin mebellər işçinin hesabına aid edilmiş, onun əməkhaqqıdan tutulmuşdur. “A” MMC üçün bu əməliyyat hazır məhsul təqdim edilməsi kimi hesab edilmişdir.

2-ci halda mebellərin əskik gəlməsinin səbəbləri, bundan təqsirkar hesab edilən şəxslər məlum olmur. Eyni misal üzərindən təsəvvür edək ki, təqsirkar şəxs məlum deyil, onun təyin edilməsi mümkün deyil.

Alış tarixində ƏDV əvəzləşdirilməmişdir:

Alış tarixində ƏDV əvəzləşdirilmişdir:

Hazır məhsul haqqında daha ətraflı məlumat almaq üçün buraya keçid  ala bilərsiniz.

Vergi Məcəlləsinin 143-cü maddəsinə əsasən, aktivlərin dəyərinə onların alınması, gətirilməsi, istehsalı, tikilməsi, quraşdırılması və qurulması üçün çəkilən xərclər, həmçinin vergi ödəyicisinin gəlirdən çıxmaq hüququna malik olduğu xərclər və əsas vəsaitlərin (vəsaitin) yenidən qiymətləndirilməsindən yaranan artım (yenidən qiymətləndirilmə nəticəsində yaranan müsbət fərq) istisna edilməklə, aktivlərin dəyərini artıran digər xərclər daxil edilir. 

Bəs bu halda əldə olunan vəsaitlər hansı qaydada vergiyə cəlb olunur? Suala iqtisadçı ekspert Mahmud Abasquliyev aydınlıq gətirir. 

Vergi Məcəlləsinin 142.1-ci və 142.2-ci maddələrinə nəzər saldıqda görərik ki, 142.1-ci maddədə aktivlərin təqdim olunmasından əldə edilən gəlir aktivlərin təqdim edilməsindən daxilolmalar və aktivlərin Məcəllənin 143-cü maddəsinə uyğun olaraq müəyyənləşdirilən dəyəri arasındakı müsbət fərq deməkdir. Aktivlərini əvəzsiz əsasla və ya güzəştli qiymətlə təqdim edən şəxsin gəliri bu qayda ilə təqdim edilən aktivin bazar qiyməti və onun Vergi Məcəlləsinin 143-cü maddəsinə uyğun olaraq müəyyənləşdirilən dəyəri arasındakı fərqdən ibarətdir.

Vergi Məcəlləsinin 142.2-ci maddəsində isə aktivlərin təqdim olunmasından yaranan zərərin aktivlərin təqdim edilməsindən daxilolmalar və həmin aktivlərin 143-cü maddəyə müvafiq surətdə müəyyənləşdirilən dəyəri arasındakı fərq olduğu göstərilir. Məcəllənin 114.7-ci maddəsinə əsasən, əsas vəsaitlərin (vəsaitin) təqdim edilməsindən əldə olunan məbləğ həmin əsas vəsaitlərin (vəsaitin) qalıq dəyərindən artıqdırsa, yaranmış fərq gəlirə daxil edilir.

Əsas vəsaitləri şərti olaraq dəzgah adlandıraq:

Misal 1

“MR” MMC-nin balansında olan tornaçı dəzgahı haqqında məlumat aşağıdakı kimidir:

İlkin dəyər – 17.000 manat;
Yığılmış amortizasiya – 6.000 manat;
Qalıq dəyəri – 11.000 manat.

Şirkət tornaçı dəzgahını 13.000 manata satır. Bu zaman şirkətin vergiyə cəlb olunan gəliri 2.000 manat (13.000 – 11.000) olacaq.

Vergi Məcəlləsinin 114.9-cu maddəsinə nəzər yetirsək görərik ki, əsas vəsaitlərin (vəsaitin) təqdim edilməsindən əldə olunan məbləğ həmin əsas vəsaitlərin (vəsaitin) qalıq dəyərindən azdırsa, yaranmış fərq gəlirdən çıxılır.

Misal 2

“MR” MMC-nin balansında olan tornaçı dəzgahı haqqında məlumat aşağıdakı kimidir:

İlkin dəyər – 17.000 manat;
Yığılmış amortizasiya – 6.000 manat;
Qalıq dəyəri – 11.000 manat.

Şirkət tornaçı dəzgahını 9.000 manata satır, vergi ödəyicisi satışda 2.000 manat zərər edir. Ancaq onun öz vəsaiti hesabına aldığı dəzgahın balansında qalan dəyərini sıfırlamaq üçün qalıq dəyəri gəlirdən xərc kimi çıxılır. Təbii ki, əsas vəsaitin dəyərindən aşağı satılmasının bir neçə səbəbi ola bilər. Əsas odur ki, vergi ödəyicisi onun bazar dəyərindən aşağı satmaq məcburiyyətində qalmasına dair əsaslı dəlil gətirsin.

Bəs hansı halda dəzgahın satışı gəlir və ya zərər kimi qəbul edilmir. Bunun üçün Vergi Məcəlləsinin 144.1.3-cü maddəsinə nəzər yetirmək lazımdır. Maddədə aktivin ləğv edildiyi, yaxud özgəninkiləşdirildiyi ildən sonrakı ilin axırınadək daxilolmaları analoji aktivə və ya eyni xarakterli aktivə təkrar investisiya etməklə aktiv qərəzsiz, yaxud onun sahibinin iradəsindən asılı olmayaraq məhv edildikdə, ləğv olunduqda və ya özgəninkiləşdirildikdə dəzgahın satışı gəlir və ya zərər kimi qəbul edilmir.

Misal 3

“MR” MMC-nin balansında olan tokar dəzgahı haqqında məlumat aşağıdakı kimidir:

İlkin dəyər – 17.000 manat;
Yığılmış amortizasiya – 6.000 manat;
Qalıq dəyəri – 11.000 manat.

Şirkət dəzgahı 13.000 manata satır və əldə olunan məbləği eyni növdə olan digər dəzgahın üzərinə investisiya edir. Şirkət bu zaman 11.000 manatı gəlirdən xərc kimi çıxacaq. Lakin şirkətin fərqdən əldə etiyi 2.000 manat məbləği (13.000-11.000) isə qərəzsiz şəkildə eyni növdə olan digər dəzgahın üzərinə investisiya kimi qoyduğu zaman həmin məbləğ vergiyə cəlb olunan gəlir kimi tanınmadan dəzgahın dəyərini artıracaq.

Əlavə olaraq onu da qeyd edək ki, Vergi Məcəlləsinin 115-ci maddəsinə əsasən, təmir norması nəzərə alınmadan 2.000 manat birbaşa olaraq eyni növdə olan dəzgahın üzərinə əlavə edilərək onun qalıq dəyərini artırır.

Mənbə: vergiler.az

Bu gün bir çox sahibkar eyni sualı verir: “Mühasibat auditi xidməti axtarıram, amma bilmirəm, haradan başlamaq və kiminə etibar etmək lazımdır?”

Əgər siz də bu mərhələdəsinizsə, deməli, artıq biznesinizdə şəffaflıq, etibar və məsuliyyət mədəniyyətinə doğru addım atmısınız.
Düzgün auditor seçimi yalnız qanuni öhdəlik deyil – şirkətinizin gələcəyinə verilən strateji qərardır.

Addım 1. Audit xidmətlərinin nə olduğunu və niyə lazım olduğunu anlayın

Auditin məqsədi sadəcə “hesabatı yoxlamaq” deyil. Peşəkar mühasibat auditi xidməti müəssisənin maliyyə sistemini, uçot sənədlərini və hesabatların düzgünlüyünü obyektiv şəkildə qiymətləndirir.
Auditor yalnız səhv axtarmır — riskləri azaldır, idarəetməni gücləndirir, qərarvermə prosesini asanlaşdırır.

Əgər siz bu mərhələyə çatmısınızsa, deməli, artıq biznesinizdə hesabatlılıq mədəniyyəti formalaşır. Bu, istənilən sahibkar üçün uğurun başlanğıcıdır.

Auditin əsas məqsədləri:

• maliyyə hesabatlarında etibarlılığı təmin etmək;
• şirkətin daxili nəzarət sistemini qiymətləndirmək;
• vergi və hüquqi riskləri minimuma endirmək;
• tərəfdaş və investor qarşısında şəffaflıq yaratmaq.

Addım 2. Hansı növ audit sizə uyğundur – məcburi, yoxsa könüllü?

Bunu bilmədən auditor seçmək çətindir. Audit iki əsas formada həyata keçirilir: məcburi (obligatory) və könüllü (voluntary).

Məcburi audit

Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən, müəyyən şirkətlər hər il mühasibat auditindən keçmək məcburiyyətindədir.
Buraya daxildir:

• açıq səhmdar cəmiyyətləri (asc-lər);
• banklar, sığorta və lizinq təşkilatları;
• xarici investisiyalı və dövlət payı olan mmc-lər;
• illik gəliri müəyyən həddi aşan müəssisələr.

Əgər bu kateqoriyaya daxilsinizsə, audit hesabatının olmaması hüquqi məsuliyyət doğura bilər.

Könüllü audit

Əgər qanun sizi məcbur etmir, bu o demək deyil ki, auditə ehtiyac yoxdur.
Könüllü audit – şirkətin öz təşəbbüsü ilə, şəffaflıq və idarəetməni təkmilləşdirmək məqsədilə həyata keçirilən yoxlamadır.
Adətən bu hallarda tətbiq olunur:

• yeni investor və ya tərəfdaşla müqavilə bağlanarkən;
• kredit, qrant və ya beynəlxalq layihələrdə iştirak zamanı;
• şirkətin daxili uçot sisteminin optimallaşdırılması üçün.

Sadə dillə desək – ağıllı rəhbər audit xidmətlərinə məcburiyyətdən müraciət etmir, o başa düşür ki, şəffaflıq qorumaqdan daha ucuz başa gəlir, bərpa etməkdən isə min dəfə asandır.

Addım 3. Peşəkar auditor və ya audit şirkəti seçin

Auditi kiməsə etibar etmək asan məsələ deyil. Bir səhv rəy və ya səthi analiz sizi vergi riski, etibar itkisi və maliyyə itkiləri ilə üz-üzə qoya bilər. Ona görə də seçdiyiniz şirkət müəyyən meyarlara cavab verməlidir:

1. Lisenziya və təcrübə – auditor və ya audit şirkəti qanunvericiliyə uyğun fəaliyyət göstərməlidir.
2. Sertifikatlı mütəxəssislər – beynəlxalq audit standartlarını (ISA) tətbiq edən komandaya üstünlük verin.
3. Məxfilik və etika – audit məlumatları yalnız sizin icazənizlə paylaşılmalıdır.
4. Real nəticə yönümlü yanaşma – sadəcə hesabat yox, təkmilləşmə planı təqdim edən şirkəti seçin.

Bu meyarlara Audit.Az MMC tam cavab verir. Şirkət mühasibat auditi xidmətini həm məcburi, həm də könüllü əsasda təqdim edir və beynəlxalq metodologiyaya əsaslanan real nəticələrə yönəlir.

Audit.Az MMC-nin audit xidmətləri ilə tanış olun

Addım 4. Audit prosesinə hazırlaşın

Bir çox sahibkar düşünür ki, auditor gəlir, sənədlərə baxır və gedir. Əslində audit prosesinin hazırlıq mərhələsi ən vacib hissədir. Əgər bu mərhələdə düzgün yanaşma olmasa, auditorun işi uzanacaq və nəticələr gecikəcək.

Hazırlıq üçün tövsiyələr:

• mühasibat sənədləriniz tam və ardıcıl olsun;
• vergi, əmək haqqı və inventar uçotları dəqiq tərtib edilsin;
• elektron və kağız sənədlər arasında uyğunsuzluq olmasın;
• auditorla açıq kommunikasiya qurun, suallardan çəkinməyin.

Yadda saxlayın: audit yoxlama deyil, əməkdaşlıqdır.
Auditorun məqsədi sizi cərimələtmək deyil, sistemi daha etibarlı etməkdir.

Addım 5. Audit nəticələrindən faydalanın

Ən dəyərli məqam məhz budur. Peşəkar mühasibat auditi xidməti almaqla siz maliyyə risklərinizi, daxili nəzarət boşluqlarını və inkişaf potensialınızı aydın şəkildə görürsünüz.
Yekun rəy təkcə hesabat deyil — biznesin gələcəyi üçün yol xəritəsidir.

Məsələn, audit nəticəsində şirkətinizdə:

• uçot prosedurlarının sadələşdirilməsi;
• vergi risklərinin azaldılması;
• büdcə planlaşdırmasının təkmilləşdirilməsi;
• məsuliyyət bölgüsünün optimallaşdırılması kimi təkliflər verilə bilər.

Bu nəticələr uzunmüddətli qənaət və səmərəlilik yaradır.

Addım 6. Audit qiymətləri barədə nə bilməliyəm?

Azərbaycanda audit xidmətlərinin qiymətləri üçün minimum hədlər müəyyən edilib. Məsələn:

• banklar üçün illik audit xərci şirkətin illik gəlirinin 0,6 %-i səviyyəsindədir və minimum 30 000 manat təşkil edə bilər;
• sığorta şirkətləri üçün bu hədd daxil olan sığorta və təkrar sığorta haqlarının 0,04%-i həddidədir və minimum 12 000 manat ola bilər;
• digər müəssisələr üçün də Azərbaycan Respublikasının Auditorlar Palatası Şurası tərəfindən gəlir və ya xərclərin məbləğindən asılı olaraq faiz və sabit manat məbləğləri müəyyənləşdirilmişdir.

Eyni zamanda, tərəfdaşımız Accounting.Az MMC saytında audit xidmətlərinin dəyərinin hesablanması  üçün onlayn kalkulyator mövcuddur.

Bu, sizə “necə qiymət gözləyim” sualına cavab verir və auditə hazırlaşmaq üçün faydalıdır.

Qeyd etmək vacibdir ki, göstərilmiş minimum hədlər yalnız başlanğıc çərçivəsidir. Müəssisənin risk səviyyəsi, əməliyyatlarının mürəkkəbliyi və auditor işinin həcmi kimi faktorlar qiyməti artıra bilər

Niyə məhz Audit.Az MMC?

Audit.Az MMC – Azərbaycanda audit xidmətləri sahəsində etibar qazanmış, beynəlxalq standartlara uyğun fəaliyyət göstərən peşəkar şirkətdir.

Şirkətin əsas üstünlükləri:

• peşəkar və sertifikatlı auditor heyəti;
• beynəlxalq audit standartlarına (isa) əsaslanan metodologiya;
• şəffaflıq, məxfilik və obyektivlik prinsipləri;
• daxili nəzarət və risk analizinə dərin yanaşma;
• fərdi xidmət paketi və nəticə yönümlü dəstək.

Audit.Az auditi sadəcə hesabat kimi deyil, maliyyə idarəetməsinin inkişaf vasitəsi kimi təqdim edir.
Bu, onu bazarda fərqləndirən əsas amildir.

Beləliklə…

Daha sadə şəkildə desək – audit xidmətlərinə müraciət etmək “vacib sənədi doldurmaq” deyil, biznesin şəffaflığını qorumaq və etibarı qazanmaq addımıdır.
Bir çox müəssisələr bu addımı gec atdığı üçün sonradan böyük problemlərlə üzləşir.

Əgər siz “mühasibat auditi xidməti axtarıram” deyirsinizsə, artıq doğru istiqamətdəsiniz.
İndi əsas məsələ düzgün tərəfdaş seçməkdir.

Audit.Az MMC – sadəcə auditor deyil, etibarlı maliyyə tərəfdaşınızdır.
Auditi vaxtında və peşəkarcasına aparın – çünki şəffaflıq gələcəyin ən güclü kapitalıdır.

Mühasibat auditi xidməti haqqında ətraflı oxuyun