Blog Full

Ehtiyatlar üzrə uçot hesabları

Mühasibat uçotu subyektlərində tikinti müqavilələri üzrə bitməmiş tikinti işlərinin dəyəri  203 saylı “Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər” hesabı üzrə uçota alınır. Bu hesab mühasibat uçotunun hesablar planının “Qısamüddətli aktivlər” bölməsinin 20-ci maddəsinin (“Ehtiyatlar”) tərkibinə daxildir.

Beynəlxalq maliyyə hesabatı standartlarında ehtiyatların uçotu, tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər istisna olmaqla, “Ehtiyatlar” (“Inventory”) adlı 2 saylı MUBS (IAS 2) ilə tənzimlənir, amma tikinti müqavilələri üzrə uçot istisnadır. Bu zaman “IFRS 15- Müştərilərlə müqavilələrdən gəlirlər” beynəlxalq standartdan istifadə olunur.

203 saylı “Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər” hesabı aktiv hesabdır. Hesab üzrə üzrə müxabirləşmələrin verilməsi qaydası AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir.

Mühasibat uçotu subyektləri 20-ci maddə üzrə açıla bilər.

Qaydaların 22.1 bəndinə görə mühasibat uçotu subyektlərinin 20-ci maddə üzrə aça biləcəyi hesabların siyahısı aşağıdakı cədvəldə verilib.

201 saylı “Material ehtiyatları” hesabı üzrə mühasibat yazılışlarının verilməsi qaydası ilə eyni adlı səhifədən, istehsalat (iş və xidmət) məsrəflərinin uçotu ilə isə buradan tanış ola bilərsiniz.

203 saylı “Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər” hesabı

Tikinti fəaliyyəti dedikdə, tikinti obyektlərinin inşa edilməsi, təmiri, bərpası, yenidən qurulması, sökülməsi fəaliyyəti nəzərdə tutulur. AR “Şəhərsalma və tikinti qanunvericiliyi” şəhərsalma, tikinti fəaliyyətinin hüquqi əsaslarını, prinsiplərini, həmçinin dövlət, bələdiyyələrin, fiziki yaxud hüquqi şəxslərin şəhərsalma, tikinti fəaliyyəti sahəsində hüquqlarını, vəzifələrini müəyyən edir. Tikinti münasibətlərinin tənzimləndiyi digər qərar isə AR NK-nin “Əsaslı tikintidə podrat müqavilələri haqqında qaydaların təsdiq edilməsi barədə” qərarıdır.

203 saylı “Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər” hesabında mühasibat uçotu subyektinin tikinti müqavilələri üzrə istifadə edilmiş məsrəflərinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatların uçotu aparılır.

Yuxarıda qeyd edilən Qaydaların 22.15-ci bəndinə görə tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər hesabına aşağıdakı subhesablar açmaq olar:

Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflərə həmin qaydaların 22.52-ci, nəzərdə tutulmuş işlərin tamamlanma mərhələsinə uyğun olaraq çəkilmiş məsrəflər xərc kimi tanındıqda isə 22.53-cü bəndi tətbiq edilir.

Bu hesab üzrə mühasibat yazılışlarına nümunələr aşağıda verilib.    

Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər qısa müddət ərzində nəzərdə tutulduqda       

Nümunə 1: “A” MMC aldığı sifarişə əsasən “B” MMC üçün istehsal binasını 1 il ərzində inşa edib təhvil verməlidir. Ümumi qiymət 290 000 manat olan müqavilə bağlanıb. Binanın smeta dəyəri aşağıdakı kimidir:

Materiallar – 130 000 AZN

Həmin sahədə çalışan işçilərin əməkhaqqı – 55 000 AZN

Əməkhaqqından tutulmalar – 10 065 AZN

Tikintidə istifadə olunmuş avadanlıqların amortizasiya xərcləri – 10 000 AZN

Digər xərclər – 44 935 AZN

Cəmi: 250 000 AZN

Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər hissə-hissə təqdim edildikdə

Nümunə 2: “A” MMC aldığı sifarişə əsasən “B” MMC üçün istehsal binasını 2 il ərzində inşa edib təhvil verməlidir. Ümumi qiyməti 580 000 manat olan müqavilə bağlanmışdır. Müqaviləyə əsasən hər il binanın hazır olan hissələri qarşı tərəfə təhvil verilməlidir. Binanın hissələri təqdim edildikcə gəlir kimi tanınır. Binanın smeta dəyəri aşağıdakı kimidir:

Materiallar – 130 000 manat

Həmin sahədə çalışan işçilərin əməkhaqqı – 55 000 manat

Əməkhaqqından tutulmalar – 10 065 manat

Tikintidə istifadə olunmuş avadanlıqların amortizasiya xərcləri – 10 000 manat

Digər xərclər – 44 935 manat

Cəmi: 250 000 manat

Birinci ildə əldə edilən gəlir 55 000 AZN olmuşdur:

İkinci il üzrə binanın smeta dəyəri aşağıdakı kimidir:

Materiallar – 137 000 manat

Həmin sahədə çalışan işçilərin əməkhaqqı – 40 000 manat

Əməkhaqqından tutulmalar – 9 065 manat

Tikintidə istifadə olunmuş avadanlıqların amortizasiya xərcləri – 10 000 manat

Digər xərclər – 36 935 manat

Cəmi: 233 000 manat

İkinci ildə əldə edilən gəlir 42 000 AZN olmuşdur:

Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında Elektron Təhlükəsizlik Xidməti (ETX) ilə maliyyə sektorunda informasiya təhlükəsizliyi və kibertəhlükəsizliyə dair əməkdaşlığı gücləndirir.

Əməkdaşlıq çərçivəsində tərəflər sektor üzrə informasiya təhlükəsizliyi və kibertəhlükəsizlik istiqamətində koordinasiyalı fəaliyyətin təmin olunması, müvafiq tədbirlərin təşkil edilməsi, həmçinin insidentlər, kiberhücumlar və digər təhdidlər barədə qarşılıqlı məlumatlandırmanın həyata keçirilməsi istiqamətində birgə çalışacaqlar.

AMB-nin sədr müavini Vüsal Xəlilov əməkdaşlığın maliyyə sistemində kibertəhlükəsizliyin və dayanıqlılığın artırılmasına töhfə verəcəyini bildirib. O, həmçinin bu təşəbbüsün milli kibermühitin təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi yolunda daha sıx əməkdaşlığa doğru mühüm addım olduğunu vurğulayıb.

ETX-nin rəisi Fərid Zeynalov bildirib ki, tərəfdaşlıq nəinki maliyyə sektorunda, ümumilikdə ölkənin kibertəhlükəsizlik infrastrukturunun möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynayacaq. O bildirib ki, tərəflər arasında koordinasiyanın artırılması kibertəhlükəsizlik tədbirlərinin daha sistemli şəkildə icrasına imkan verəcək.

Əməkdaşlıq çərçivəsində həmçinin maliyyə sektoru iştirakçıları və geniş ictimaiyyət arasında kibertəhlükəsizlik biliklərinin artırılması məqsədilə maarifləndirici təşəbbüslərin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur.

Mənbə: report.az

12-13 Noyabr tarixlərində İqtisadi Araşdırmalar və Tədris Mərkəzinin (İATM-in) təşəbbüsü və Sumqayıt Dövlət Universiteti (SDU), Bursa Uludağ Universiteti, Xəzər Universiteti, Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatası, KOBİA, ASK, MUSİAD (Müstəqil Sənayeçi və İş Adamları Dərnəyi) və KGK (Türkiyə Respublikası Mühasibat Uçotu və Audit Standarlarının hazırlanması üzrə İctimai Nəzarət Təşkilatı) kimi qurumların birgə təşkilatçılığı ilə “I Beynəlxalq Maliyyə, Mühasibatlıq, Audit və Rəqəmsallaşma Simpoziumu” keçiriləcəkdir.

Tədbirin əsas məqsədlərindən biri müasir dövrdə maliyyə, mühasibatlıq, vergi və audit sahəsində dünyada baş verən yenilikləri öyrənmək, həmçinin adı çəkilən sahələrdə rəqəmsallaşma və süni intellektin tətbiqi imkanlarını müzakirə etməkdir. Simpozium zamanı qeyd olunan sahələr üzrə müasir tendisiyalar, gələcəkdə baş verəcəyi gözlənilən elmi yeniliklər yerli və xarici spikerlər tərəfindən təhlil olunacaq və şirkətlərin bunlarla bağlı necə bir yol xəritəsi izləməsi tövsiyələri veriləcəkdir.

Simpoziumda Mehdi Babayev, Radil Fətullayev, Simnar Paşazadə, Abdulkərim Sadıqov, Elsevər İbadov kimi tanınmış yerli ekspertlərin, həmçinin xaricdən Bursa Uludağ Universiteti, Atatürk Universiteti, Qırğızıstan Respublikası Oş Dövlət Universiteti, Qazaxıstan Respublikası Auditorlar Palatası və KGK kimi nüfuzlu qurumlardan seçilən Zekeriyya ARI, Şükrü Dokur, Hayrettin Kurt, Fatih Bilici, Çağatan Taşkın, Murat Yünlü, Timur İsrailov və Akan Arıstan kimi nümayəndələrin çıxışı gözlənilir.

İştirak edəcək hər bir şəxsin tədbirdən faydalanaraq əldə edəcəyi bilik və məlumatlar vasitəsilə çalışdığı şirkətə ciddi töhfələr verməsi gözlənilir.

Ehtiyatlar üzrə uçot hesabları

İstehsal prosesi xammal, materiallardan istifadə etməklə yeni növ məhsulun yaradılması prosesidir. Bu, bütün növ ticarət əməliyyatlarının lap əvvəlidir. İstehsalat məsrəflərinin xərcdən fərqi odur ki, onlar ilk olaraq aktiv şəklində məhsulun maya dəyərini formalaşdırır və yalnız məhsul satıldıqdan, silindikdən sonra maya dəyəri xərci kimi tanınır. Çünki yalnız satıldıqdan, və ya hər hansı səbəbdən silindikdən sonra sözügedən məsrəflərin və ya onların formalaşdırdığı hazır məhsulun geri dönüşü olmayacaqdır. İstehsal (iş və xidmət) məsrəfləri Hesablar Planının 20-ci maddəsinin (“Ehtiyatlar”) 202 saylı aktiv hesabı üzrə uçota alınır.

Beynəlxalq maliyyə hesabatı standartlarında ehtiyatların uçotu “Ehtiyatlar” (“Inventory”) adlı 2 saylı MUBS (IAS 2) ilə tənzimlənir. Belə aktivlərin dövriyyə müddəti, əsasən 12 aydan azdır, qısamüddətli aktivlər kimi xarakterizə olunur.

202 saylı “İstehsalat (iş və xidmət) məsrəfləri” hesabı üzrə müxabirləşmələrin verilməsi qaydası AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir. Bu hesabdan başqa “Qısamüddətli aktivlər” bölməsinin 20-ci maddəsi üzrə digər hesablar da açıla bilər, məsələn 201 saylı “Material ehtiyatları” hesabı. Bu maddədə açılan hesabların siyahısı aşağıdakı cədvəldə verilib (Qaydalar: 22.1).

202 saylı “İstehsalat (iş və xidmət) məsrəfləri” hesabı

Bu hesabda mühasibat uçotu subyektinin istehsal, iş, xidmətlərinin həyata keçirilməsi prosesində məsrəflərin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatların uçotu aparılır.

Yuxarıda qeyd edilən Qaydaların 22.8 bəndinə əsasən 202 saylı “İstehsalat (iş və xidmət) məsrəfləri” hesabı üzrə aşağıdakı subhesablar açmaq olar.

Hesab və subhesablar üzrə mühasibat yazılışları verilərkən yuxarıda qeyd edilən Qaydaların 22.30.1, 22.30.5, 22.31.2, 22.38.1, 22.38.7 və 22.39  bəndlərinin tələbləri nəzərə alınmalıdır.

İstehsalat (xidmət) məsrəflərinə onlarla birbaşa bağlı olan məsrəflər üzrə müxabirləşmə verilərkən Qaydaların 22.47-ci bəndi nəzərə alınır.

İstehsalat məsrəfləri istehsal prosesi başa çatdıqdan sonra aktiv kimi tanınan zaman mühasibat yazılışları Qaydaların 22.48-ci bəndi əsasında verilir.

Xidmət prosesi başa çatdıqdan sonra xidmət məsrəflərinin xərc kimi tanınması Qaydaların 22.50-ci bəndinə uyğun nizamlanır.

Bioloji aktivlərdən və ya bioloji aktivin transformasiyasından əldə edilən kənd təsərrüfatı məhsulları üzrə istifadə edilmiş məsrəflərin uçotu Qaydaların 22.51-ci bəndinə uyğun aparılır.

202 saylı “İstehsalat (iş və xidmət) məsrəfləri” hesabı ilə bağlı müxtəlif müxabirləşmə nümunələri aşağıda verilib.

Material ehtiyatları istehsalat məsrəfləri hesabına aid edildikdə

Nümunə 1: “A” MMC mətbəx mebelləri istehsal edir. Mebellərin hazırlanmasında istifadə olunan taxtanın təmin edilməsi məqsədilə digər bir şirkətlə müqavilə bağlayıb. Müqavilə şərtlərinə əsasən sözügedən taxtalar onları alan şəxs tərəfindən daşınır. 26000 manatlıq materialların daşınması zamanı 700 manat xərc çəkilmiş, 22695 manat dəyərində materiallar istifadə edilərək mebel hazırlanaraq satılıb.

İstehsal sahəsində əməkhaqqı hesablandıqda

Nümunə 2: “A” MMC dəmir qapılar istehsal edir. Müəssisənin 35 nəfər işçisinin 27-si istehsal binasında, 8-i isə inzibati binada işləyir. İnzibati binada işləyən işçilərdən fərqli olaraq istehsalatda çalışan işçilərin əməkhaqqı xərcləri istehsalat məsrəflərinə aid edilir.

İstehsal binasında işləyən işçilər üzrə hesablanmış əməkhaqqı 14050 manatdır.

Qeyd: İnzibati binada çalışan işçilərin əməkhaqqı xərcləri 721 saylı “İnzibati xərclər” hesabına aid ediləcək.

Amortizasiya xərcləri istehsalat məsrəfləri hesabına aid edildikdə

Nümunə 3: Şirkət mebellərin hazırlanmasında istifadə etmək üçün 75000 AZN dəyərində avadanlıq almışdır. Avadanlıq alındığı tarixdə istismara verilib. Avadanlığa görə hesablanmış amortizasiya məbləği 3100 AZN olmuşdur.

Bioloji aktivlər istehsalat məsrəfləri hesabına aid edildikdə 

Nümunə 4: “A” MMC cəmi qiyməti 52500 AZN olan 35 baş ana inək almışdır. Bu inəklərin saxlanmasına (yemlənmə, dərman) 22500 AZN xərc çəkilmişdir. 5 ay sonra inəklərin 20-si 1 bala, 15-i 2 bala olmaqla cəmi 50 bala doğmuşdur.