Blog Full

Normativ sənədlər

Bioloji aktivlər üzrə uçot Hesablar Planının “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinin 13-cü maddəsinin 132 saylı hesabı üzrə aparılır.

Bu aktivlərə canlı heyvanlar, bitkilər, habelə barverən bitkilərin üzərində yetişən məhsullar aiddir. Onların uçotunun əsas məsələləri 41 №-li “Kənd təsərrüfatı” MUBS-a (IAS 41) əsasən tənzimlənir. Standarta əsasən müəssisə tərəfindən bioloji aktivlərdən alınmış kənd təsərrüfatı məhsulunun ehtiyatları, ilkin tanınma anında gözlənilən satış məsrəfləri çıxılmaqla, məhsul yığımı zamanına olan ədalətli dəyəri əsasında qiymətləndirilir.

Bioloji aktivlərin dəyəri, yığılmış amortizasiaya və qiymətdəndüşmə zərərlərinin uçotu, müvafiq amortizasiyaların verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir.

Aktivlər üzrə amortizasiya ayırmaları AR Vergi Məcəlləsinin 114-cü maddəsinə uyğun hesablanır.

Amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri üzrə uçot

132 saylı “Bioloji aktivlər üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabı əks aktiv hesabdır, mühasibat uçotu subyektinin mülkiyyətində olan bioloji aktivlər üzrə amortizasiya məbləğlərinin və qiymətdəndüşmə zərərlərinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatların uçotu üçün nəzərdə tutulub. Bu hesaba xərc hesabı kimi deyil, yığım hesabı (yığım fondu) kimi yanaşmalıyıq. Ona görə ki, xərc kimi geri dönüşü olmayan xaricolmalar nəzərdə tutulur. Yığılmış amortizasiya hesabı isə həmin aktiv balansdan silinən zaman nəzərə alınır, sonda aktivin dəyərini azaldır.

132 saylı “Bioloji aktivlər üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabı üzrə aşağıdakı subhesablar açmaq olar (yuxarıda qeyd edilən Qaydaların 14.7, 14.8, 14.9, bəndləri):

Tam amortizasiya olunmuş bioloji aktivlərin silinməsi zamanı 132-ci hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 131-ci hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə yazılış verilir.

Tam amortizasiya olunmamış bioloji aktivlərin silinməsi zamanı 731 saylı hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 131 saylı hesabın müvafiq subhesablarının krediti, eyni zamanda 132 saylı hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 731 saylı hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə yazılış verilir.

Amortizasiya olunan aktivlərə görə yaranmış yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyat məbləğinə 331 saylı hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 101, 111, 131 saylı subhesabın krediti üzrə yazılış verilir.

Bioloji aktivlərin amortizasiyası ilə bağlı müxabirləşmələr

“A” MMC digər “D” MMC-dən təsərrüfatda istifadə etmək məqsədilə birinin qiyməti 1200 manat  21 dənə at (işçi at) almışdır. 3 il iş prosesində istifadə olunduqdan sonra atları satmaq qərarına gəldilər. Həmin dövrdə atlar üzrə yığılmış amortizasiya 15120 manat olmuşdur. Atlar hər biri 550 manat olmaqla satılıb.

İllər üzrə amortizasiya:

Təsərrüfatda istifadə olunan atlar 3-cü ilin sonunda satılan aktivlərə aid edilir:

Satılan aktivlərə aid edilən atların satışı həyta keçirilir:

Bioloji aktivlərin dəyəri üzrə uçotun əsasları haqqında buradan oxumaq olar.

Bioloji aktivlərin uçotu

Hesablar planının uzunmüddətli aktivlər bölməsinə aid olan bioloji aktivlər qrupu canlı heyvan və bitkilərin cəmidir. Bar verən bitkilərin üzərində yetişən məhsullar da bioloji aktiv sayılır. Onların qiymətləndirilməsi  41 №-li “Kənd təsərrüfatı” MUBS-a (IAS 41)  əsasında aparılır. Belə aktivlərə aşağıdakılar nümunə göstərilə bilər:

• emal üçün nəzərdə tutulmuş mal-qara;
• satış üçün olan mal-qara;
• yetişdirmə kooperativdəki balıq;
• qarğıdalı və buğda kimi məhsul;
• süd istehsal edən mal qara;
• üzüm tənəkləri;
• meyvə ağacları;
• odun üçün becərilmiş ağaclar və sairləri göstərilə bilər.

Bioloji aktivlər Hesablar Planının 13-cü maddəsinə uyğun uçota alınır. Hesab üzrə uçot, subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir.

Subhesabların açılması

“Bioloji aktivlərin dəyəri” üzrə uçot 131 saylı aktiv hesabda aparılır. Bu hesaba yuxarıda qeyd edilən qaydaların 14.3 bəndinə uyğun olaraq aşağıdakı subhesablar açmaq olar:

131-1 “Bitkilərin dəyəri” subhesabında mühasibat uçotu subyektinin mülkiyyətində olan və bioloji aktivlər kimi təsnifləşdirilən bitkilərin dəyəri əks etdirilir. Bioloji aktiv kimi təsnifləşdirilən bitkilərə kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalını təmin edən çoxillik əkmələr aiddir. Şalban istehsalı üçün plantasiyada əkilmiş ağaclar, çay yarpaqlarının yığılması üçün çay kolları, üzüm istehsalı üçün əkilmiş üzüm tingləri, meyvələrin istehsalı üçün əkilmiş meyvə ağacları və bu kimi çoxillik əkmələr bioloji aktivlərin bitkilər kateqoriyasına aid edilir.

131-2 “Heyvanların dəyəri” subhesabında mühasibat uçotu subyektinin mülkiyyətində olan və bioloji aktivlər kimi təsnifləşdirilən heyvanların dəyəri əks etdirilir. Bioloji aktiv kimi təsnifləşdirilən heyvanlara kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalını təmin edən heyvanlar, habelə işçi heyvanlar aiddir. Yun əldə etmək üçün saxlanılan dəvə, qoyun, həmçinin ət, süd istehsalını təmin etmək üçün mal-qara və bu kimi heyvanlar, habelə işçi heyvanlar bioloji aktivlərin heyvanlar kateqoriyasına aid edilir.

131 saylı hesab üzrə tənzimləmələr

Alış nəticəsində əldə edilən bioloji aktivlərin dəyəri həmin qaydaların 14.11.-ci bəndi ilə nizamlanır.

Mübadilə nəticəsində əldə edilmiş bioloji aktivlərlərin dəyəri həmin qaydaların 14.14.-cü bəndi ilə nizamlanır.

Təsərrüfat üsulu ilə yaradılan bioloji aktivlərlərin dəyəri həmin qaydaların 14.16.-cı bəndi ilə nizamlanır.

Əvəzsiz olaraq alınan bioloji aktivlərlərin dəyəri həmin qaydaların 14.19.-cu bəndi ilə nizamlanır.

Bioloji aktivlərin tanınması dayandırıldıqda dəyəri həmin qaydaların 14.20.-ci bəndi ilə nizamlanır.

Mühasibat uçotu subyektinin bioloji aktivlərinin əskik gəlməsi zamanı təqsirkar şəxslərin müəyyən edilməsi mümkün olduqda həmin qaydaların 14.31.-ci bəndi ilə, təqsirkar şəxsi təyin etmək mümkün olmadıqda həmin qaydaların 14.32.-ci bəndi ilə nizamlanır.

“Bioloji aktivlərin dəyəri” hesabı üzrə müxabirləşmə nümunələri

Nümunə 1: “A” MMC digər “D” MMC-dən təsərrüfatda istifadə etmək məqsədilə birinin qiyməti 1100 manat  27 dənə at (işçi at) almışdır. 4 il iş prosesində istifadə olunduqdan sonra atları satmaq qərarına gəldilər. Həmin dövrdə atlar üzrə yığılmış amortizasiya 2970 manat olmuşdur. Atlar hər biri 750 manat olmaqla satılmışdır.

İllər üzrə amortizasiya:

Təsərrüfatda istifadə olunan atlar 4-cü ilin sonunda satılan aktivlərə aid edilir:

Satılan aktivlərə aid edilən atların satışı həyata keçirilir:

Nümunə 2: “A” MMC cəmi qiyməti 52500 manat olan 35 baş ana inək almışdır. Bu inəklərin saxlanmasına (yemlənmə, dərman) 22500 manat xərc çəkilmişdir. 5 ay sonra inəklərin 20-si 1 bala, 15-i 2 bala olmaqla cəmi 50 bala doğmuşdur.

131 saylı “Bioloji aktivlərin dəyəri” hesabı üzrə uçot haqqında buradan oxumaq olar.

Hesablar Planının “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinə aid olan ayrı-ayrı hesablar üzrə uçot və müxabirləşmə nümunələri burada  verilib.

Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.

Əmək Məcəlləsində son dəyişikliklərinin əsas məqsədlərindən biri elektron nəzarǝt imkanlarının genişləndirilməsidir. Belə ki, dəyişikliklǝrǝ qədər əmək müqaviləsi bildirişi anlayışından istifadə edildiyi üçün işçinin elektron əmək müqaviləsində qeyd etdiklərinin hüquqi əsası yox idi. Son dəyişiklikdən sonra Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinin işəgötürən və işçi arasında elektron sənəd formasında bağlanan əmək müqaviləsinin bütün şərtlərinə baxmaq imkanının yaradılmasını nəzarət mexanizminə dəstək kimi göstərmək olar. Həmçinin, işəgötürən və işçi arasında aparılan rəsmi elektron yazışmalarla yanaşı, xitam və məzuniyyətlərin elektronlaşdırılması da dövlət qurumu tərəfindən nəzarət alətlərindən istifadəyə dəstək olacaq. Eyni zamanda, işəgötürən tərəfindən işçinin əməkhaqqı məlumatları ilə bağlı haqq-hesab cədvəlinin ona göndərilməsi işçinin hüququnun təmin edilməsi ilə bərabər, dövlət qurumunun da fərdi əmək mübahisələri zamanı istinad sənədlərinə aid ediləcək.

Misal 1

İşəgötürən mütəxəssis vəzifəsində çalışan işçisinin əsas məzuniyyət günlərini elektron əmək müqaviləsində 30 gün yox, 21 gün kimi qeyd edib. Dəyişikliyədək dövlət qurumunun yoxlamaları zamanı işəgötürən kağız formada bağlanan əmək müqaviləsində 21 gün yox, 30 gün qeyd etdiyi üçün ƏMAS altsistemində qeyd edilən günlərin sayının hər hansı hüquqi qüvvəsi olmurdu. Yeni dəyişiklikdən sonra elektron sənəd formasında bağlanan əmək müqaviləsi həm işəgötürən, həm də işçi tərəfindən imzalandığı üçün kağız formada əmək müqaviləsi bağlanmasına ehtiyac yaranmır. Bu səbəbdən də dövlət qurumu üçün hüquqi qüvvəsi olan sənəd elektron sənəd formasında bağlanan əmək müqaviləsi olacaq.
İndi isə fərdi əmək mübahisələri zamanı rast gəlinən digər hala baxaq.

Misal 2

Dəyişikliyədək aşağıda qeyd olunan hal mümkün idi: işçi iddia edir ki, əmək müqaviləsinə xitamla bağlı 1 ay öncədən ərizəni təqdim etsə də işəgötürən onun əmək müqaviləsinə xitam verməyib. İşəgötürən isə bildirir ki, ərizə forması müvafiq bölməyə təqdim edilməyib. Bu halda, işəgötürən işçinin ərizəsini qeydiyyata salmayıb ləğv edə bilirdi. Amma yeni dəyişiklikdən sonra işçi, Əmək Məcəlləsinin 69-cu maddəsinə uyğun olaraq, bir ay öncədən ərizəni elektron formada təqdim etdiyi halda, işəgötürən ərizənin təqdim olunmaması iddiası ilə çıxış edə bilməyəcək.

Xatırladaq ki, Əmək Məcəlləsində son dəyişikliklər dövlət başçısının 28 iyun 2024-cü il tarixdə təsdiq etdiyi “Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” Qanunda əksini tapıb. Bununla da Məcəllədə xeyli sayda dəyişikliklər edilib. Bunlar, əsasən, işəgötürən və işçi arasında əmək münasibətlərinin elektronlaşdırılmasını nəzərdə tutur.

Mənbə: vergiler.az