Blog Full

1 yanvar 2024-cü il tarixdən qüvvəyə minmiş Vergi Məcəlləsində dəyişikliklərə əsasən, əlavə dəyər vergisinin (ƏDV) hesablanması ilə bağlı əhəmiyyətli yenilik baş verib. Bu yeniliyi sərbəst auditor Altay Cəfərov şərh edir.

Son dəyişikliyədək qüvvədə olan Vergi Məcəlləsinin 166-cı maddəsinə əsasən, vergi tutulan əməliyyatın vaxtı kimi təqdim edilmiş malların, işlərin və xidmətlərin əsas məbləğinin daxil olduğu zaman sayılırdı. Misal üçün, təqdim edilmiş malların, işlərin və xidmətlərin ƏDV-si daxil olurdu, amma əsas məbləği alıcı tərəfindən ödənilməyib. Belə olan halda, ƏDV məqsədləri üçün vergi tutulan vaxt sayılmırdı.

Vergi Məcəlləsinin hazırda qüvvədə olan 166.7-cı maddəsində göstərilib ki, bu maddənin məqsədləri üçün ödəmə dedikdə, təqdim edilmiş malların (işlərin, xidmətlərin) ƏDV-siz dəyərinin və ya ƏDV məbləğinin ödənilməsi nəzərdə tutulur.

Maddədən də görünür ki, 01.01.2024-cü ildən alıcılar tərəfindən əsas məbləğ ödənilib ƏDV-si ödənilməyəndə dövriyyə kimi vergi tutulan əməliyyat sayılacaq. Həmçinin əsas məbləğ ödənilməyib, ƏDV-si ödənilərsə, bu, vergi tutulan vaxt sayılacaq.

Misal 1: “AA” MMC 2024-cü ilin iyun ayında alıcıya 10.000 manat əsas, 1.800 manat ƏDV olmaqla cəmi 11.800 manat dəyərində mallar satıb. Alıcı 2024-cü ilin iyun ayında 1.800 manat ƏDV məbləğini ödəyib, ancaq əsas məbləği ödəməyib. Buna baxmayaraq, “AA” MMC iyun ayının ƏDV bəyannaməsində vergi tutulan dövriyyə kimi 10.000 manatı əks etdirəcək.

Bəs 2024-cü ilin yanvar ayından Vergi Məcəlləsində edilmiş dəyişiklik qeyri-rezidentlər ilə bağlı əməliyyatlara necə təsir edir?

Bildiyimiz kimi, 01.01.2024-cü il tarixinə kimi qeyri-rezidentlər üzrə də vergi tutulan vaxt ödəmənin həyata keçirildiyi tarix sayılırdı. Məsələni tam aydınlaşdrımaq üçün Məcəllənin 169-cu maddəsinə baxmalıyıq.

Vergi Məcəlləsinin 169.1-ci maddəsinə əsasən, ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyata alınmayan qeyri-rezident Azərbaycan Respublikasının ərazisində bu Məcəllənin 169.2-ci və ya 169.5-ci maddələrində adı çəkilən vergi agenti üçün xidmət göstərirsə və ya iş görürsə (o cümlədən elektron ticarət qaydasında Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda otel xidmətlərinin və aviabiletlərin sifarişi üzrə xidmətlər istisna olmaqla, işlərin görülməsi və xidmətlərin göstərilməsi), bu fəslin məqsədləri üçün işlərin görülməsi və ya xidmətlərin göstərilməsi bu maddəyə uyğun olaraq vergiyə cəlb olunur.

Məcəllənin 169.3-cü maddəsində isə göstərilib ki, bu Məcəllənin 169.1-ci maddəsi tətbiq edildikdə, vergi tutulan əməliyyatın vaxtı ödəmənin həyata keçirildiyi vaxt sayılır. Ödəmə əməliyyatın həyata keçirilməsinədək aparıldıqda, vergi tutulan əməliyyat ödəmə həyata keçirildikdə aparılmış sayılır. Verginin məbləği bu Məcəllənin 173.1-ci maddəsinin müddəalarına uyğun olaraq vergi dərəcəsinin qeyri-rezidentə ödənməli olan məbləğə (ƏDV nəzərə alınmadan) tətbiq edilməsi yolu ilə müəyyənləşdirilir.

Məcəllənin 169.3-cü maddəsinə görə qeyri-rezidentlərlə bağlı vergi tutulan əməliyyatın vaxtı ödəmənin həyata keçirildiyi vaxt sayılır. Ödəmə anlayışının açıqlanması isə 166.7-ci maddədə verilib: “Bu maddənin məqsədləri üçün ödəmə dedikdə, təqdim edilmiş malların (işlərin, xidmətlərin) ƏDV-siz dəyərinin və ya ƏDV məbləğinin ödənilməsi nəzərdə tutulur”.

Deməli, ödəmə dedikdə həm ƏDV-nin, həm də əsas məbləğin ödənilməsi kimi başa düşülür. Amma burada bir məqam vardır ki, Vergi Məcəlləsinin 166.7-ci maddəsinin tələbində olan ödəmə anlayışı ancaq həmin maddənin məqsədləri üçün əsas sayılır, Məcəllənin digər maddələri üçün əsas sayıla bilməz.

Odur ki, qeyri-rezidentlər üzrə olan əməliyyatlarda ödəmə dedikdə hər hansı bir ƏDV-nin ödənilməsi demək deyildir.

Bundan əlavə qeyri-rezidentlərlə bağlı əməliyyatlardan ƏDV-nin hesablanması üçün əməliyyat baş tutmalıdır və qeyri-rezidentə ödəniş olunandan sonra vergitutma obyekti yaranır.

Misal 2: “AA” MMC Türkiyə Respublikasının rezidenti olan “SS LTD”-dən 2024-cü ilin iyun ayında 10.000 dollar məbləğində işlər əldə edib. “SS LTD”-yə ödəniş 2024-cü ilin iyul ayında həyata keçirilib.

Şirkət 2024-cü ilin iyun ayı üçün ƏDV bəyannaməsinin 306-cı sətrində təqdim edilmiş işlərin dəyəri kimi 10.000 dollar (17.000 manat) qeyd edəcək.

Ödəmə iyul ayında olduğundan iyul ayının ƏDV bəyannaməsinin 306-cı sətrinin daxil olmuş dəyər sütununda 10.000 dollar (17.000 manat) yazacaq və büdcəyə 1.800 dollar (3.060 manat) ƏDV-nin hesablanmasını göstərəcək.

10000 x 18% = 1800 dollar (3060 manat).

Həmçinin, MMC həmin 3.060 manat ƏDV-ni hansı ayda büdcəyə “qeyri-rezidentlərdən hesablanmış ƏDV” adı altında ödəsə, həmin ayın ƏDV bəyannaməsinin 312-ci sətrində əvəzləşdirmə kimi qeyd edəcək.

Nəticə olaraq bildirim ki, rezidentlər üzrə ƏDV-nin tutulması vaxtı ilə qeyri-rezidentlərin üçün ƏDV-nin tutulması vaxtı arasında bu cür fərqlər vardır.

Mənbə: vergiler.az

Əmək Məcəlləsinin 3-cü maddəsinə əsasən, işçi dedikdə, işəgötürənlə fərdi qaydada yazılı əmək müqaviləsi bağlayaraq müvafiq iş yerində haqqı ödənilməklə çalışan fiziki şəxs başa düşülür. Deməli, işçilərin attestasiya qaydaları xidmət müqaviləsi ilə fəaliyyət göstərən şəxslərə şamil olunmur. Bəs əmək müqaviləsi ilə çalışan işçilər nə zaman və hansı qaydada attestasiyaya cəlb oluna bilərlər? Suala iqtisadçı ekspert Anar Bayramov aydınlıq gətirir.

Əmək Məcəlləsinin 65-ci – “İşçilərin attestasiyası, onun keçirilməsi qaydaları və şərtləri” maddəsinin 1-ci hissəsinə əsasən, işçilərin peşəkarlıq səviyyəsinin yoxlanılması, ixtisasına, sənətinə müvafiq olaraq onların tutduğu vəzifəyə (peşəyə) uyğun olduğunu aşkara çıxarmaq məqsədilə, bu Məcəllənin 66-cı maddəsində göstərilən işçilər istisna olunmaqla, qalan bütün işçilərin attestasiyası keçirilə bilər. Maddədən göründüyü kimi, işçilərin attestasiyasının keçirilməsində məqsəd işçinin tutduğu vəzifəyə (peşəyə) uyğun olub-olmadığını müəyyən etməkdir. Bu cür attestasiyanın hədəfi işçi hesab olunmalıdır.

Attestasiya keçirilməsi nəzərdə tutulan işçilərlə bağlı Əmək Məcəlləsinin xüsusi tələbi mövcuddur. Həmin Məcəllənin 65-ci maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən, yalnız müvafiq iş yerində azı bir il çalışan işçilər attestasiyadan keçirilə bilər. Hər bir işçi 3 ildə, elmi işçilər isə 5 ildə bir dəfədən çox olmayaraq attestasiyadan keçirilə bilər.

Misal 1: İşçi mühasib vəzifəsində 9 aydır ki, çalışır. Bu halda işəgötürən həmin işçinin attestasiyasını həyata keçirə bilməz.

Misal 2: Xəzinədar vəzifəsində çalışan işçi 2 ildən sonra mühasib vəzifəsinə keçirilir. İşçi mühasib vəzifəsində 7 ay çalışdığı halda onun attestasiyası həyata keçirilə bilməz. Çünki işçinin bir işəgötürəndə ümumi iş stajının 2 il 7 ay olmasına baxmayaraq, müvafiq vəzifədə (iş yerində) iş stajı bir ildən azdır.

Misal 3: İşçi 2022-ci ildə attestasiya olunsa da işəgötürən qərar verir ki, 2024-cü ildə həmin işçini yenidən attestasiya etsin. İşəgötürənin bu qərarı əmək qanunvericiliyinə ziddir. Çünki hər bir işçi 3 ildə bir dəfədən çox olmayaraq attestasiyadan keçirilə bilər.

Misal 4: Elmi tədqiqat müəssisəsinin elmi işçisi 2021-ci ildə attestasiyadan keçib. 2024-cü ildə işəgötürən qərar verir ki, 3 il müddət keçdiyinə görə işçini attestasiyadan keçirsin. Amma Əmək Məcəlləsinin 65-ci maddəsində elmi işçilər üçün attestasiya müddəti 3 il deyil, 5 il müəyyən edildiyindən, işəgötürən həmin vəzifədə çalışanlar üçün qeyd edilən müddəti gözləməlidir.

İşçilərin attestasiyanın keçirilməsi prosesinə gəlincə, Əmək Məcəlləsinin 65-ci maddəsinin 3-cü hissəsinə əsasən, işəgötürənin əmri (sərəncamı) ilə işçilərin attestasiyasının keçirilməsi üçün təcrübəli, yüksək peşəkarlıq qabiliyyətinə malik, obyektivliyi və qərəzsizliyi ilə seçilən nüfuzlu şəxslərdən, habelə həmkarlar ittifaqları təşkilatının nümayəndəsindən ibarət attestasiya komissiyası yaradılır. İşəgötürən və ya işçinin müvafiq iş yeri üzrə rəhbəri attestasiya komissiyasının üzvü ola bilməz.

Maddədən göründüyü kimi, komissiya yaradılarkən aşağıdakı vacib məqamlar gözlənilməlidir:

• İşəgötürən və işçinin müvafiq iş yeri üzrə rəhbəri attestasiya komissiyasının üzvü ola bilməz. Əgər satış işçilərinin attestasiyası həyata keçirilsə, o halda satış departamentinin rəhbəri attestasiya komissiyasının üzvü ola bilməz.
• Attestasiya komissiyasının üzvlərinin sayı ən azı 5 nəfər və say tərkibi təkrəqəmli olmalıdır. Müəssisədə həmkarlar ittifaqları təşkilatı fəaliyyət göstərdiyi halda, komissiyanın bir üzvü həmin qurumu təmsil etməlidir.

Təbii ki, komissiya üzvləri müəyyənləşdirilərkən təcrübəli, yüksək peşəkarlığa malik, obyektivliyi və qərəzsizliyi ilə seçilən nüfuzlu şəxslərə üstünlük verilməlidir. Attestasiya komissiyasının səlahiyyət müddəti onun yaradılması haqqında müvafiq əmrlə (sərəncamla) müəyyən edilir.

Anar Bayramov: “Əməyin uçotu” kitabı (IV nəşr)

Mənbə: vergiler.az

Mövzunu iqtisadçı ekspert Mahmud Abasquliyev şərh edir.

Vergi ödəyicilərinin fəaliyyətinə nəzər yetirdikdə ən çox ticarət sektorunda aktivlik nümayiş etdirdiklərinin şahidi oluruq. Bəzən səyyar vergi yoxlamaları zamanı vergi ödəyicisi ilə vergi orqanı arasında malların anbardan silinmə qaydasında, yəni uçotunda müəyyən uyğunsuzluqlar yaşanır. Dövlət Vergi Xidmətinin əməkdaşı vergi ödəyicisindən malların uçotunu istədikdə həmin sənədləri təqdim edə bilmirlər. Uçotun aparılmaması mənfəət vergisi bəyannaməsində mal-material sətirində göstərilən xərcin yenidən gözdən keçirilməsi üçün əsas verir. Burada sahibkarları maraqlandıran məqam budur ki, əgər idxal etdiyi və ya daxili bazardan aldığı malların silinməsini, yəni uçotunu aparmırsa o zaman həmin mallara çəkilən xərclər necə nəzərə alınacaq?

Vergi Məcəlləsinin 139.4-cü maddəsində qeyd edilir ki, vergi ödəyicisi onun ixtiyarında olan malların fərdi uçotunu aparmırsa, o, əmtəə-material ehtiyatlarının uçotunu orta maya dəyəri ilə qiymətləndirmə metodundan istifadə etməklə aparmaq hüququna malikdir.

Misal

Müəssisənin balansında ayın əvvəlinə ümumi məbləği 5.000 manat olan 100 ədəd (vahidin qiyməti 50 manat olmaqla) material ehtiyatı vardır. Müəssisə ay ərzində həmin materialdan 1 halda 30 ədəd olmaqla 1.200 manata (vahidin qiyməti 40 manat olmaqla), digər halda isə 20 ədəd olmaqla 900 manata (vahidin qiyməti 45 manat olmaqla) alıb. Həmin malın 120 ədədini 7.000 manata digər vergi ödəyicisinə satıb. Malların uçotunun aparılmadığını nəzərə alaraq vergi ödəyicisinin büdcəyə hesablayacağı mənfəət vergisini tapaq:

Malın maya dəyəri – (5000 + 1200 + 900) : (100 +30 + 20) = 47.33 manat;

Satılmış malın maya dəyəri – 120 x 47.33 = 5679.60 manat;

Vergiyə cəlb olunan mənfəət – 7000 – 5679.60 = 1320.40 manat;

Hesablanmış mənfəət vergisi = 1320.40 * 20% = 264.08 manat.

Qeyd edək ki, burada orta maya dəyəri tapılan zaman eyni xarakterli və eyni növ mallar əsas götürülür.

Mənbə: vergiler.az