Blog Full

İcarə münasibətləri

Debitor borcları dedikdə vergi ödəyicilərinin təqdim etdikləri mallara (iş, xidmət) görə digər şəxslərin ödəməli olduqları borc məbləğləri nəzərdə tutulur. Sahibkarlıq fəaliyyəti həyata keçirən şəxslər mal, iş və xidmətlərin təqdim edilməsi zamanı, bəzən ödənişi həmin an ala bilmirlər. Qarşılıqlı razılaşma əsasında ödəniş növbəti dövrlərdə həyata keçirilə bilər. Müddət 12 aya qədər, yaxud 12 aydan çox ola bilər. Sonuncu halda borclar uzunmüddətli debitor borclar kateqoriyasına aid edilir. Uzunmüddətli debitor borcları Hesablar Planının 17-ci maddəsinə  uyğun olaraq uçota alınır.

Yuxarıda qeyd edilənlər icra münasibətlərinə də aiddir. İcarə münasibətləri bəzi mühasiblərə, sahibkarlara bəsit görünsə də, əslində belə deyil. Bunun kimi münasibətlər:

• Mülki Məcəllə;
• “İcarə haqqında”;
• “Torpaq icarəsi” haqqında AR qanunları vasitəsilə tənzimlənir.

İcarə haqqında ümumi müddəalar AR Mülki Məcəlləsi, icarə münasibətlərinin daha ətraflı tənzimləməsi isə digər iki qanunla həyata keçirilir.

İcarənin predmetinə binaları, daşınar əşyaları, torpaq sahələrini, hüquqları, müəssisələri misal göstərə bilərik.

Qanunvericiliyə uyğun təyin edilmiş əmlakın dairəsi, növləri icarə münasibətlərinin obyekti ola bilməz.

Beynəlxalq uçotda icarə münasibətlərinə yanaşma

Beynəlxalq arenada lizinq əməliyyatı anlayışı geniş yayılmışdı. Lizinq əməliyyatlarının icarə münasibətləri ilə çoxlu oxşarlıq təşkil etdiyini, icarənin xüsusi forması olduğunu deyə bilərik. Oxşarlıqla yanaşı lizinqi ənənəvi icarədən fərqləndirən cəhət üçtərəfli olması, əmlakın (lizinq obyektinin) lizinq məqsədindən ötrü alınması kimi halıdır. Təcrübədə adətən maliyyə lizinqi yaxud sadəcə lizinq adlandırdığımız bu anlayış əslində maliyyə icarəsidir. İcarənin vərdiş etdiyimiz klassik formasına isə əməliyyat icarəsi deyilir.

İcarələrin tanınması, ölçülməsi, təqdimatı, məlumatın açıqlanması prinsiplərini 16 №-li “İcarələr” MHBS (IFRS 16) müəyyən edir. Müəssisə maliyyə öhdəliyini 9 nömrəli “Maliyyə Alətləri” MHBS-a (IFRS 9) uyğun olaraq tanımalıdır.

174 saylı “İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları” adlı aktiv hesab AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” əsasında açılır və uzunmüddətli debitor borcların uçotunun aparılması üçün nəzərdə tutulub. Qaydaların 18.6 maddəsinə görə bu hesaba üzrə aşağıdakı subhesabları açmaq olar:

İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları üzrə uçot

174 №-li “İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları” hesabında mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsilə əlaqədar onun aktivlərindən istifadə etmə hüququnu təmin edən müqavilələrə əsasən icarəçi tərəfindən ödənilməli, habelə maliyyə icarəsində olan aktivlərə qoyulmuş xalis investisiya dəyərinə bərabər məbləğdə uzunmüddətli debitor borcların hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Hesabat dövrü ərzində mühasibat uçotu subyekti tərəfindən malların (işlərin, xidmətlərin) satışı, mühasibat uçotu subyektinin aktivlərinin istifadə etmə hüququnu təmin edən müqavilələrə əsasən icarəçi tərəfindən ödənilməli icarə haqlarına görə əldə edilən gəlirin tanınma meyarlarına uyğun olaraq hesablanmış uzunmüddətli debitor borcları sözügedən qaydaların 18.10-cu maddəsi ilə nizamlanır.

Uzunmüddətli debitor borcların hesabat dövrü ərzində ödənilməsi gözlənilən hissəsi qısamüddətli debitor borclarına aid edildikdə həmin qaydaların 18.14-cü maddəsi ilə nizamlanır. Hesab üzrə müxabirləşmə nümunələrinə baxaq.

Torpaq, tikili, avadanlıqlar maliyyə icarəsinə verildikdə

Nümunə 1. “A” MMC 250000 manatlıq nəqliyyat vasitəsinin maliyyə icarəsilə əlaqədar olaraq “E” MMC ilə müqavilə imzalamışdır. Müqavilənin müddəti 2 ildir. Razılığa əsasən “E” MMC nəqliyyat vasitəsinin borcunu illərə mütənasib şəkildə bölməklə ödəməlidir. 2-ci ilin sonunda əsas vəsaitə görə olan 162500 manat əsas məbləğ, 87500 manat faiz məbləği tam ödənilməlidir.

İkinci il üçün proses aşağıdakı şəkildə tənzimlənir:

Obyektin icarəyə verilməsindən gəlir əldə edildikdə

Nümunə 1. Müəssisə obyektlərin icarəsi fəaliyyəti ilə məşğul olur. Həmin obyektlərdən ikisini digər hüquqi şəxsə icarəyə vermişdir. İki obyekt üçün aylıq icarə haqqı ƏDV daxil olmaqla 2950 AZN təyin edilmişdir. Ay sonunda qarşı tərəf bütün borcunu ödəmişdir.

Xəbər verdiyimiz kimi, ölkənin birinci bankı Kapital Bank 6 aya illik 10% gəlir qazandıran depozit kampaniyası elan edib. Müştərilərin yüksək tələbi səbəbi ilə kampaniyanın müddəti iyun ayının sonunadək uzadılıb. Belə ki, iyun ayının 30-dək 6 aylıqda Kapital depoziti yerləşdirən hər kəs illik 10% gəlir əldə edəcək.

Nağd pulunu etibarlı, güvənilir sərmayəyə çevirmək istəyənlər kampaniyadan yararlanmaq üçün ən yaxın Kapital Bank filialına yaxınlaşa və ya Rəqəmsal depozitlə bu prosesi vaxt itirmədən daha da asanlaşdıra bilərlər. Bunun üçün Birbank mobil tətbiqindən Rəqəmsal depozitə keçid edərək əmanət yerləşdirmək mümkündür.

Ətraflı məlumat üçün: https://kbl.az/rdprj

Xatırladaq ki, filiala müraciət edilərək yerləşdirilən depozit üçün 500 AZN, Rəqəmsal depozitdə isə 1 AZN minimum məbləğ həddi müəyyən edilib. Əmanət məbləğini minimum 100 manat məbləğində artırmaq olar. Kapital depozitində faizlər aylıq və ya müddətin sonunda təqdim edilir. Sığortalanan məbləğin həcmi isə 100 000 manatdır.

Ətraflı məlumat üçün: https://kbl.az/kdprj

Ölkənin birinci bankı olan Kapital Bank PAŞA Holding-ə daxildir və Azərbaycanda ən böyük filial şəbəkəsi, 120 filialı və 53 şöbəsi ilə müştərilərin xidmətindədir. Bankın məhsul və xidmətləri barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün https://kapitalbank.az saytına, 196 Sorğu Mərkəzinə və ya Bankın müxtəlif sosial şəbəkələrdə olan səhifələrinə müraciət edə bilərsiniz. Nağd pul krediti sifarişi üçün— https://kbl.az/prgtk, Birbank kartı sifarişi üçün — https://kbl.az/prcrc.

Müdafiə təyinatlı məmulatların idxalı vergi və gömrük rüsumundan azad olunur.

Bununla bağlı Vergi Məcəlləsi və “Gömrük tarifi haqqında” qanuna dəyişiklik layihəsi Milli Məclisin bugünkü iclasında I oxunuşda müzakirəyə çıxarılıb.

“Gömrük tarifi haqqında” qanuna dəyişikliklə müdafiə təyinatlı məmulatların (döyüş təyinatlı hərbi texnika, hərbi silah və döyüş sursatların, partlayıcı maddə və qurğuların, onların dəstləşdirici hissələrinin) layihələndirilməsi, istehsalı, satışı, təmiri və onlara texniki xidmət göstərilməsi fəaliyyətini həyata keçirən şəxslər tərəfindən bu məqsədlə müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqanın (qurumun) təsdiqedici sənədi əsasında texnologiyaların, avadanlıqların, dəstləşdirici hissələrin, materialın və xammalın idxalı gömrük rüsumundan azad olunacaq.

Bundan başqa, Vergi Məcəlləsinə təklif olunan dəyişikliklə isə müdafiə təyinatlı məmulatların (döyüş təyinatlı hərbi texnika, hərbi silah və döyüş sursatların, partlayıcı maddə və qurğuların, onların dəstləşdirici hissələrinin) layihələndirilməsi, istehsalı, satışı, təmiri və onlara texniki xidmət göstərilməsi fəaliyyətini həyata keçirən şəxslər tərəfindən bu məqsədlə müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqanın (qurumun) təsdiqedici sənədi əsasında texnologiyaların, avadanlıqların, dəstləşdirici hissələrin, materialların və xammalın idxalı, habelə həmin şəxslər tərəfindən istehsal edilmiş müdafiə təyinatlı məmulatların satışı, təmiri və onlara texniki xidmət göstərilməsi vergidən azad ediləcək.

Müzakirələrdən sonra dəyişiklik layihələri səsverməyə çıxarılaraq I oxunuşda qəbul olunub.

Mənbə: report.az

Hansı hallarda ƏDV qeydiyyatı ləğv edilir?

Vergi ödəyicisi ƏDV qeydiyyatına durduğu kimi, bu qeydiyyatı ləğv də edə bilər. Ləğv prosesi Vergi Məcəlləsinin 158-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Bu maddəyə görə əlavə dəyər vergisinə aparmağı dayandıran vergi ödəyiciləri, o cümlədən Məcəllənin 218.1.2 maddəsinin əhatə etdiyi şəxslər, mütləq ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyatın ləğvi üçün ərizə verməlidir. Qeydiyyatın ləğvi vergi ödəyicisi tərəfindən vergi tutulan əməliyyatları tam dayandırdığı gün qüvvəyə minir.

Vergi qanunvericiliyi əlavə dəyər vergisinə cəlb edilən əməliyyatları dayandırmış şəxslərin ƏDV reyestrində qalmasını istəmir, odur ki, ƏDV tutulan əməliyyatları dayandıran vergi ödəyicisindən əlavə dəyər vergisi məqsədləri üçün qeydiyyatından çıxmaq üçün ərizə ilə müraciət etməyi tələb edir. Qeyd etdiyimiz hüquq son 12 aylıq dövriyyəsi 200.000-i aşmış ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyicilərinə də aiddir. Onlar da sadələşdirilmiş vergidən ƏDV-ə keçdikdən sonra, istəsələr, yenidən sadələşdirilmiş vergi rejiminə (lakin 8%-lik) keçə bilərlər.

Nümunə 1. ƏDV ödəyicisi olan hüquqi şəxs həm ölkə ərazində sərnişin və yük daşıması fəaliyyəti, həm də beynəlxalq sərnişin və yük daşıması fəaliyyəti ilə məşğuldur. Hüquqi şəxs pandemiya ilə əlaqədar artıq beynəlxalq daşıma xidməti göstərə bilmir. Bu səbəblə ƏDV qeydiyyatından çıxmaq üçün ərizə verməlidir. Vergi ödəyicisi ərizəsində Vergi Məcəlləsinin 158.1-ci maddəsinə əsaslanaraq qeydiyyatdan çıxmaq üçün müraciət edir və qeydiyyatdan çıxır.

Burada diqqət etmək lazımdır ki, bəzi vergi ödəyiciləri VM-də müəyyən edilmiş bu hüquqdan sui-istifadə edə bilər. Məhz bu səbəbdən vergi orqanları ictimai iaşə müəssisələri istisna olmaqla Məcəllənin bu maddəsinə əsasən, bir qayda olaraq, yalnız ləğv edilməyə gedən müəssisələri ƏDV qeydiyyatından çıxarırlar.

Fəaliyyəti müvəqqəti dayandırmaq ƏDV qeydiyyatını ləğv edirmi?

Ləğvetmə hüququndan sui-istifadə etmək istəyən şəxslər Mülki Məcəllənin 340-cı maddəsinə (yalançı və uydurma əqd) diqqət etməlidir. Qeyd edək ki, fəaliyyəti müvəqqəti dayandırmaq, ƏDV tutulan əməliyyatların dayandırılması hesab edilmir. Çünki, ilk növbədə, adından göründüyü kimi, vergi ödəyicisi uçotdan çıxmır, sadəcə fəaliyyətini müvəqqəti dayandırır. Həmçinin, bəzi hallarda vergi ödəyiciləri vergi nəzarətinin yumşaldılmasından sui-istifadə edərək, fəaliyyətinin dayandırılması haqqında ərizə ilə müraciət edir, faktiki isə fəaliyyətlərini davam etdirir. Buna görə fəaliyyətini dayandırmış vergi ödəyicilərinin ƏDV qeydiyyatından çıxmaqla bağlı ərizələrinə imtina cavabı gəlir. Sözügedən müddəa Məcəllənin 158.1-ci maddəsində açıq qeyd edilib: “Qeydiyyatın ləğvi vergi ödəyicisi tərəfindən vergi tutulan əməliyyatları tam dayandırdığı gün qüvvəyə minir”.

Bu səbəbdən, yuxarıdakı nümunədə, vergi orqanı vergi ödəyicisinin vergiyə cəlb edilən əməliyyatının faktiki dayandığını kameral qaydada görməyə bilər. Bu zaman imtina barədə bildiriş gəldikdə vergi ödəyicisinə izahlı məktub yazmağı, təkrar müraciət etməyi tövsiyə edirik.

ƏDV qeydiyyatının ləğvi zamanı dövriyyə limitləri

Mülkiyyətində və istifadəsində olan nəqliyyat vasitələri ilə ölkə ərazisində sərnişin və yük daşımasını həyata keçirən şəxslər ƏDV qeydiyyatından çıxa bilər. Amma, bu prosedur, qeydiyyata alınmada olduğu kimi, nisbətən çətindir.  Belə şəxslər yalnız ƏDV məqsədləri üçün son qeydiyyatın qüvvəyə mindiyi tarixdən 3 il keçdikdən sonra qeydiyyatın ləğv olunması haqqında ərizə verə bilər. Bu şəxslər üçün, digər vergi ödəyicilərindən fərqli olaraq, qeydiyyatdan çıxmaq üçün hər hansı dövriyyə limiti nəzərdə tutulmayıb.

Yuxarıda qeyd edilmiş hallardan başqa, digər vergi ödəyiciləri yalnız aşağıdakı 2 şərt ödənilərsə qeydiyyatın ləğvi üçün ərizə verə bilərlər:

Nümunə 2. Vergi ödəyicisi 01 noyabr 2019-cu ildən etibarən faəliyyət göstərir. 2021-ci ilin fevral ayında geriyə 12 ay baxdıqda ödəyicisi dövriyyəsinin 100.000 manatdan aşağı olduğunu görür. Vergi ödəyicisi son qeydiyyatdan 1 il keçdiyinə və dövriyyə məbləğinin də tələb edilən limitdən aşağı olduğuna görə ƏDV qeydiyyatından çıxmaq üçün ərizə ilə müraciət etmək hüququ vardır.

Bir çox hallarda vergi ödəyiciləri tərəfindən iradlar eşidilir: “Niyə qeydiyyata alınanda minimum limit iki yüz min, qeydiyyatdan çıxmaq üçün isə maksimum limit yüz min manatdır?” Limitlərin belə müəyyən edilməsi təsadüfi deyil.

Daha əvvəllər maksimal limit qırx beş min manat idi, sonradan yetmiş beş min manata qaldırıldı, sonra altmış min manata salındı, hal-hazırda qeyd etdiyimiz kimi 100000 manat müəyyən edilib. Düzdür, daha əvvəl qeydiyyat üçün müəyyən edilmiş 200000 manatlıq limit 100000 manat təşkil edirdi.

Limit müəyyən edilməsinin mahiyyəti odur ki, ƏDV ödəyicilərinin qeydiyyatdan çıxma şərtləri olmalıdır. ƏDV qeydiyyatına düşmə limiti bəllidirsə, çıxmaq üçün limit elə seçilməlidir ki, arada kifayət qədər dövriyyə fərqi olsun. Bu dinamik dövriyyəyə malik müəssisələrlə bağlı tez-tez ƏDV qeydiyyatından çıxmaq, yenidən qeydiyyata alınmaq, sonra yenidən çıxmaq kimi halların qarşısını almaq üçün önəmlidir.

Eyni zamanda, müəssisənin dövriyyəsinin 200000-dən 100000-ə düşməsi (könüllü ƏDV qeydiyyatına alınmış müəssisələr istisna olmaqla), müəssisənin enişindən xəbər verir və sonradan bunun onun ləğvinə gətirib çıxaracağı ehtimalı böyükdür.