Blog Full

Topdansatış fəaliyyəti ilə bağlı yaranan suallardan biri də vergi ödəyicisinin pərakəndə ticarət fəaliyyəti göstərməsi prosesi ilə bağlıdır. Mövzuya aid suallara iqtisadçı ekspert Anar Bayramov aydınlıq gətirir. 

Əvvəlcə qanunvericilikdə topdansatış fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyicilərinin pərakəndə ticarətlə məşğul olması üçün tələbləri nəzərdən keçirək. Nazirlər Kabinetinin 3 aprel 2014-cü il tarixli 94 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasında ticarət, ictimai iaşə, məişət və digər növ xidmət Qaydaları”na əsasən, topdansatış fəaliyyəti dedikdə, şəxsi, ailə, məişət və digər bu kimi istehlak təyinatı istisna olmaqla, sahibkarlıq fəaliyyəti məqsədilə malların satışını həyata keçirən ticarət fəaliyyəti başa düşülür. Həmin qaydalarda “pərakəndə satış” anlayışına da aydınlıq gətirilib: pərakəndə satış – bilavasitə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı olmayan, yalnız şəxsi, ailə, məişət və digər bu kimi məqsədlər üçün malların satışını həyata keçirən ticarət fəaliyyətidir.

Qaydalarda qeyd edilir ki, topdansatış ticarət obyektlərindən mallar hüquqi şəxslərə və hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslərə müqavilələr əsasında satılır. Topdansatış ticarəti ilə məşğul olan ticarət obyektlərində malların pərakəndə satışı qadağandır.

Topdansatış fəaliyyətini tənzimləyən digər qanunvericilik aktı isə Azərbaycan Prezidentinin 16 iyun 2017-ci il tarixli 1460 nömrəli fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Topdansatış ticarət fəaliyyəti sahəsində vergitutma məqsədləri üçün gəlirlərin və xərclərin uçotunun aparılması Qaydası”dır. Həmin sənədə əsasən, topdansatış dedikdə, malların alıcıya satışının (təqdim edilməsinin) onun sahibkarlıq fəaliyyəti məqsədləri üçün və yalnız Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş qaydada elektron qaimə-faktura təqdim olunmaqla həyata keçirilməsi üzrə ticarət fəaliyyəti başa düşülür.

Burada bir məqama diqqət yetirmək lazımdır. Qayda təsdiq olunanda 4.2-ci bənddə qeyd edilirdi ki, vergi ödəyicisinin təsərrufat subyektində (obyektdə) mallar pərakəndə və topdansatış qaydasında təqdim edildikdə bu fəaliyyətlər üzrə malların mədaxilinin və məxaricinin (satışının) uçotu ayrılıqda aparılır. Amma sonradan Prezidentin 25 dekabr 2019-cu 4 tarixli 902 nömrəli fərmanı ilə “Topdansatış ticarət fəaliyyəti sahəsində vergitutma məqsədləri üçün gəlirlərin və xərclərin uçotunun aparılması Qaydası”nın 4.2-ci bəndi ləğv edildi.

İndi isə topdansatış fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyicisinin hansı hallarda malları pərakəndə şəkildə təqdim edə bilməsi hallarını nəzərdən keçirək:

Birinci hal

Vergi ödəyicisi fərqli ticarət obyektlərində topdansatış və pərakəndə ticarət fəaliyyəti üzrə malları təqdim edir. Misal üçün, vergi ödəyicisi “Dərnəgül” adlanan ərazidə topdansatış fəaliyyəti ilə məşğuldur, Nərimanov rayonunda yerləşən obyektində isə pərakəndə ticarət fəaliyyəti həyata keçirir. Təbii ki, vergi ödəyicisi bu halda Nərimanov rayonundakı obyektində malları son istehlak məqsədilə vətəndaşlara satdığı üçün nəzarət-kassa aparatı quraşdırmalı və çek təqdim etməlidir.

İkinci hal

Vergi ödəyicisi ticarət obyektində topdansatış fəaliyyəti həyata keçirir. Mümkündür ki, vergi ödəyicisi hər hansı malı yox, aktivi pərakəndə şəkildə təqdim etsin. Misal üçün, mülkiyyətində olan nəqliyyat vasitələri parkının yenilənməsi səbəbindən köhnə nəqliyyat vasitəsinin vətəndaşa satışını həyata keçirir. Fikrimizcə, vergi ödəyicisi nəqliyyat vasitələrinin pərakəndə satışı üzrə müntəzəm fəaliyyət həyata keçirmədiyindən, onun kassa aparatı quraşdıraraq çek verməsinə ehtiyac yoxdur. O, satış prosesini vətəndaşla müqavilə imzalayıb, ona mədaxil qəzbi verməklə rəsmiləşdirə bilər.

Üçünçü hal

 Vergi ödəyici eyni obyektdə həm topdansatış, həm də pərakəndə ticarət fəaliyyəti üzrə malları təqdim edir. Vergi orqanı və vergi ödəyicisi arasında ən çox müzakirəyə səbəb olan da məhz bu haldır. Vergi ödəyicisi iddia edir ki, topdansatış ticarət fəaliyyəti həyata keçirdiyi obyektdə vətəndaşa mal təqdim etməsinə qoyulan qadağa onu gəlirdən məhrum etməklə sahibkarlıq fəaliyyətinin məhdudlaşdırılmasına səbəb olur. Vergi orqanı isə bildirir ki, Nazirlər Kabinetinin 3 aprel 2014-cü il tarixli 94 nömrəli qərarı topdansatış fəaliyyəti ilə məşğul olan ticarət obyektlərində malların pərakəndə satışını qadağan edir. Çünki belə vergi ödəyicisinin pərakəndə ticarət fəaliyyəti üzrə malları təqdim etməsi vergidən yayınma riski yaradır.

Bəs vergi orqanının topdansatış fəaliyyəti həyata keçirən vergi ödəyicilərində pərakəndə ticarət fəaliyyətinin qadağan olunmasında marağı nədir? Fikrimizcə, bəzi vergi ödəyiciləri idxal və ya istehsal etdiyi malların topdansatış qaydada satışını həyata keçirərkən onların uçotdan silinməsində problemlər yaşayır.

Misal 1: Vergi ödəyicisi 300.000 manat dəyərində mal idxal edib. Malları topdan satan zaman bəzi vergi ödəyiciləri elektron qaimə-faktura təqdim olunmasını istəmədiyindən, malların uçotdan silinməsində problemlər yaranır. Bu zaman vergi ödəyicisi çıxış yolunu həmin malların vətəndaşlara pərakəndə qaydada satışını rəsmiləşdirməkdə görür, həmin malların istehlak məqsədilə həyata keçirildiyini qeyd edir və kassaya vurur. Nəticədə malların təyinatına uyğun yerdəyişməsi həyata keçirilmədiyindən, vergidən yayınma halları baş verib. Bu səbəbdən də vergi orqanı topdansatış fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyicisinin malların pərakəndə qaydada satışını həyata keçirməsinə müsbət yanaşmır.

2021-ci ildə vergi orqanı tərəfindən yuxarıda qeyd edilən hallar üzrə maliyyə sanksiyası tətbiq edilirdi, hesab olunurdu ki, topdansatış obyektlərində Nazirlər Kabinetinin 3 aprel 2014-cü il tarixli 94 saylı qərarı ilə pərakəndə satış fəaliyyəti qadağan edilir. Vergi Məcəlləsinə əsasən, topdansatış fəaliyyəti dedikdə, malların alıcıya satışının (təqdim edilməsinin) onun sahibkarlıq fəaliyyəti məqsədləri üçün və yalnız bu Məcəllədə müəyyən edilmiş qaydada elektron-qaimə təqdim olunmaqla həyata keçirilməsi üzrə ticarət fəaliyyəti nəzərdə tutulduğu üçün vergi ödəyicisi tərəfindən təqdim edilən mallara elektron-qaimə fakturanın verilməsi anlamına gəlir. O səbəbdən də Vergi Məcəlləsinin 58.13-cü maddəsində qeyd olunduğu kimi, elektron qaimə-faktura təqdim edilməli olduğu halda, malların elektron qaimə-faktura verilmədən təqdim edilməsinə görə maliyyə sanksiyası tətbiq edilirdi.

Vergi orqanı tərəfindən bu cür maliyyə sanksiyalarının tətbiq edilməsi bəzi vergi ödəyicilərinin narazılığına səbəb olurdu. Misal üçün, taxta-şalbanın topdansatışı ilə məşğul olan vergi ödəyicisi bildirirdi ki, vətəndaş evinin tikintisi məqsədilə iri həcmdə taxta aldığı üçün həmin əməliyyatı pərakəndə satış fəaliyyəti kimi qeydə almışıq. Vergi ödəyiciləri onu da qeyd edirdilər ki, Vergi Məcəlləsində topdansatış fəaliyyəti üzrə məşğul olanlara malların pərakəndə şəkildə təqdim edilməsinə görə maliyyə sanksiyası nəzərdə tutulmur. Vergi orqanı Vergi Məcəlləsinin 58.13-cü maddəsinin tələblərinə əsasən maliyyə sanksiyası tətbiq etmək istəyirsə, o zaman həmin malların həqiqətən topdansatış qaydada təqdim olunduğunu sübut etsin.

Amma bəzən bir sıra vergi ödəyiciləri topdansatış obyektlərində malların pərakəndə satış qaydasında təqdim edilməsini əsaslandıra bilmirlər və ya bu əsaslandırma reallığa uyğun olmur. Məsələn, nəm salfetlərin topdansatış fəaliyyətini həyata keçirən vergi ödəyicisi 2.000 ədəd nəm salfetin pərakəndə qaydada satışını həyata keçirir. Vətəndaşın çoxlu sayda nəm salfet almasının səbəbi odur ki, bir illik ehtiyacını öncədən qarşılamaq istəyib. Göründüyü kimi, vergi ödəyicisinin əsaslandırması vergi orqanı tərəfindən məqbul hesab edilməyə bilər.

Sual yarana bilər ki, topdansatış fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyicisi malların pərakəndə satış qaydasında təqdim edilməsini rəsmi olaraq bəyan edirsə və vergi öhdəliyini də həyata keçirirsə, o zaman niyə vergi orqanı tərəfindən məhdudiyyət həyata keçirilir? Cavab: çünki topdansatış fəaliyyəti zamanı təqdim edilən mallar sahibkarlıq fəaliyyəti üçün istfadə edilir, amma mallar pərakəndə satış qaydasında rəsmiləşdirildikdə, satış zəncirinin qırılmasına səbəb olur.

Misal 2: Topdansatış fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyicisi digər vergi ödəyicisinə 20.000 manatlıq tikinti materialları satsa da qarşı tərəf həmin malların təqdim olunması ilə bağlı hər hansı rəsmiləşdirmənin (elektron qaimə-faktura, müqavilə və s.) həyata keçirilməsini istəmir. Malları alan şəxs hesab edir ki, malların sənədlərlə mədaxilini həyata keçirsə, vergi orqanı həmin malların müvafiq sənədlərlə (elektron qaimə-faktura, NKA çeki və s.) təqdim olunmasını tələb edəcək. Ona görə də belə hallarda topdansatış fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyicisi həmin malların pərakəndə qaydasında satışının həyata keçirilməsini təsdiq edən nəzarət-kassa aparatının çeki vasitəsilə rəsmiləşdirir. Proses nəticəsində mallar sahibkarlıq fəaliyyəti üçun təqdim edilsə də istehlak təyinatı üzrə rəsmiləşdirmə həyata keçirilir. Bunun nəticəsində sənədsiz malların dövriyyəsinə şərait yaradırılır və “kölgə iqtisadiyyatı”na dəstək verilmiş olur.

Fikrimizcə, topdansatış və istehsal obyektlərindən malların pərakəndə satış qaydasında rəsmiləşdirilməsi halı ilə bağlı maliyyə sanksiyası tətbiq edilməsinin əsaslandırılmasını yetərincə izah etdik. İndi isə misallar üzrə maliyyə sanksiyalarının tətbiqinə baxaq:

Misal 3: Vergi orqanı vergi nəzarəti tədbirləri zamanı müəyyən edir ki, topdansatış fəaliyyəti həyata keçirən vergi ödəyicisi yoxlama dövründə 220.000 manatlıq malları pərakəndə satış qaydasında təqdim edib. Vergi orqanı bu hala görə vergi ödəyicisinə təqvim ili ərzində birinci dəfə yol verdikdə təqdim edilmiş malların satış qiymətinin 10 faizi – yəni 22.000 manat, ikinci dəfə yol verdikdə 20 faizi – yəni 44.000 manat, üç və daha çox dəfə yol verdikdə isə 40 faizi – yəni 88.000 manat miqdarında maliyyə sanksiyası tətbiq edəcək.

Misal 4: Topdansatış fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyicisi 100 kvadratmetrlik obyektini iki hissəyə bölməklə həm də pərakəndə satış fəaliyyəti üçün obyekt kodu alıb. Vergi orqanı keçirdiyi vergi nəzarəti tədbirləri nəticəsində obyektin iki yerə bölünməsinin sırf sahibkarlıq fəaliyyətinin məqsədləri üçün malların pərakəndə satışına xidmət etdiyini aşkar edərsə, o zaman vergi orqanı tərəfindən Vergi Məcəlləsinin 58.13-cü maddəsinə uyğun maliyyə sanksiyası tətbiq ediləcək. Qeyd edək ki, vergi orqanlarının vəzifəli şəxslərinin operativ vergi nəzarəti tədbirləri çərçivəsində müştəri qismində çıxış etmək hüququ olduğu üçün malların sahibkarlıq fəaliyyəti üçün pərakəndə satış qaydasında təqdim edilməsini dəqiqləşdirmək imkanı var.

Mənbə: Anar Bayramov – “Vergi uçotu” kitabı | vergiler.az

Müəssisənin mülkiyyətçisinin dəyişməsi

Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin onuncu fəsli işçi və işəgötürən arasında bağlanmış əmək müqaviləsinə xitam verilməsi qaydalarını tənzimləyir. Həmin fəslin 68-ci maddəsində əmək müqaviləsinin ləğvinin əsasları şərh edilir. Ləğvə əsas verən səbəblərdən biri müəssisənin mülkiyyətçisinin dəyişməsi ilə əlaqədardır.

İdarəetmədə dəyişiklik və onun əmək münasibətlərinə təsirinin aşağıdakı üç halını qeyd edə bilərik:

• müəssisə əmlakının sahibinin (mülkiyyətçinin) dəyişməsi;
• təşkilat tabeliyinin dəyişdirilməsi;
• təşkilatın yenidən təşkili, yəni birləşmə və bölünmə halları.

Mülkiyyətçinin dəyişməsi dedikdə, təşkilatın əmlakına mülkiyyət hüququnun bir şəxsdən digər şəxsə və ya digər şəxslərə, xüsusən də dövlət və ya bələdiyyə mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi zamanı, keçməsi (köçürülməsi) başa düşülməlidir.

Qeyd edək ki:

• müvafiq hüquqi şəxsin təsisçilərinin tərkibində dəyişiklik onun əmlakının müəssisənin mülkiyyətçisinin dəyişməsi hesab edilə bilməz;
• iflas prosesində hüquqi şəxsin rəhbərinin “Müflisləşmə və iflas haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa uyğun olaraq əmlak inzibatçısı ilə dəyişdirilməsi mülkiyyətçinin dəyişməsi demək deyil.

Mülkiyyətçinin dəyişməsi heç də həmişə işəgötürənin – hüquqi şəxsin dəyişməsi ilə müşayiət olunmur. Mülkiyyətçi dəyişibsə, lakin işəgötürən eyni qalırsa, əmək müqaviləsinə və əmək kitabçasına düzəlişlər edilmir.

Müəssisəyə mülkiyyət hüququ bu hüququn dövlət qeydiyyatına alındığı andan keçir.

Müəssisənin mülkiyyətçisinin dəyişməsi ilə əmək müqaviləsinə xitam

AR ƏM-in 63-cü maddəsi müəssisə və təşkilatlarda mülkiyyətçi dəyişdikdə əmək münasibətlərini tənzimləyir. Əmlakın yeni sahibinin təşəbbüsü ilə yalnız aşağıdakı işçilərin əmək müqaviləsinin ləğvi həyata keçirilə bilər:

• müəssisənin rəhbəri;
• onun müavinləri;
• baş mühasib;
• idarəetmə funksiyasını həyata keçirən digər struktur bölmə rəhbərləri.

Əmək müqaviləsinə xitam vermək hüququ, mülkiyyət hüququnu əldə etdiyi gündən 3 ay ərzində yeni işəgötürənə məxsusdur.

Təşkilat rəhbərinin, onun müavinlərinin və baş mühasibin işdən çıxarıldığı gün yeni mülkiyyətçi onlara orta əməkhaqqının  azı 3 misli qədər kompensasiya ödəməlidir.

Lakin yeni mülkiyyətçi qeyd edilən kateqoriyadan olan işçilərlə əmək müqaviləsinə xitam vermək hüququndan istifadə etməyə də bilər. İşəgötürən onları əvvəlki vəzifələrində saxlaya və ya onların razılığı ilə aşağı vəzifələrə keçirə bilər, yaxud da işdən azad edərək  əmək müqavilələrinə xitam verə bilər.

Əmək müqaviləsinə xitam müəyyən edilmiş qaydalar çərçivəsində Məcəllənin 70, 73 və 75-ci maddələrində nəzərdə tutulan əsaslarla həyata keçirilə bilər.

Bəs digər işçilər?

Mülkiyyətçinin dəyişməsi heç də bütün işçilərlə əmək müqaviləsinin ləğvi üçün əsas deyil. Müəssisədə yuxarıda göstərilən işçilər istisna olmaqla, qalan bütün işçilərlə əmək münasibətləri davam etdirilir. Bu zaman yeni mülkiyyətçi ilə yenidən əmək müqaviləsinin bağlanmır, əvvəlki mülkiyyətçi arasında bağlanmış əmək müqavilələri və onların şərtləri yeni mülkiyyətçi tərəfindən qüvvədə saxlanılır. İşçi özü yeni mülkiyyətçi ilə işləmək istəmədiyi halda qanunvericilik çərçivəsində ƏM-nin 69-cu  maddəsinə əsasən onun əmək müqaviləsinə xitam verilə bilər.

Nəzərə almaq lazımdır ki, Məcəllənin 63-cü maddəsi ilə əmək müqaviləsinin ləğvi təşkilatın əmlakının sahibinin dəyişməsi halında mümkündür. Yəni bu maddəni təşkilatın yenidən təşkili yaxud tabeliyinin dəyişdirilməsi zamanı tətbiq etmək düzgün deyil.

Təşkilatın yenidən təşkili

Yadda saxlamaq lazımdır ki, hüquqi şəxsin yenidən təşkilinin mahiyyəti ilkin mövcud olan hüquqi şəxslərin sayının (tərkibinin) dəyişməsində və ya onun növünün dəyişməsində ifadə olunur. Hüquqi şəxsin yenidən təşkili (birləşmə, bölünmə, ayrılma) onun təsisçilərinin (iştirakçılarının) və ya səlahiyyətli dövlət orqanlarının razılığı ilə həyata keçirilir. Bu, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinə səbəb ola bilməz.

Qanunla müəyyən edilmiş hallarda hüquqi şəxsin bölünməsi və ya tərkibindən bir və ya bir neçə hüquqi şəxsin ayrılması şəklində yenidən təşkili səlahiyyətli dövlət orqanlarının qərarı və ya məhkəmənin qərarı ilə həyata keçirilir.

Təşkilat tabeliyinin dəyişdirilməsi

Təşkilatın tabeliyi dəyişdikdə, əmlakın mülkiyyətçisində dəyişiklik olmadıqda bu şəxslər yuxarıda göstərilən əsaslarla işdən azad edilə bilməzlər. Bir təşkilatın tabeliyinin dəyişdirilməsi əksər hallarda dövlət orqanları və ya yerli özünüidarəetmə orqanları tərəfindən yaradılan və onlara tabe olan təşkilatlara aiddir. Bu zaman qanun əmək münasibətlərinin qorunmasını təmin edir.

Müəssisədə tabelilik dəyişdikdə, habelə onun yenidən təşkili zamanı işçilərlə əmək münasibətləri, əmək müqaviləsinə xitam verilməsi onların razılığı ilə davam etdirilir. Bundan əlavə, bu razılıq həm şifahi, həm də yazılı şəkildə, habelə işçinin əmək vəzifələrini yerinə yetirməkdə davam etməsi ilə ifadə edilə bilər. İşçilərin əmək kitabçalarına təşkilatın yeni adı ilə möhür vurulur və ya yeni adla təşkilatda işləmək barədə qeyd aparılır.

Əmək müqavilələrinin kütləvi ləğvi

Yeni işəgötürən işçilərlə bağlanmış əmək müqaviləsinin ləğvi üçün qanun çərçivəsində addımlar ataraq işçi sayını azaltmaq hüququna malikdir. Mülkiyyətçi dəyişdikdə işçilərin sayının və ya ştatının ixtisar edilməsi tədbirlərinə yalnız mülkiyyət hüquqlarının verilməsinin dövlət qeydiyyatına alınması və şəhadətnamənin verilməsindən  sonra yol verilir. Yeni işəgötürən tərəfindən işçilərin peşəkarlıq səviyyəsini, əmək funksiyalarını yerinə yetirmə bacarıqlarını aşkara çıxarmadan onların əmək müqavilələrinin kütləvi ləğv edilməsi yolverilməzdir. İşçinin peşəkarlıq səviyyəsini müəyyən etmək üçün onların attestasiyadan keçirilməsi tələb olunur.

“Əmək müqavilələrinin kütləvi ləğvi” dedikdə, aşağıdakı şərtlər daxilində işəgötürən tərəfindən Əmək Məcəlləsinin 70, 73 və 75-ci maddələrində qeyd edilən əsaslarla əmək müqaviləsinin ləğvi başa düşülür:

• işçi sayı 100 – 500 nəfər aralığında olarsa, onların 50%-dən çoxunun;
• işçi sayı 500 – 1000 nəfər aralığında olarsa, onların 40%-dən çoxunun;
• işçi sayı 1000 nəfərdən artıq olarsa, onların 30%-dən çoxunun.

Bu tələb müəssisəyə mülkiyyət hüququ yaranan gündən üç ay ərzində (eyni zamanda və ya ayrı-ayrı vaxtlarda) əmək müqaviləsinə xitam verilməsi hallarına aiddir.

Dəyişikliklər hansı vaxtdan tətbiq olunur?

Respublikamızda iqtisadi münasibətlərin inkişafı bir sıra qanunvericilik aktlarına müntəzəm dəyişik və əlavələri tələb edir. Vergi Məcəlləsi 2024-cü ilin ilk günündən məhz bu səbəbdən müəyyən dəyişikliklərə məruz qalıb.

“Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 3 dekabr 2021-ci il tarixli  № 406-VIQD saylı Qanunu ilə qüvvəyə minən dəyişiklik və əlavələr nələri əhatə edir?

Öncə qeyd edək ki, müəyyən istisnalarla, Vergi Məcəlləsi 2024 -cü ilin yanvar ayının 1-dən dəyişilmiş məzmunla tətbiq edilir. İstisnalar yuxarıda qeyd edilən Qanunun 3.1–3.4-cü maddələrində şərh olunub. Nəzərə alsaq ki, dəyişikliklərdən sonra təsərrüfat əməliyyatları aparılan zaman  vergi ödəyiciləri haqqında müəyyən məlumatlara çıxışın təmin edilməsi qaydalarının (VM, 16.1.11-14-ci maddə), habelə vergi güzəştlərinin tətbiqi üçün uyğun siyahıların (VM, 164.1.25 və 164.1.31-ci maddələr) müvafiq qurumlar tərəfindən hazırlanması tələb olunur, belə istisna təbiidir.

Həmçinin, aksizli mallar və həmin mallar üçün məcburi nişanın alınması (Qanunun 1.55-ci, 1.57-ci, 1.58-ci və 1.61–1.63-cü maddələri) üzrə Vergi Məcəlləsinə dəyişikliklər 2024-cü ilin iyul ayının 1-dən qüvvəyə minəcək.

Vergi Məcəlləsi 2024: dəyişikliklərin mahiyyəti

Düzəliş və əlavələrə nəzər salaraq ümumi şəkildə qeyd edə bilərik ki, Vergi Məcəlləsi üzrə 2024-cü ilin yanvarından də edilən dəyişikliklərdə hökumətin əsas hədəfi vergi yükünün azaldılmasına və optimal vergi siyasətinin tətbiqinə istiqamətlənib. Sahibkarlıq subyektlərinə 03.12.2021-ci il tarixli  406-VIQD saylı Qanunla 2024-cü ildə tətbiq ediləcək vergi güzəştlərini aşağıdakı kimi qruplaşdıra bilərik:

• sosial xarakterli vergi güzəştləri;
• iqtisadi xarakterli vergi güzəştləri.

Birinciyə aid edilə biləcək güzəştlər fiziki şəxsin gəlirləri üzrə vergi yükünün azaldılması yolu ilə həyata keçirilir. Buraya:

• müəyyən kateqoriya şəxslərin güzəştlərinin həcminin artırılması;
• bir sıra gəlirlərin vergiyə cəlb olunan gəlir bazasından çıxarılması kimi tədbirləri aid etmək olar.

Həmçinin, sosial məqsədlərə edilmiş ödənişlərin mənfəət vergisinin azad olunan hissəsinin 15%-ə qaldırılıb (VM, maddə 106.1.17.), mülkiyyət vergiləri üzrə müəyyən təsərrüfat sahələrinə əlavə güzəştlər tətbiq edilib (məsələn, VM, 199.9, 199.21), fiziki şəxs olan istehlakçılar tərəfindən ödənilmiş ƏDV-nin qaytarılmasına (ƏDV cash-back) görə əldə olunan gəlirlər gəlir vergisindən azad edilib (VM, maddə 102.1.40).

Vergi Məcəlləsi 2024-cü ildə də işğaldan azad edilmiş ərazilərə istər yerli, istərsə də xarici iş adamlarının cəlb edilməsi üçün bir alət rolunu oynamaqda davam edəcək. Bunu deməyə Məcəlləyə edilən iqtisadi xarakterli güzəştlər əsas verir.

Vergi Məcəlləsinə dəyişikliklər və əlavələrin məzmunu

Dəyişikliklər Məcəllənin həm ümumi, həm də xüsusi hissəsinə tətbiq olunub. Məcəllənin ümumi hissəsinə edilən dəyişikliklər 19 maddə üzrə olmaqla bu hissənin bütün fəsillərini əhatə edir. Bundan başqa ümumi hissəyə 17 yeni maddə əlavə edilmiş, 4 maddə ləğv olunmuşdur. Vergi Məcəlləsinə dəyişiklik və əlavələr ən çox  AR VM-in V fəslinin (“Vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyət”) 58-ci maddəsi (“Vergilərin azaldılmasına və digər vergi hüquqpozmalarına görə maliyyə sanksiyaları”) üzrədir.

Məcəlləyə yeni əlavə edilmiş maliyyə sanksiyaları taksi sifarişi operatorlarının fəaliyyəti və riskli vergi ödəyicisinin əmtəəsiz əməliyyatları ilə bağlıdır.

Belə ki, vaxtında məlumatları təqdim etməyən yaxud təhrif edilmiş formada təqdim edən taksi sifarişi operatorlarına artıq 1000 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq edilir.

Riskli vergi ödəyicilərinin əmtəəsiz əməliyyatlarına, bu əməliyyat təqvim ili ərzində:

• birinci dəfə baş verdikdə məbləğin 10%-i miqdarında;
• ikinci dəfə baş verdikdə 20%-i miqdarında;
• üçüncü dəfə və daha çox baş verdikdə isə 40%-i miqdarında maliyyə sanksiyaları tətbiq edilir.

Vergi Məcəlləsinə 2024 – cü ilin 1 yanvarından qüvvəyə minmiş ümumi hissəyə dəyişikliklər haqqında Azərbaycan Mühasiblər Məktəbi tərəfindən hazırlanmış təqdimatdan ətraflı məlumat ala bilərsiniz.

Xüsusi hissəyə edilən dəyişikliklər

Bildiyiniz kimi Məcəllənin xüsusi hissəsində vergilərin konkret növləri, onların hesablanması və ödənilməsi qaydaları şərh olunur. Xüsusi hissə on iki fəsildən ibarətdir, 95-229-cu maddələri əhatə edir.

Vergi Məcəlləsinə 2004-cü ilin yanvarından edilən dəyişikliklər vergi növlərinin əksəriyyətini əhatə edir. Ən çox dəyişiklik, AR VM-yə əlavə və ləğvetmələr gəlirlə və xərclərin gəlirdən çıxılması ilə bağlıdır. Zərərin, təmir məbləğinin keçirilməsi, dividendlər və faizlər (VM, 121,122,123-cü maddələr), habelə birgə fəaliyyətdən mənfəətin, gəlirlərin bölüşdürülməsi (VM, 137 maddə) üzrə müddəalar da dəyişikliyi məruz qalıb.

ƏDV-dən azad olunan əməliyyatlar (VM, maddə 164) üzrə müxtəlif kənd təsərrüfatı istehsalçıları və idxalçıları üzrə mövcud güzəşt müddəti daha uzun müddətə uzadılıb. Habelə aşağıdakı vergi ödəyiciləri üçün də ƏDV-dən azadolma müddətləri uzadılıb:

• dövlət büdcəsindən ayrılmış vəsait hesabına nizamnamələrində nəzərdə tutulan vəzifələri yerinə yetirən dövlət adından yaradılan publik hüquqi şəxslər;
• Formula 1 və Formula 2 yarışları ilə bağlı müvafiq qaydada bağlanılmış müqavilələrə əsasən mal, iş və xidmətin təqdim edilməsi;
• icbari tibbi sığorta fondunun vəsaiti hesabına göstərilən xidmətlər;
• qızıl və gümüşdən məmulatların istehsal və emalı üçün dəzgah, avadanlıq və qurğuların idxalı.

Şəxsi istifadə üçün fiziki şəxsin idxal etdiyi aksizli mallar üzrə aksiz vergisindən azadolmaların siyahısı 188-ci maddəyə əlavə edilib.

Mülkiyyət üzrə vergilərin əks olunduğu maddələrdə də müvafiq dəyişikliklər tətbiq edilib.

Vergi Məcəlləsinin xüsusi hissəsinə 2024-cü ilin yanvarından tətbiq olunan dəyişiklik və əlavələrin tam şərhi burada verilib.

Beləliklə, Vergi Məcəlləsi 2024-cü ilin yanvar ayından etibarən bir-sıra dəyişikliklərə məruz qalıb. Bu məqalədə həmin düzəliş və əlavələrin qısa icmalı verilib. Daha əhatəli məlumatla Azərbaycan Mühasiblər məktəbinin təşkil etdiyi vebinardan tanış ola bilərsiniz.

Vergi Məcəlləsinə edilən və 2024-cü il yanvarın 1-dən qüvvəyə minən dəyişikliklərdən biri də tibb müəssisələri ilə bağlıdır. Məcəlləyə əlavə edilən 164.1.51-1-ci maddəyə əsasən, tədris bazası kimi fəaliyyət göstərən tibb müəssisələrində tibbi xidmətlərin göstərilməsi 2024-cü il yanvarın 1-dən 3 il müddətinə əlavə dəyər vergisindən azad edilir. “Turan” Tədris Mərkəzinin təlimçisi və vergi eksperti Cavid Vəlizadə bu yenilikləri şərh edir. 

Tibb müəssisələri və özəl tibbi praktika ilə məşğul olan fiziki şəxslərə bir sıra vergi güzəşti tətbiq ediləcək. Bunlardan biri də əlavə dəyər vergisi ilə bağlıdır. Bununla bağlı Vergi Məcəlləsinə 164.1.51-1-ci maddə əlavə edilib.

Digər yenilik isə gəlir vergisinin hesablanması ilə bağlıdır. Vergi Məcəlləsinə əlavə olunan 174.5-ci maddəyə əsasən, tibbi müəssisələrin və özəl tibbi praktika ilə məşğul olan fiziki şəxslərin hesabat dövrü ərzində əhaliyə göstərilən tibbi xidmətlər üzrə nağdsız qaydada POS-terminal vasitəsilə aparılan ödəmələr əsasında formalaşan dövriyyəsinin 50 faizi 2024-cü il yanvarın 1-dən 3 il müddətinə onun vergi tutulan ümumi dövriyyəsindən çıxılır. Nağdsız ödəmələr nəzarət-kassa aparatına vahid əməliyyat sistemində inteqrasiya edilmiş POS-terminal vasitəsilə aparılmalıdır.

Misal: “BB” MMC tibb müəssisəsinin aylıq cəmi vergiyə cəlb edilən dövriyyəsi 480.000 manat olub. Dövriyyənin 120.000 manatı POS-terminal vasitəsilə əldə edilib. Müəssisənin aylıq əvəzləşdirə biləcəyi ƏDV isə 25.200 manatdır.

ƏDV-yə cəlb edilməli əməliyyat:

120.000 x 50% = 60.000 manat;

480.000 – 60.000 = 420.000 manat;

420.000 x 18% =75.600 manat.

Əvəzləşdirilən ƏDV məbləği – 25.200 manat.

Büdcəyə ödəniləcək ƏDV məbləği: 75.600 – 25.200 = 50.400 manat.

Misaldan da görə bilirik ki, POS-terminal vasitəsilə əldə edilən 120.000 manatın 50% -lik hissəsi ƏDV-yə cəlb edilmədi. Yəni şəxs 60.000 x 18% = 10.800 manat ƏDV ödəməyəcək.

Vergi Məcəlləsinin 102.1.41 və 106.1.34-cü maddələrinə əsasən, tibb müəssisələri və özəl tibbi praktika ilə məşğul olan fiziki şəxslər tərəfindən dövlət büdcəsinə ƏDV hesablanarkən bu Məcəllənin 174.5-ci maddəsinə əsasən ƏDV məbləğinin azaldılmasından əldə edilən gəlirlər də mənfəət (gəlir) vergisinə cəlb edilməyəcək.

Mənbə: vergiler.az