Hər bir insan üçün tarixi bilmək vacibdir: ölkəsinin, ailəsinin və nəhayət peşəsinin tarixini. “Keçmişini bilməyən, gələcəyini də bilməyəcək” – orta əsrlər filosofu təxminən belə deyirdi. Mühasibatın tarixi haqqında bilik və anlayışlar müasir mühasiblər üçün niyə faydalıdır? Bu sualın cavabı müxtəlif ola bilər. Tarixi şərait elə gətirib ki, Azərbaycanda uçot Rusiya mühasibat məktəbinin təsiri altında inkişaf edib. Məhz bunu nəzərə alaraq sizə iqtisad elmləri doktoru, professor Y.V.Sokolovun uçotun tarixinin faydası haqqında fikirlərini Accounting.Az saytının redaktoru Cəmil Əsədovun tərcüməsində çatdırırıq.
Tarixi niyə öyrənirik? Bu sualın çoxlu cavabları var. Müdrik insan Q. Ford (1863–1947) deyirdi ki, yunanlar tarixi bilmədikləri üçün böyük xalqdırlar. O, səhv edirdi. Tarixi elə yunanlar düşünüb tapıb. Amma bizim üçün qədim, məhv olmuş xalqlar yox, canlı entuziastlar, öz işinin coşqun pərəstişkarı olan insanlar – mühasiblər maraqlıdır.
Mühasiblər nə deyəcək və bizim cavabımız nə olacaq?
Demək olmaz ki, mühasibatın tarixi bir çox həmkarlarımız üçün maraqlı olub. Birlikdə işləmək imkanı nəsibim olan görkəmli alimin – E.K.Gildenin (1904–1983) bir qeydini xatırlayıram. O deyirdi: “Olan oldu, cəhənnəmə ki!”.
Bu Ukrayna mühasibat uçotunun klassiki Mikola Timofeeviç Beluxa (1923-2015) tərəfindən təkrarlanırdı: “Ölüləri diriltməyə ehtiyac yoxdur”.
Bizim ən yaxşı mühasiblərimiz belə deyirdi. Onlar, həqiqətən də, mühasibat uçotu elminin əksər nəzəriyyəçilərinin, praktiklərinin fikrini bildirirdilər və bildirirlər.
Amma onlara inananlar yanılırlar. Məsələ ondadır ki, dünya dirilərdən və ölülərdən ibarətdir və ikincilər birincilərdən qat-qat çoxdur. Bizim etdiyimiz hər şey – mühasibat uçotunun bütün metodologiyası, iqtisadi fəaliyyətin bütün alətləri və fəlsəfəsi – onlardan qalıb.
Deməli, biz dirilərin həyatı ölülər tərəfindən idarə olunur. Üstəlik, tez-tez əsrdən-əsrə mühasiblər malları yerləşdirmək və onları satmaq, hesabları qəbul etmək və ödəmək, əməkhaqqı hesablamaq və ödəmək kimi eyni problemləri həll edirlər.
Eyni zamanda, qazanc əldə etmək istəyən sahibkarlıq subyektləri ilə, qazanmadan, sadəcə xərcləyib yeyənlər arasındakı fərq dərhal gözə çarpır.
Lap əvvəldən necə olub?
Elə əvvəldən belə olub: bəziləri pul qazanırdı, daha doğrusu, aktivlərini artırdı, bəziləri hər şeyi birincilərdən alır, istehlak edirdi. Əslində, bu normaldır. Ən azından ona görə ki, uşaqlar, qocalar özlərini yedirtmək iqtidarında deyillər.
Üstəlik, məlumdur ki, alimlər, müəllimlər, həkimlər, ordu və bir çox başqa peşələrin nümayəndələri də özlərini doydura bilmirlər. Onlara nə verilirsə, onunla yaşayırlar.
Aydındır ki, birinci qrupun, yaradıcıların mühasibat uçotu xərclərin, gəlirlərin və mənfəətin hesablanmasına tabedir. İkinci qrupun isə yalnız xərcləri var. Buradan aydındır ki, uçotun tarixi kommersiya və kameral (büdcə) uçotuna bölünür.
Beləliklə, kommersiya uçotunun nümayəndələri maliyyə nəticəsini əməliyyatların köməyi ilə hesablamaq istəyirlər, kameral uçotun tərəfdarları isə smetanın icrasına nəzarət etməklə məşğuldurlar. Mühasibatın tarixi inkişafında bu iki istiqamət – uçot və nəzarət sivilizasiyanın mühüm amilləridir.
Amma, bunu da qeyd etmək lazımdır ki, onları birləşdirmək məqsədi ilə 17-ci əsrdən bəri edilən bütün cəhdlər uğursuzluğa düçar oldu. Bunu bilmək üçün isə mühasibat uçotunun tarixini bilmək lazımdır.
Tarix bizi öyrədəcəkmi? Axı tarixi öyrənməkdə məqsəd özünün deyil, başqalarının səhvlərindən öyrənməkdir. Eyni çaya iki dəfə girməmək üçün.
Uçotun tarixini necə yazmalı?
Tarixi yazarkən biz, ənənəvi olaraq hər şeyi inkişaf edən xətt üzrə qurmağı sevirik. Belə yanaşmanın əsas çatışmazlığı odur ki, ideyaların öyrənilməsini əvvəlcədən müəyyən edilmiş sxemə tabe etdiririk, daha doğrusu, sadəcə ona uyğunlaşdırırıq.
Məncə daha düzgün yanaşma belə olmalıdır:
| Olanlara bu günün baxış bucağından nəzər salaraq keçmişdən nəyi götürməyi unutduğumuzu, atalarımızdan, babalarımızdan, ulu babalarımızdan, babalarımızın babalarından – müəllimlərimizin müəllimlərindən – nəyi öyrənə biləciyimizi daha asan başa düşə bilərik. |
Yadda saxlamaq lazımdır: keçmiş yoxdur. O, bizdədir. O, bizimlədir. Onda qeyri-adi dərəcədə çox zir-zibil var, amma əhəmiyyətli, lazımlı, işimizə yarayanlar daha çoxdur. Yaxşı bir anbar müdiri kimi biz, sakit, əsəbləşmədən səmti müəyyən etməyi bacarmalıyıq.
Elm və tarix
Müasir mühasibat uçotunun doğulduğu böyük İntibah dövründə, müdriklər alimləri “arılara” və “hörümçəklərə” kimi bölürdülər.
Bizim işimizdə əksər elmlər doktorları və namizədlər “arılardır”: onlar təcrübədə nə edildiyini müşahidə edir, alınmış təəssüratlarını ümumiləşdirirlər. Sonra onlar kitabxanaya gedir (bu gün isə daha çox İnternetə baş vurur), təəssüratları cilalayır, özgəsinin fikirlərini ümumiləşdirirlər: X-ı İvanov dedi, Y-i Petrov fikirləşdi. Daha sonra isə elmi yenilik gəlir: Y X-dan düzdür. Yekunda isə müdafiə və təqaüdə qədər zirvələr…
“Hörümçəklər” belə işləmir. Onlar işlək fikirləri, fərziyyələri, müəyyən nəzəri mülahizələri ortaya qoyur, onları müdafiə etmək istəyirlər. Bəzən buna nail də olurlar.
Sözsüz, bir qayda olaraq təklif olunmuş fikri həyatı faktlarla və özündən əvvəlkilərin elmi işlərindən seçilmiş mətnlərlə də müqayisə etmək lazımdır.
Amma “arılar” da, “hörümçəklər” də anlamalıdırlar ki, elmin və öyrənilən problemin durumu haqqında biliklərə malik olmadan alim kimi tanına bilməzlər.
Lakin onlar da, bunlar da tənbəllik edir. Ən yaxşı halda son on ilin ədəbiyyatına baxırlar, ciddi bir şey olmadığına inanırlar. Amma yüz, hətta üç yüz il əvvəlin ədəbiyyatına baxsaydılar, təəssürat başqa cür olardı: indiki fil milçəyə, müasir milçək isə köhnə dünyada filə çevrilərdi.
Gələcəyi keçmiş vasitəsilə öyrənin
Yunan fəlsəfəsi bizə iki fikir qoyub getdi. Biri Heraklidə (təq. B.e.ə. 535 – 470) aiddir. O öyrədirdi ki, “hər şey axır, hər şey dəyişir. Eyni çaya iki dəfə girə bilməzsən.”
Onun tələbəsi Kratil (b.e.ə., 5-ci əsrin ikinci yarısı – eramızdan əvvəl IV əsrin əvvəlləri) dəqiqləşdirirdi ki, eyni çaya hətta bir dəfə də olsa girmək olmaz.
Bunu biz mühasiblər daha yaxşı bilirik: insanlar dərslik yazır, bu dərslik bütün yenilikləri özündə əks etdirir və xalqa lazımdır. Sabah mağazalara çatdırılacaq, amma bu gün yeni normativ sənədlər qəbul edilib və təsdiq edilib, dərslik hələ kitab rəflərinə qoyulmayıb, amma artıq köhnəlib.
Necə işləmək olar? Bəzi qaydaları yenicə mənimsəmisən, tətbiq etmək istəyirsən, lakin onlar artıq ləğv edilib. Təsadüfi deyil ki, ağıllı insanlar deyirlər: “Heç nə tarix qədər tez dəyişmir”.
Digər fikir Parmenidə (b.e.ə., VI əsrin ikinci yarısı – 5-ci əsrin ortaları) aiddir. O deyirdi: “Bütün dəyişikliklər xəyalidir.” Əslində heç nə axmır və heç nə dəyişmir. Əsrdən əsrə bütün insanlar eyni çayda çimirlər.
Bu xüsusilə mühasibat uçotunda nəzərə çarpır. Bunu hesablar planı və müxabirləşmələr aydın təsvir edir.
Atalarımız az qiymətli və tez köhnələn əşyalar kateqoriyasını düşünüb tapdılar. Bütün mühasibat icması sevinirdi: tərəqqi, hər şey axır. Bu yaxınlarda bizə xəbər verdilər: “Az qiymətli və tez köhnələn əşyalar kateqoriyası ləğv olundu”. Yenə də tərəqi. İndi hər şey Qərbdəki kimidir. Onlarda yoxdur, indi də bizdə yoxdur: tərəqqi, hər şey axır.
Bəs əslində necə idi? Sadəcə hər şeyi 12-ci hesabdan 10-cu hesaba köçürdülər, yeni limit qoydular və amortizasiya hesablamamaq qərarına gəldilər. Sabah hər şey dəyişə bilər.
Ancaq bunlar illüziyalardır. Mühasibat uçotu sistemi vahiddir və mühasibatın dili olan müxabirləşmələr qərar qəbul edənlərdən asılıdır.
Tarixi bilirsinizsə, heç nə sizi təəccübləndirə bilməz: “Yolda olan mallar”, “Malların alınması” kimi hesablar var idi – indi onlar yoxdur, amma sabah onlar təqdim edilə bilər. Əvvəlcə “Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi” hesabı mövcud idi, sonra “Amortizasiya” və “Köhnəlmə” adlı iki hesabı tətbiq edildi. Və hamı xoşbəxt idi. Əvvəllər düzgün deyildi, amma indi düzdür: tərəqqi, hər şey axır. Sonra “Köhnəlmə” hesabını ləğv etdilər. Və yenə dedilər: “Əla! Tərəqqi!”.
Bu məqalənin müəllifinin yaşı yetmişdən çoxdur və o, öz həyatında qeyri-adi sayda oxşar nümunələr görüb. Tarixi sevərək o, heç nəyə təəccüblənmədi, çünki bütün yeni “nailiyyətlər” artıq baş verənlərin təkrarıdır və ya nə vaxtsa məlum idi, “ bu, sadəcə, unudulmuş bir köhnədir”.
“Bax, bu yenidir’ deyilən bir şey varmı? Bu, bizdən əvvəlki əsrlərdə də olmuşdu. – Müqəddəs Kitabda belə deyilir.
Beləliklə:
Həm mühasibatın tarixini, həm də nəzəriyyəni öyrənməlisiniz. Bu, problemi görmək və onun həmişə N yolla həll oluna biləcəyini başa düşmək deməkdir. Amma nəzərə almaq lazımdı ki, adətən bəziləri üçün faydalı olan bir üsul, digərləri üçün faydalı olmaya bilər.
Tarix artıq baş verənlər, bizə qədər olanlardı. Biz nəyisə dəyişmək üçün keçmişə qayıda bilmərik. Bu o deməkdir ki, biz keçmişi olduğu kimi qəbul etməliyik və mövcudluğumuz üçün minnətdar olmalıyıq. Axı dünya TARİXİNİ yaradan çoxlu sayda böyük insanlar var idi. Böyük adlar – Napoleon, İsgəndər, Sezar, Da Vinçi və əlbəttə ki, Paçoli. Baş verən hər bir hadisənin yaxud ixtiranın bir-birinə sıx qarışması gələcəkdə əks olunur … keçmişin sayəsində.
