Blog Full

Vergi qeydiyyatında olmayan fiziki şəxslərin xidməti müqavilə əsasında əldə etdikləri gəlirlərdən vergi və sosial sığorta haqqı hansı qaydada tutulur? Mövzunu əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov şərh edir.

İşəgötürən tərəfindən vergi orqanında uçotda olmayan fiziki şəxslə Mülki Məcəllə ilə tənzimlənən mülki-hüquqi müqavilə (xidməti müqavilə) bağlanarkən həmin xidmətlərə görə aparılan ödənişlərin Vergi Məcəlləsinin 102.1.6-cı maddəsində qeyd olunmuş güzəşt nəzərə alınmadan ödəmə mənbəyində Məcəllənin 101.1-ci maddəsinə əsasən vergi dərəcələrinə uyğun gəlir vergisi hesablanır. Vergi “Ödəmə mənbəyində tutulan vergi bəyannaməsi” ilə hesabat rübündən sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq vergi orqanına bəyan edilməli və həmin müddətədək büdcəyə ödənilməlidir.

Hər ay üçün hesablanmış məcburi dövlət sosial sığorta haqqı əməkhaqqı və digər gəlirlər üzrə ödənişlərlə eyni vaxtda, lakin sonrakı ayın 15-dən gec olmayaraq tam məbləğdə yalnız nağdsız hesablaşma qaydasında ödənilir.

Vergi Məcəlləsinin 102.1.6-cı maddəsinə əsasən, fiziki şəxsin əsas iş yerində (əmək kitabçasının olduğu yerdə) hər hansı muzdlu işlə əlaqədar əldə edilən aylıq gəliri 2.500 manatadək olduqda 200 manat, illik gəliri 30.000 manatadək olduqda 2.400 manat məbləğində olan hissəsi vergidən azaddır.

Vergi Məcəlləsinin 101.1-3-cü maddəsinə əsasən, fiziki şəxslərin bu Məcəllənin 150.1.1-ci və 150.1.2-ci maddələrinə əsasən ödəmə mənbəyində vergiyə cəlb olunan gəlirlərindən vergi həmin Məcəllənin 101.1-ci və 101.1-1-ci maddələrində nəzərdə tutulan dərəcələrə uyğun qaydada hesablanır və aidiyyəti üzrə ödənilir. Bu Məcəllənin 150.1.3-cü və 150.1.7-ci (vergi orqanlarında uçota alınmayan fiziki şəxslərin göstərdiyi xidmətlərə (işlərə) münasibətdə) maddələri tətbiq edilərkən gəlir vergisi həmin Məcəllənin 101.1-ci maddəsində nəzərdə tutulan verginin dərəcəsi, müvafiq olaraq, pensiya alan və xidmət göstərən şəxsin gəlirlərinə tətbiq edilməklə hesablanır.

Vergi Məcəlləsinin 150.1.7-ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisi kimi vergi orqanlarında uçota alınmayan, VÖEN təqdim etməyən fiziki şəxslərin göstərdiyi xidmətlərə (işlərə) görə həmin fiziki şəxslərə haqq ödəyən hüquqi şəxslər və ya fərdi sahibkarlar ödəmə mənbəyində vergini tutmağa borcludurlar.

“Sosial sığorta haqqında” Qanunun 14.5.2-ci maddəsinə əsasən, mülki xarakterli müqavilələrlə işləyənlər (fərdi sahibkarlar istisna olmaqla) üzrə ödəmə mənbəyindən tutulmaqla – gəlirlərinin 25 faizi miqdarında sosial sığorta haqqı ödəməlidirlər.

Aşağdakı nümunədə VÖEN-i olmayan fiziki şəxsin vergi öhdəliklərinə baxaq:

Misal: VÖEN-i olmayan fiziki şəxs tərəfindən 2.900 manat dəyərində xidmət göstərilib. Bu zaman vergi öhdəlikləri nə qədər olacaq?

Gəlir vergisi: 2500 x 14% = 350 manat;

(2900 – 2500 ) x 25% = 100 manat;

350 + 100 = 450 manat;

Sosial sığorta haqqı: 2900 x 25% = 725 manat.

Deməli, həmin fiziki şəxsin gəlirindən ödəmə mənbəyində 450 manat vergi, 725 manat sosial sığorta haqqı tutulub büdcəyə ödəniləcək.

Mənbə: vergiler.az

Dəfn pulu üçün müraciət edilməsi

Ölüm hadisəsi sosial sığorta hadisəsi sayılır və mərhumun dəfn xərcini öz öhdəsinə götürmüş şəxslərə verilir. Bəzən dəfn pulu adlanan bu vəsait, dövlət sosial sığorta vəsaitləri hesabına birdəfəlik ödənilir. Dəfn üçün müavinətin verilməsi mərhumun dəfninə çəkilən xərcləri kompensasiya etmək üçündür.

Azərbaycan Respublikası vətəndaşları, respublika ərazisində daimi yaşayan vətəndaşlığı olmayan şəxslər və əcnəbilərdə sosial sığorta hadisəsi baş verdikdə müavinət almaq hüququ yaranır. Dəfn pulu verilən şəxslərin tərkibi haqqında buradan oxuya bilərsiniz.

Hüququn təmin edilməsi qanunvericiliyə uyğun sənədlərin araşdırılması əsasında aparılan təyinat və dövlət sosial sığorta fondunun vəsaiti hesabına təmin edilir.

Dəfn müavinətinin təyin edilməsi üçün aşağıdakı qaydada müraciət edilir:

• əmək müqaviləsinə ölüm hadisəsinə görə xitam verilən sığortaolunanlar üçün – işəgötürənə (sığortaedənə);
• müavinət almaq hüququ yarandığı digər hallarda isə yaşayış yeri üzrə Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun struktur bölməsinə, “DOST” mərkəzinə və ya “Şəhid ailələri üzvlərinin, müharibə ilə əlaqədar xəsarət almış hərbi qulluqçuların və əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərin müraciətləri üzrə vahid əlaqələndirmə mərkəzləri”nə.

Qeyd edək ki, dəfn üçün müavinətin verilməsi məqsədi ilə müraciətin vaxtı məhdudlaşdırılmır.

Sığortaedəndə sənədlərin hazırlanması

Bizi daha çox sığortaolunanın ölümü səbəbindən əmək müqaviləsinə xitam verildikdə dəfn pulunun verilməsi halları maraqlandırır. Bu hal Əmək Məcəlləsinin 77.7-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Müavinətin təyin edilməsi üçün sığortaedənə aşağıdakı sənədlər təqdim edilir:

• vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının dövlət qeydiyyatını aparan orqanın verdiyi ölüm haqqında arayış;
• mərhumun dəfnini öhdəsinə götürən şəxs haqqında bələdiyyənin arayışı.

Müdiriyyətin müavinət təyin edən komissiyası dəfn üçün müavinət almaq hüququnu, onun məbləğini müəyyən edir, müavinətin təyin edilməsi haqda komissiyası iclasının protokolunda bunları qeyd etməklə qərar qəbul edir. Həmin məlumatlar ölüm arayışının arxasında komissiyanın səlahiyyətli üzvünün imzası ilə qeyd edilir.

Müavinət təyini zamanı qanunvericiliyin tələbləri pozulduqda baş (böyük) mühasib yol verilmiş nöqsanları yazılı surətdə göstərilməklə sənədləri komissiyaya qaytarır.

Sənədlər sığorta edən tərəfindən müvafiq qaydada rəsmiləşdirildikdən sonra aşağıdakı sənədlər əlavə edilməklə DSMF-nin yerli qurumlarına yaxud “DOST” mərkəzlərinə məktubla dəfn müavinətinin verilməsi üçün müraciət edilir:

• komissiyanın protokolunun surəti;
• ölüm haqqında arayış;
• bələdiyyənin arayışı;
• müavinəti alacaq şəxsin bank rekvizitləri yaxud ünvanı;
• təsdiq olunmuş formada haqq-hesab cədvəli.

Müavinətin hesablanması 

Qeyd etdiyimiz kimi dəfn pulu almaq üçün haqq-hesab cədvəli təqdim edilir. Haqq-hesab cədvəli tərtib edilərkən təyin edilmiş müavinətin məbləği hesablanaraq uyğun xanaya daxil edilməlidir. Sığortaolunan üçün verilən dəfn üçün müavinətin miqdarı orta aylıq əməkhaqqının üç mislindən az olmamalıdır. Orta əməkhaqqının hesablanması Əmək Məcəlləsinə əsasən aparılır. Məcəllənin 177.2-ci maddəsi iki aydan çox işləyib vəfat etmiş şəxslərə münasibətdə tətbiq olunur. Nümunəyə baxaq.

Nümunə 1: Vəzifə maaşı 500 manat olan işçi oktyabr ayında vəfat edir. Müavinətin hesablanması üçün ödənişdən əvvəlki iki ayın gəliri həmin aylardakı iş günlərinə bölünür və tapılmış vəsait əməkhaqqı saxlanılan iş günlərinə vurulur. İş günləri avqust ayında 23, sentyabr ayı üçün isə 22 gündür.

1000/(23+22)=22,22 manat;

Şəxsin vəfat etdiyi ayda 21 iş günü var, orta aylıq əməkhaqqı – 22,22*21=466,62;

Ödəniləcək müavinətin məbləği 466,62*3= 1399,86 manat olacaq.

ƏM-nin  177.3 maddəsinə əsasən  işçi iki aydan az vaxtda işləmiş olduqda  orta  əməkhaqqının təyini zamanı  onun faktiki işlədiyi günlərin qazancı həmin günlərin sayına bölünür. Sonra isə alınmış məbləğ iş günlərinin sayına vurulur.

Nümunə 2: Merkur MMC-də işləyən işçibir aydansonra vəfat edir. Onun vəzifə maaşı 300 azn, iş günləri işlədiyi müddət ərzində 20, vəfat etdiyi ayda isə 22 gündən ibarətdir. Bu halda:

300 / 20 = 15;

22 * 15 = 330 manat.

Beləliklə, dəfn üçün müavinət 330* 3 = 990 manat olacaqdır.

Həmkarlar ittifaqları dəfn pulunun düzgün təyini və hesablanmasına nəzarət etməlidir.

Müavinətin ödənilməsi

Dəfn müavinətinin verilməsi üçün təqdim olunan sənədlər fond tərəfindən iki iş günü ərzində araşdırılır və ödənişi icra olunur. Araşdırma prosesində sığortaedəndən əlavə məlumatlar da tələb oluna bilər.

Əgər müavinət alanın bank rekvizitləri yaxud faktiki yaşayış ünvanı müəssisə tərəfindən düzgün göstərilməzsə və bu səbəbdən alınmayan müavinətin səhv ünvandan geri qaytarılması mümkün deyilsə, müavinət müəssisənin vəsaiti hesabına bərpa olunur.

Dəfn üçün müavinətin verilməsi xərcləri dövlət sosial müdafiə fondunun vəsaiti hesabına həyata keçirilir.

Dəfn üçün müavinətin təyin edilməsinə və hesablanmasına müəssisənin rəhbərliyi və baş (böyük) mühasib məsuliyyət daşıyırlar.

Səhv təyinat yaxud təyinatın ləngidilməsinə görə DSMF-nın yerli struktur vahidinə, habelə müvafiq həmkarlar ittifaqına şikayət edilə bilər.

Vergi Məcəlləsinə əsasən, malların idxalı dedikdə, idxal malları hesab olunan məhsulların ölkə ərazisinə gətirilməsi başa düşülür. Qanunvericiliyə uyğun olaraq, mallarla yanaşı, xidmət və işlərin idxalı üzrə əməliyyatlar da həyata keçirilir. Bəs bu zaman xarici ölkələrdəki şirkətlərə edilən ödənişlər necə reallaşdırılır? Gecikmə hallarında hansı tədbirlər görülür? Mövzu ilə bağlı iqtisadçı ekspert Anar Bayramov aydınlıq gətirir:

Təcrübədə ən çox istifadə olunan ödəniş – avans ödənişidir. Həm alqı-satqı müqaviləsində, həm də gömrük bəyannamələrində avans ödənişlər barədə mütləq qeydlər aparılmalıdır.

Mərkəzi Bankın 45/1 saylı 28 noyabr 2016-cı il tarixli qərarı ilə təsdiq olunmuş “Azərbaycan Respublikasının rezidentlərinin xarici valyutada, habelə qeyri-rezidentlərin milli və xarici valyutada əməliyyatlarının aparılması Qaydaları”na əsasən, qabaqcadan ödəniş aparıldıqda banka ödənişin təyinatını, şərtlərini və məbləğini əks etdirən sənəd təqdim edilir. Qaydaların 4.3.1.3-cü maddəsinə əsasən, qabaqcadan ödəniş müqabilində malların ölkəyə idxalını (xidmətlərin göstərilməsini) təsdiq edən gömrük bəyannaməsi (xidmətlərin göstərilməsini təsdiq edən sənəd) banka təqdim olunmalıdır və ya xeyrinə qabaqcadan ödənişin edildiyi şəxs və ya üçüncü şəxs tərəfindən qabaqcadan ödənilmiş məbləğ geri qaytarılmalıdır.

Qaydalarda həmçinin qeyd edilir ki, müvafiq sənədlər ödənişin aparıldığı gündən ən geci 2 (iki) il müddətində (idxal hava, dəmir yolu və dəniz nəqliyyatı vasitələri, habelə kosmik obyektlərlə əlaqədar olduqda və onların təchizat müddəti 2 (iki) ildən çox təşkil etdikdə müqavilədə nəzərdə tutulan təchizat müddəti bitdikdən sonra ən geci 3 (üç) ay müddətində) banka təqdim edilmədikdə və ya qabaqcadan ödənilmiş məbləğ geri qaytarılmadıqda və bu zaman idxal edilməyən malların (göstərilməyən xidmətlərin) və ya geri qaytarılmayan məbləğin qalıq dəyəri 10.000 ABŞ dolları ekvivalenti məbləğindən çox olduqda, bank tərəfindən qabaqcadan ödəniş əməliyyatına dair bütün sənədlər 5 (beş) iş günü ərzində Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankına təqdim edilir.

Misal

“AA” MMC 5 iyun 2021-ci ildə malların ölkəyə idxalı ilə bağlı xarici kontragentə 20.000 dollar məbləğində avans ödənişi edib. Amma 2 il müddət keçməsinə baxmayaraq, malların ölkəyə idxalını təsdiq edən gömrük bəyannaməsi və ya idxal olunan xidmətlərin göstərilməsini təsdiq edən sənədi təqdim etməyib. Həmin müddət ərzində mallar və ya xidmətlər idxal olunmur. Bu zaman “AA” MMC avans məbləği geri qaytarmazsa, ona Mərkəzi Bank tərəfindən inzibati cərimə tətbiq oluna bilər. Çünki İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 430.4-cü maddəsinə əsasən, avans yolu ilə ödənilmiş valyuta vəsaitinin müqabilində müəyyən edilmiş müddətlərdə müvafiq mallar idxal edilmədikdə, işlər görülmədikdə və ya xidmətlər göstərilmədikdə ödənilmiş valyuta vəsaitinin xaricdən geri qaytarılmamasına görə vəzifəli şəxslər inzibati xətanın bilavasitə obyekti olmuş valyuta vəsaiti məbləğinin 10 faizindən 20 faizinədək məbləğdə, hüquqi şəxslər isə inzibati xətanın obyekti olmuş valyuta vəsaiti məbləğinin iyirmi faizindən otuz faizinədək məbləğdə cərimə edilir.

Ödənişin digər forması akkreditiv formasında rəsmiləşdirməklə həyata keçirilən ödənişlərdir. Bu zaman proses aşağıdakı ardıcıllıqla həyata keçirilməlidir:

• idxal edən sahibkar qarşı tərəflə bağladığı müqavilədə akkreditiv formada ödəniş üsulunu nəzərdə tutan müqavilə imzalayır;
• idxalçı sahibkar bankda geri çağırıla bilməyən akkreditiv hesab açır və bank da həmin məlumatı ixrac edən sahibkarın bankına (avizo edən) göndərir;
• avizo edən bank akkreditivi aldıqdan sonra onun etibarlılığını yoxlayır və təsdiq edərək ixracatçıya məlumat verir;
• şirkət ixrac əməliyyatlarını həyata keçirdikdən sonra avizo edən bankı məlumatlandırır. Bank da öz növbəsində akkreditivlə bağlı sənədləri idxalçı sahibkarın bankına yönləndirir;
• idxalçı sahibkar aldığı sənədlərin akkreditivin şərtlərinə uyğunluğunu təsdiqlədikdən sonra vəsaitin ödənişini avizo edən bank vasitəsilə həyata keçirir;
• avizo edən bank vəsaitləri qəbul etdikdən sonra onu satıcının hesabına köçürür.

Qeyd edək ki, geri çağırıla bilməyən akkreditiv dedikdə, vəsait alanın razılığı olmadan ləğv edilə və ya dəyişdirilə bilməyən akkreditiv nəzərdə tutulur. Geri çağırıla bilməyən akkreditiv emitent bankın qəti öhdəliyidir, bankın razılığı olmadan dəyişdirilə və ya ləğv edilə bilməz.

Digər bir ödəniş növü isə konsiqnasiya formasında həyata keçirilən ödənişlərdir. Əgər ödənişlər konsiqnasiya formasında aparılacaqsa, mütləq müvafiq şərtlər müqavilədə öz əksini tapmalıdır. Şərtlərə görə, konsiqnasiya sahibkara (tapşırana) malları (konsiqnasiya mallarını) çatdırmaq məqsədilə başqa şəxsin anbarında saxlamaq hüququ verir. İkinci tərəf konsiqnasiya mallarını saxlamağı öhdəsinə götürür və konsiqnasiya müqaviləsinin şərtlərinə əsasən bu mallara dair sərəncam vermək hüququna malikdir. Mallar idxal olunandan sonra ödənişin aparılması kimi hesablaşmalar da müqavilədə öz əksini tapmalıdır. Adətən, bu tip ödənişlər uzun müddət əməkdaşlıq edən tərəflər arasında aparılır. Təbii ki, bu zaman iddia müddəti real olmalıdır. Çünki Mülki Məcəlləyə əsasən, müqavilə tələbləri üzrə iddia müddəti üç il, daşınmaz əşyalarla bağlı müqavilə tələbləri üzrə iddia müddəti isə altı ildir.

Mənbə: vergiler.az