Blog Full

30 dekabr 2023-cü ildən peşəkar mühasib olmalı şəxslər kimlərdir?

Məlum olduğu kimi mühasibat uçotu haqqında qanunvericiliyə əsasən bəzi qurumların mühasibləri üçün peşəkar mühasib olma tələbi 30.12.2023-cü il və 30.12.2024-cü il tarixlərə kimi uzadılıb. Bəs həmin möhlət hüququ bu il başa çatacaq baş mühasiblərin çalışdığı müəssisələr hansılardır?

• Paylarının (səhmlərinin) nəzarət zərfi dövlətə məxsus olan hüquqi şəxslər
• Qiymətli kağızları fond birjasında dövriyyədə olan hüquqi şəxslər istisna olmaqla, digər ictimai əhəmiyyətli qurumlar

Bu siyahıya daxil olan ictimai əhəmiyyətli qurumlar dedikdə,

• kredit təşkilatları
• sığortaçılar, təkrarsığortaçılar,
• investisiya fondları və bu fondların idarəçiləri,
• qeyri-dövlət (özəl) sosial fondları,
• qiymətli kağızlar bazarında lisenziyalaşdırılan şəxslər,
• maliyyə hesabatlarının tərtibi tarixində müvafiq orqanının müəyyənləşdirdiyi meyar göstəricilərinin (illik gəliri, hesabat ili ərzində işçilərin orta sayı və balansın yekun məbləği) ikisindən yuxarı olan göstəricilərə malik kommersiya təşkilatları başa düşülür.
• İri, orta sahibkarlıq subyektləri

Onu da qeyd edək ki, illik maliyyə hesabatlarını və ya birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatlarını dərc edən publik hüquqi şəxslərin və büdcə təşkilatlarının 01.01.23-cü il tarixədək işə qəbul edilən baş mühasibləri 30.12.2024-cü ildən peşəkar mühasib sertifikatını əldə etməli olacaq. Lakin illik maliyyə hesabatlarını və ya birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatlarını dərc edən publik hüquqi şəxslərin və büdcə təşkilatlarının 2023-cü il yanvarın 1-dən sonra işə qəbul edilən baş mühasibləri artıq müvafiq peşəkar mühasib sertifikatına malik olmalıdırlar.

Müəllif: Praktiki Hüquqşünas / Şəhriyar Həbilov

Kollektiv müqavilənin əhatə dairəsi

Müəssisələrdə, təşkilatlarda əmək münasibətləri forma və məzmunu qanunvericiliklə müəyyən olunan hüquqi aktlarla tənzimlənir. Belə hüquqi aktlara əmək müqaviləsi, kollektiv müqavilə və kollektiv saziş aiddir. Əmək müqaviləsi işçi və işəgötürən arasında münasibətləri tənzimləyir. Kollektiv müqavilənin, sazişin hazırlanma, bağlanma, yerinə yetirilmə  prinsipləri haqqında buradan ətraflı məlumat almaq olar.

Əmək Məcəlləsini  3-cü maddəsində qeyd edildiyi kimi, kollektiv müqavilə – işəgötürən, Həmkarlar İttifaqı (Hİ) təşkilatı yaxud əmək kollektivi arasında münasibətlərini  nizama salmaq üçün bağlanan sənəddir. Bu münasibətlər aşağıdakıları əhatə edir:

• əmək münasibətləri;
• sosial-iqtisadi münasibətlər;
• məişət mübasibətləri;
• digər münasibətlər.

Bu münasibətlərin çərçivəsi tərəflər arasındakı razılığa əsasən müəyyən olunur. Kollektiv müqavilədə tərəflər işəgötürənlə Hİ təşkilatı, o olmadıqda isə əmək kollektividir. ƏM-nin 32-ci maddəyə əsasən  müqavilə 1-3 il müddəti arasında, yazılı formada bağlanaraq bütün işçilərə, həmçinin, sonradan müəssisəyə sonradan qəbul olunmuş işçilər də şamil edilir. Kollektiv müqavilənin üstünlüklərindən düzgün istifadə etmək üçün onun hazırlanmasında bir sıra nüansları nəzərə almaq, onun işlənib hazırlanması, təsdiqi, tətbiqi prosedurunun düzgünlüyünü təmin etmək lazımdır. Həmin sənəddə müəyyən edilmiş şərtlər mövcud qanunvericiliklə ziddiyyət təşkil etməməli, onunla müqayisədə işçilərin vəziyyətini pisləşdirməməlidir.

Kollektiv sazişin tərəfləri

Kollektiv saziş – müvafiq icra hakimiyyəti orqanı, həmkarlar ittifaqları birlikləri, işəgötürənlərin nümayəndəli orqanları arasında, işçilərin iş şəraitini yaxşılaşdırmaq, məşğulluğun təmini,  digər sosial müdafiə tədbirlərini həyata keçirmək üçün bağlanan sənəddir.

Saziş də müqavilə kimi 1-3 il müddətində bağlana bilər. Onların hər ikisi  tərəflərin qarşılıqlı öhdəliklərinin, hüquqlarının tənzimlənməsi mexanizmləri rolunu oynayır. Bundan əlavə, həm saziş, həm də müqavilənin hazırlıq dövründə onların məzmunu ilə bağlı ilkin danışıqların aparılması tələb edilir. Müqavilədən fərqli olaraq sazişlər tərəflər arasındakı münasibətləri müəssisədənkənar, daha geniş şəkildə tənzimləyir.

Şirkətinizə təcrübəli və ixtisaslaşmış işçi axtarırsınız? Buyurun, seçin!

Kollektiv müqavilənin və sazişin şərtlərinin məcburiliyi

Müqavilə, saziş tərəflər arasındakı münasibətlərin rəsmiləşdirilməsinə xidmət edən, icrası məcburi olan sənəddir. Müqavilənin məzmununu təşkil edən şərtlər əmək münasibətlərinin tənzimlənməsi, işçilərin sosial vəziyyətinin daha da yaxşılaşdırılmasını təmin etməlidir. Əgər müqavilədə qanunvericiliyə zidd olan, işçilərin şəraitini pisləşdirən normalar təyin olunarsa, onda həmin şərtlər ƏM-nin 24-cü maddəsinə əsasən etibarsız hesab edilir. ƏM-də, digər normativ hüquqi aktlarda olan müddəalar  müqavilədə, yaxud sazişdə öz əksini tapmalıdır. Eyni zamanda həmin sənədlərin hazırlanması zamanı müəssisənin özünəməxsus xüsusiyyətləri,  maliyyə vəziyyəti də nəzərə alınmalıdır. Müqavilə şərtlərinin xarakterinə görə aşağıdakı növləri vardır:

• Normativ şərtlər – əməkhaqqı, müəyyən olunmuş güzəşt və imtiyazlar, məzuniyyət, nəzərdə tutulan digər müddəaları əhatə edir.
• Öhdəlik xarakterli şərtlər – tərəflərin üzərinə düşən konkret öhdəliklərdir, həmin  öhdəliklər yerinə yetirilənə qədər qüvvədə olmuş hesab olunur.
• Təşkilati şərtlər – müqavilənin müddəti, icrasi, ona nəzarət, öhdəliklərin yerinə yetirilməməsinə görə məsuliyyəti nəzərdə tutan müddəalardır.

Müqavilə normativ aktdır,  ƏM-nin 24-cü maddəsinə görə  həmin sənədin şərtlərini yerinə yetirmək  tərəflər üçün məcburidir. Bu şərtləri pozanlar qanunvericiliyə uyğun məsuliyyət daşıyırlar. Müqavilə şərtlərinin pozulmasına görə işəgötürən hüquqi müstəvidə intizam və inzibati məsuliyyətə cəlb edilə bilər.

Müəssisənin iqtisadi imkanlarından asılı olaraq  müqaviləyə  əmək, sosial-iqtisadi məsələlərdə daha əlverişli şərtlər, güzəştlər əlavə edilə bilər. Müqavilə, sazişlərdə nəzərdə tutulan öhdəliklər qanunvericilikdə müəyyən olunan qaydalardan daha yüksək olur. Həmin sənədlərin məcburi şərtləri işçilərin  hüquq təminatlarının artması, əməyin mühafizəsi, məşğulluğun təmini, işçilərin sosial məişət şəraitinin daha da yaxşılaşdırılmasına  şərait yaratmalıdır. Kollektiv müqavilənin, sazişin şərtlərində hər hansı bir dəyişiklik, ya da onlara əlavələr edilməsi tərəflərin razılığına əsasən, qanunauyğun şəkildə aparılır.

Ümumi qaydalar

İşəgötürənlər xidməti tapşırığın icrası məqsədilə vaxtaşırı əmək müqaviləsi ilə işləyən işçiləri daimi iş yerindən digər yerə ezamiyyətə göndərirlər. Səfərin məqsədi müxtəlif ola bilər, məsələn:

• tərəfdaşlarla danışıqlar;
• yeni filialın açılışı;
• kadr uçotunun auditi və sair.

Məqsədindən asılı olmayaraq, ilk növbədə, bütün lazımi sənədlər hazırlanır. İstər dövlət qurumu olsun, istərsə də kommersiya firması, fərq etməz, ən mühüm sənəd işçinin ezamiyyətə göndərilməsi haqqında əmrdir. Əmrin vacibliyi AR Maliyyə Nazirliyinin “İşçilərin Ezamiyyə Qaydaları”nın I hissəsinin 2 maddəsi ilə təsbit olunub. 

Ezamiyyə əmrində aşağıdakı məlumatlar qeyd olunmalıdır:

• ad, soyad;
• işçinin vəzifəsi;
• ezamiyyənin təyinatı;
• işçinin ezam olunduğu yer;
• ezamiyyə günlərinin sayı və s.

Ezamiyyə xərclərini həm işçini ezamiyyəyə göndərən müəssisə, həm də dəvət edən tərəf ödəyə bilər. Ezamiyyəni maliyyələşdirən tərəf haqqında məlumatlar əmrdə öz əksini tapmalıdır.

Ezamiyyə əmri verilməzdən əvvəl hansı işçinin ezamiyyətə göndərilməsi müəyyən olunur. Əksər hallarda işəgötürənin rəsmi tapşırığı yerinə yetirmək üçün istənilən işçini seçmək hüququ var, lakin bəzi işçilər istisna təşkil edir. Bu barədə ezamiyyənin verilmə qaydalarında məlumat əldə etmək olar.

Ezamiyyənin məqsədi konkret və işçinin vəzifələrinə uyğun olmalıdır. İşəgötürənin yazılı əmri olduqda ezamiyyə xərcləri iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış hesab olunur. Əmr verilmədən ezamiyyəyə göndərilmə qanuna ziddir və buna görə işəgötürən məsuliyyət daşıyır. Bu halda aşağıdakı problemlərlə qarşılaşmaq mümkündür:

• işçi ezamiyyətə getsə belə onlara avans verilməyəcək yaxud da gələcəkdə ezamiyyə xərclərini təsdiq edə bilməyəcək;
• işçiyə avans verilərək xərclər kompensasiya edilsə də gələcəkdə onlar mühasibatlıq tərəfindən silinə bilinməyəcək;
• əgər mühasib tərəfindən həmin xərclər heç bir əsas olmadan silinmiş olarsa, vergi yoxlamaları zamanı o bunun üçün məsuliyyət daşımalı olacaq.

Ezamiyyə əmri necə tərtib olunur?

Ezamiyyə əmri üçün qanunvericilikdə müəyyən edilmiş standart forma yoxdur. Tərtib edilmə formasını müəssisə özü sərbəst müəyyən edir. Əmrin forması daxili normativ sənədlə, məsələn, ezamiyyələr haqqında əsasnamə ilə təsdiq edilməlidir. Sənəddə işçinin tam adı, vəzifəsi qeyd edilir. Ezamiyyənin müddəti təqvim günləri ilə müəyyən olunur. Məsələn, işçi aprelin 10-u saat 22.45-də yola düşür və aprelin 14-də saat 00.15-də geri qayıdır. Onun ezamiyyət müddəti 5 təqvim günü olacaqdır.

İşçi həmin əmrlə tanış olmalı və imzası ilə bunu təsdiq etməlidir.  Ezamiyyət əmri daxili sənəddir, işəgötürənin imzası və möhürü ilə təsdiqlənməlidir.

Sahibkar olmayan təşkilatın rəhbərinin də ezam olunması işçilər üçün müəyyən olunan ümumi qaydalar çərçivəsində həyata keçirilir. Onun ezamiyyət xərclərinin əsaslandırılması üçün əmr tərtib edilməlidir. Bu zaman direktor həm ezam olunmuş şəxs, həm də işəgötürənin nümayəndəsi kimi çıxış edir.

Filial və ayrı-ayrı bölmələrin rəhbərlərinin ezamiyyələri bir qayda olaraq şirkətin baş ofisində verilir. Bu halda əmr baş direktor tərəfindən imzalanır.

İşçinin ezam edilməsi zamanı müxtəlif hallarla rast gəlmək olar, məsələn:

• ezamiyyə xərcinin göndərən müəssisə tərəfindən ödənilməsi;
• ezamiyyə xərcinin dəvət edən müəssisə tərəfindən ödənilməsi;
• rəhbər işçinin ezamiyyəyə göndərilməsi;
• xarici ölkəyə ezamiyyə;
• bir neçə işçinin ezamiyyətə göndərilməsi.

Bu halların hər biri üçün tərəfimizdən hazırlanmış ezamiyyə əmri nümunələrinə buradan baxmaq olar. Həmin səhifədən nümunəvi ezamiyyə əmri formasını da yükləmək mümkündür.

Ezamiyyə üzrə digər sənədlər

Ezamiyyə əmri rəsmiləşdikdən sonra işçiyə kadrlar şöbəsi və ya mühasibatlıq tərəfindən ezamiyyə vəsiqəsi verilir.

Respublika daxili ezamiyyətlərdə işçinin ezam olunduğu yerə gəlməsi və geri qayıtması, həmçinin,  ezamiyyət yerində olduğu faktiki müddət barədə məlumatlar ezamiyyət vəsiqəsinə yazılmalı, zəruri hallarda isə möhür vurulmalıdır. Əgər işçi fərqli məntəqələrə ezamiyyətə göndərilərsə, bu zaman hər bir məntəqə üzrə gəlib-getmə  günləri barədə qeydlərin  ayrı-ayrılıqda aparılması tələb olunur.

Respublikadan kənar ezamiyyələrdə isə verilmiş əmrlə yanaşı ölkədən giriş-çıxış haqqında pasportda (yaxud pasportu əvəz edən sənəd) səlahiyyətli orqanların apardığı qeydlər əsas götürülür. Əgər həmin sənədlərdə hər hansı qeydlər aparılmazsa, onda işçiyə ezamiyyə vəsiqəsinin ingilis dilində tərtib edilmiş variantda verilməsi təmin edilməlidir.

Ezamiyyəyə göndərilən işçiyə pul avansı verilir. Ezamiyyətdən geri döndükdən sonra işçi xərclənən vəsaitin məbləği barədə avans hesabatını hazırlayaraq 3 gün müddətində təqdim etməlidir.

Təşkilatlarda ezamiyyətə göndərilən işçilərin qeydiyyatının aparıldığı ezamiyyət kitabı tərtib edilməlidir.

Ezamiyyə vəsiqəsi və əmri bir nüsxədə hazırlanır və onun saxlanma müddəti 5 ildir.