Blog Full

Qədim Yunanıstanda vergi siyasəti (III hissə)

II hissəyə nəzər yetirin

Həm Balkan Yunanıstanında, həm də Kiçik Asiyada aparılan davamlı müharibələrlə əlaqədar olaraq, hamı getdikcə daha çox fövqəladə hərbi vergiyə – eysforoya müraciət edirdilər. Artıq qeyd edildiyi kimi, sülh dövründə yunan polislərinin vətəndaşları birbaşa vergi ödəmirdilər və eysfora hər dəfə bu tədbirə könülsüz gedən xalq məclisinin xüsusi qərarı ilə birdəfəlik vergi kimi tətbiq edilirdi.

Bəzi hallarda onlar varlı vətəndaşları dövlətə vergi ödəməyə məcbur etmək üçün proeysforoya əl atırdılar, sonra isə onu vergi ödəyicilərindən özləri yığırdılar; buna baxmayaraq, ödənilməmiş borclar yığılıb qalırdı ki, onların yığılması üçün xüsusi komissiyalar yaradılırdı.

Demokratik siyasi sistemə malik dövlətlər hərbi ehtiyaclar üçün böyük xərclərlə yanaşı, məmurların əməyinin ödənilməsi, ictimai tikinti və ən yoxsul vətəndaşlara yardım üçün vəsait tapmalı idilər. Torpaq mülkiyyətinin sərbəst dövriyyəsi və əmtəə-pul münasibətlərinin inkişafı mülkiyyət bərabərsizliyinin artmasına səbəb olurdu. Kasıb vətəndaşların sayı artırdı.

e. ə. IV əsrdə yunan polislərində varlıların sayı və onların əllərində cəmlənmiş sərvətin həcmi e.ə. V əsrdəkindən az deyildi, ancaq, onların dövlət və ictimai ehtiyaclara pul xərcləmək istəkləri zəifləmişdi.

Yunan polisləri tarixində ilk dəfə dövlətin və şəxslərin maraqları arasındakı münaqişə belə kəskin formada özünü göstərirdi. Zəngin vətəndaşlar utanmadan lüks mallara, bahalı ev əşyalarına, zinət əşyalarına böyük vəsaitlər xərcləyirdilər, dövlətin isə ən zəruri şeylər üçün belə pulu yox idi.

Yunan tarixinin bu dövründə daimi kəskin maliyyə ehtiyacı yunan polislərinin çətin daxili vəziyyətini daha da ağırlaşdırırdı. Dövlət əvvəllər olduğu kimi, müxtəlif tədbirlərlə öz vətəndaşlarının maddi rifah səviyyəsini düzəldə bilmirdi. Varlılar və kasıblar arasındakı ziddiyyətlər, kəskin sosial təzadlar yunan şəhər dövlətlərinin həyatının xarakterik xüsusiyyətinə çevrilirdi.

Artan sosial gərginlik şəraitində dövlət xəzinəni doldurmaq məqsədilə yeni gəlir mənbələri tapmaq üçün enerjili cəhdlər edirdi. E.ə. IV əsrdə Afinada Lavrion gümüş mədənlərinin fəaliyyəti yenidən canlanırdı. Onlar dövlətə məxsus olsa da, ödənişli olaraq fərdi sahibkarlara icarəyə verilmişdi. Xarici ticarəti təşviq edən qanunlar çıxarılırdı ki, (ticarət çəkişmələrinə məhkəmələrdə təcili baxılması, əcnəbi tacirlərə, xüsusən də taxıl idxal edənlər üçün imtiyazlar və s.) bu da ticarət rüsumlarından xəzinənin gəlirlərini artırmalı idi.

Cəmiyyətimiz uçotsuz fəaliyyət göstərə bilərmi?

Peloponnes müharibəsindəki məğlubiyyətdən və Dəniz ittifaqının dağılmasından sonra xəzinə boşalmışdı, xüsusən də müharibə zamanı xərclər son dərəcə yüksəlmişdi. Varlı vətəndaşlara arxalanmaqdan başqa heç bir çarə qalmamışdı. İki maliyyə islahatının gedişi zamanı vergi rüsumlarının daha ədalətli bölüşdürülməsinə cəhdlər edilmişdi.

E.ə. 378-377-ci illərdə vətəndaşların əmlak vəziyyətinin ümumi dəyərləndirilməsi aparılmışdı və “antidosis” institutu yaradılmışdı. Buna əsaslanan, sərvətinin digərindən daha az olduğuna inanan və buna görə də liturgiyasını yerinə yetirməyə daha az borclu olduğunu hesab edən şəxslər sərvətlərinin dəyərləndirilməsini dəyişdirmək üçün məhkəməyə müraciət edə bilərdilər.

İmkanlı vətəndaşların vergi istismarı və ədalətsiz rəftarla bağlı çoxsaylı şikayətlərinə dair məlumatlar bizim günlərə qədər gəlib çatmışdır. Bunun səbəbi həm vergi yükünü daşıyan zaman həddindən artıq yüklənmə, həm də pula və əmlaka qənaət etmək istəyi idi.

Elə həmin dövrdə (Peloponnes müharibəsi zamanı), eləcə də müharibə başa çatdıqdan sonra, hərbi xərclərin dözülməz yükü altında viran qalan dövlət xəzinəsi özünün əsas vəzifələrindən birinin öhdəsindən – ehtiyacı olan vətəndaşlar kütləsini qidalandırmaq – gələ bilmirdi.

Afinanı məhkəmə çəkişmələri prossləri bürümüşdü. Bir qayda olaraq, varlı vətəndaşlar, əksər hallarda saxta ittihamlarla məhkəmə qarşısına çıxarılırdı. Nəticədə, təqsirləndirilən şəxs cərimə şəklində ondan alınan və xəzinəyə daxil olan sərvətinin əhəmiyyətli bir hissəsindən və ya hətta hamısından məhrum olurdu. Elə hallar məlumdur ki, məhkəmə tərfindən çıxarılan bir hökm belə, Afinanın dövlət xəzinəsini bir il üçün büdcə kəsirini ödəməyə kifayət edirdi.

Hamının bir-birindən şübhələndiyi, etimadsızlıq və qorxunun hökm sürdüyü bu cür qeyri-sağlam bir mühitdə Afina üçün yeni olan bir peşə, xəbərçilik edən və ya müəyyən haqq müqabilində xəbəri çatdırmaqdan imtina edənlər və ya yunanlar tərəfindən sikofant adlandırılan şəxslər ortaya çıxmışdı. Sikofantlar varlı insanları şantaj edərək, onları hər hansı bir real və ya uydurma cinayətə görə məhkəməyə cəlb etməklə hədələyirdilər və sonuncular da bunun qarşısını almaq üçün müəyyən haqq ödəməyə və yaxud öncədən uduzacaqları bir məhkəmə prosesinə başlamağa məcbur olurdular.

IV hissəyə nəzər yetirin

Qədim Yunanıstanda vergi siyasəti (II hissə)

I hissəyə nəzər yetirin

Zaman keçdikcə vergitutmanın təşkili təkmilləşirdi. Vəzifələrə bayram yürüşlərinin, simvolik məşəl yürüşlərinin, xorların, komediyaların, faciələrin, tikintilərin maliyyələşdirilməsi və keçmişdə olduğu kimi, fərdi qurbanların təqdim edilməsinə (əslində ictimai yeməklər nəzərdə tutulurdu) vəsaitin ayrılması daxil idi. Liturgiyalar, sanki, vətəndaşların şəxsi müstəqilliyini tamamlayırdı ki, bu da onların müntəzəm olaraq birbaşa vergi ödəməli olmamalarında özünü əks etdirirdi.

E.ə. V əsrə qədər bu vergi sistemi, görünür, heç bir xüsusi çətinləşmə olmadan fəaliyyət göstərirdi, baxmayaraq ki, onun islahatının ilkin şərtləri artıq formalaşmağa başlamışdı: çox şey ianələrin və siyasi rəhbərliyin bir-birinə nə dərəcədə uyğun gəlməsindən asılı idi. Amma, artıq o vaxt müəyyən normalar, bəlkə də bu vəzifələri tənzimləyən qanunlar var idi. Həmin vəzifələri daşımaq heç də könüllü deyildi.

Digər kifayət qədər əhəmiyyətli xərclər toplusu vətəndaşların aşağı təbəqələrinin siyasi həyatda daha fəal iştirak etməyə başladığı bir vaxtda formalaşmışdı. Antik dövrdə demokratiya ancaq birbaşa demokratiya kimi formalaşa bilərdi.

Geniş təbəqə cəmiyyətdə öz maraqlarını heç kimin təmsil etməsini istəmirdi və öz hüquqlarını qorumaq üçün onlar xüsusən də xalq məclislərində, xalq məhkəmələrində və tərkibi hər il tamamilə yenidən seçilən beşyüzlər Şurasında daha fəal olmalı idilər: həyatın boyu yalnız iki dəfə onun üzvü ola bilərdin. Bir çox vətəndaş boş vaxtları olmaması səbəbindən şəhərin idarə edilməsində müntəzəm iştirak edə bilmirdi.

Nəticədə bu, Afinanın siyasi sisteminin çökməsinə səbəb oldu. Buna görə seçilmiş vəzifələr üçün ödəniş olunmasına başlanıldı, dietlər təqdim edildi.

E.ə. V əsrdə sadalanan xərclərlə yanaşı bir çox yeni xərclər ortaya çıxmışdı. Beləliklə, 300 nəfərlik skif kölələrindən ibarət polis işçilərini saxlamaq, şəhəri taxıl və meşə materialı ilə təmin etmək (gəmilərin inşası üçün), diplomatik nümayəndəliklər, qanunların dərc edilməsi (o vaxt mətnlər daşa həkk edilirdi) və idman oyunlarına vəsaitlər xərcləmək lazım idi. Afina ilə Pirey arasında uzun qala divarları tikilirdi, agora – siyasi yığıncaqlar yeri yeni möhtəşəm formalarda yenidən qurulurdu, ictimai binalar tikilirdi.

Aydındır ki, xərclər ildən-ilə nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişirdi. Bu məsələdə hərbi xərclər də bir ölçü rolunu oynayırdı, çünki tez-tez müharibələr baş verirdi. Əsrin ortalarında daxilolmaların əksəriyyəti böhranlar baş verməsi səbəbi ilə Parfenonda saxlanılırdı. Eramızdan əvvəl V əsrdə Afinanın gəlirlərinin demək olar ki, yarısı Delos ittifaqına üzv dövlətlərin üzvlüyündən daxil olurdu.

Amerikanın mühasibat uçotu sistemi

Beləliklə, e.ə. V – IV əsrlərdə sülh dövründə Afinanın gəlir mənbəyi ticarət və əlaqəli fəaliyyətlər idi. Afina Pireydən keçən malların dəyərindən 2% vergi, Attikada satışdan 2% vergi, liman rüsumları, qullardan rüsum və vergilər alırdı.

Bundan əlavə, dövlət əmlakı gəlir gətirirdi, o cümlədən Lavrionda çıxarılan gümüşün 4% -i, habelə Afina məhkəmələrinin qərarı ilə cərimələr və müsadirə edilən əmlaklar. İdxal və ixrac rüsumları əvvəlcə 1% idi, sonra isə 2%-ə yüksəldi. Mühakimə edə bildiyimiz qədər, o dövrdə Afinada birbaşa vergilər yox idi.

E.ə. V əsrin sonlarından Afinada, polisin ərazisində hər hansı bir ev və torpaq sahibi olmaq hüququ əldə etmək üçün üstünlük qazanmaqdan ötrü imtiyaz şəklində hədiyyə olunma geniş yayılmışdı (bu hüquq ayrı-ayrı fərdlərə – meteklərə və ya yadlara, bəzən bütöv qruplara, adətən sürgün edilənlərə verilirdi).

Bununla yanaşı, xüsusi xidmətlərinə görə (siyasi mübarizədə iştirak, ictimai ehtiyaclar üçün maddi xərcləmə) bəzi şəxslərə mülki hüquqlar da verilirdi. Bunlar, bir qayda olaraq, yeni əldə etdikləri sosial mövqelərini möhkəmləndirməyə çalışan varlı insanlar olduğundan, böyük miqdarda torpaqlar satın alırdılar və liturgiyaların icrasında nümayişkaranə şəkildə səxavətli idilər.

Beləliklə, e.ə. V – IV əsrlərdə Afinada ictimai strukturların maliyyələşdirilməsi yeni bir təməl üzərində qurulmuşdu. Eyni zamanda, həmin vaxt çox maraqlı bir dəyişiklik də baş vermişdi. Liturgiyalar donanmanın problemlərinin həlli və şənliklərin təşkili üçün daha çox xidmət göstərməyə başladı, demokratiya isə şəhərin böyük tikinti proqramlarının həyata keçirilməsini öz üzərinə götürmüşdü.

E.ə. IV əsrdə iqtisadi maraqları çox vaxt siyasətin dar polis çərçivəsindən (dəniz istiqrazları, xarici ticarət, xarici mülklər) kənarda qalan varlı vətəndaşlar onlara qoyulan vəzifələrlə yüklənməyə başlayırlar. “Görünən əmlakın” “görünməz” (yəni, torpaq mülkiyyətinin satışı) halına gətirilməsi praktikası geniş yayılmışdı ki, bu da dövrün məhkəmə çıxışlarında birbaşa dövlətin həqiqi ölçüsünü dövlətdən gizlətmək cəhdi kimi qiymətləndirilirdi.

Bahalı bir liturgiya ilə məşğul olan şəxs müflis olduğunu elan etdikdə və öz yerinə başqa bir namizəd təklif etdikdə, sonuncu imtina edərdisə, əgər onların əmlakının mübadiləsi baş tutardısa, onda liturgiyanı yerinə yetirməyə hazır olduğunu bildirirdi. E.ə. IV əsr mənbələri dövlət qarşısında vergi öhdəliklərindən yayınan bəzi varlı vətəndaşlara qarşı ittihamlarla dolu idi.

III hissəyə nəzər yetirin