Blog Full

Nizamnamə kapitalına qoyuluşlar

301 saylı “Nizamnamə (nominal) kapitalı” Hesablar Planının 30-cu maddəsinin (ödənilmiş nizamnamə (nominal) kapitalı) maddəsinə daxildir.

Müəssisə təsis edilən zaman təsisçi (sahibkar) tərəfindən ilkin kapital qoyuluşu edilir ki, bu da nizamnamə kapitalı adlanır. Nizamnamə kapitalına qoyuluşlar aşağıdakı formada edilə bilər:

• pul vəsaitləri kimi;
• əşya şəklində;
• maliyyə aktivləri formasında.

Pul formasında olmayan qoyuluşlar təsis yığıncağına əsasən qiymətləndirilir.

Məhdud məsuliyyətli cəmiyyətdə nizamnaməyə əsasən müəyyənləşdirilərək paylara bölünən nizamnamə kapitalı kreditorlar qarşısında təminat rolunu oynayır. Səhmdar cəmiyyətində nizamnamə kapitalı səhmdarların əldə etdikləri səhmlərin nominal dəyəridir. Nizamnamə kapitalına edilən qoyuluşlar, onların formaları AR Mülki Məcəlləsi ilə (maddə 90) tənzimlənir.

301 saylı hesab üzrə uçot

301 saylı “Nizamnamə (nominal) kapitalı” hesabı üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” əsasında aparılır.

Bu aktiv hesab üzrə uçotun təşkili zamanı mühasibat uçotu üzrə bir neçə beynəlxalq standartı nəzərə almaq lazımdır.

1. Səhmlər üzrə mənfəət müəyyənləşdirilərkən, onların təqdimatı prinsipləri təyin edilərkən 33 №-li “Səhm üzrə mənfəət” MUBS (IAS 33);
2. Pay alətləri əsasında ödəmələr həyata keçirən müəssisələr tərəfindən maliyyə hesabat verməsi müəyyənləşdirilərkən 2 №-li “Pay alətləri əsasında ödəmə” MHBS (IFRS 2);
3. digər müəssisələrdə olan iştirak paylarının xarakteri, bu paylarla bağlı risklər, maliyyə vəziyyəti, nəticələri, pul vəsaitlərinin hərəkətində sözügedən iştirak paylarının təsirləri müəyyən edilərkən 12 №-li “Digər müəssisələrdə iştirak paylarının açıqlanması” MHBS (IFRS 12) standartlarından istifadə edilir.

“Nizamnamə (nominal) kapitalı” hesabı üzrə tənzimləmələr

Yuxarıda qeyd edilən Qaydaların 28.1-ci maddəsinə görə ödənilməmiş maliyyə (nominal) kapitalı maddəsi üzrə aşağıdakı hesablar açılır:

301 saylı “Nizamnamə (nominal) kapitalı” hesabında mühasibat uçotu subyektinin nizamnamə (nominal) kapitalı barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Mühasibat uçotu subyektinin nizamnamə (nominal) kapitalının ümumi dəyəri üzrə uçot həmin qaydaların 28.2.-ci bəndilə tənzimlənir.

Geri alınmış kapital (səhmlər) ləğv edilən zaman həmin qaydaların 28.4.-cü bəndi tətbiq edilir.

Uzunmüddətli və qısamüddətli konvertasiya olunan istiqrazlar nizamnamə kapitalına çevrildikdə həmin qaydaların 28.6.-cı bəndi, uzunmüddətli və qısamüddətli öhdəliklər nizamnamə kapitalına çevrildikdə 28.7.-ci bəndinin tələbləri nəzərə alınır.

Məqsədli maliyyələşmələr, daxilolmalar nizamnamə kapitalına çevrildikdə həmin qaydaların 28.8.-ci bəndilə nizamlanır.

Nizamnamə kapitalı ilə bağlı müxabirləşmə nümunələri

Müəssisənin təsisçisi tərəfindən nizamnamə kapitalı şəklində bank, kassa hesabına ödəniş edildikdə

Hüquqi şəxsi təsis etmək qərarına gələn Əliyev Əli və Vəliyev Vəli lazımi qurumlara müraciət edərək “A” MMC-nin dövlət qeydiyyatına alınması prosesini tamamlamışdır. 2 paya bölünən nizamnamə kapitalı cəmi 68000 manat təyin olunmuş, müvafiq olaraq, 45000 manatlıq hissəsi bank hesablaşma hesabına, 23000 manatlıq hissəsi isə kassaya mədaxil edilmişdir.

Nizamnamə kapitalı xalis mənfəət hesabına artırıldıqda

Müəssisə ilin sonunda 250000 manat xalis mənfəət əldə etmişdir. Xalis mənfəətin 30%-lik hissəsi nizamnamə kapitalının artırılmasına yönəldilmişdir.

Müəssisənin təsisçisi tərəfindən nizamnamə kapitalı şəklində qeyri-maddi aktiv qoyulduqda

“A” MMC-nin təsisçisi 6000 manat dəyərində proqram təminatını nizamnamə kapitalı şəklində qoymuşdur. Proqram təminatının quraşdırılması zaman 500 manat xərc çəkmişdir (ƏDV-siz).

Müəssisənin təsisçisi tərəfindən torpaq, tikili, avadanlıqlar nizamnamə kapitalı şəklində qoyulduqda

“A” MMC-nin təsisçisi 4000 manat dəyərində əsas vəsaiti nizamnamə kapitalı şəklində qoymuşdur. Bu əsas vəsait quraşdırılan zaman 700 manat xərc çəkmişdir.

Qarşılıqlı ticarət əməliyyatları zamanı bir çox hallarda vergi ödəyicilərinin debitor və kreditor borcları formalaşır. Bu zaman onları maraqlandıran əsas məsələlərdən biri əməliyyatların barter əməliyyatları kimi qiymətləndirilib-qiymətləndirilməməsi və ƏDV-nin müəyyən olunması vaxtıdır. Mövzunu sərbəst auditor Altay Cəfərov nümunələr əsasında şərh edir. 

Misal 1

“AA” MMC 2025-ci ilin noyabr ayının əvvəlində “SS” MMC-yə cəmi 11.800 manatlıq (10.000 manat + 18% ƏDV 1.800 manat) mallar satıb və “SS” MMC tərəfindən malların dəyəri ödənilməyıb. Eyni zamanda, noyabrın ortalarında “SS” MMC “AA” MMC-yə cəmi 11.800,00 manatlıq (10.000 manat + 18% ƏDV 1.800 manat) mallar satıb və “AA” MMC tərəfindən malların dəyəri ödənilməyib.

Misal 2

“AA” MMC 2025-ci ilin noyabr ayının əvvəlində “SS” MMC-yə cəmi 11.800 manatlıq (10.000 manat + 18% ƏDV 1.800 manat) mallar satıb və “SS” MMC tərəfindən malların dəyəri ödənilməyib. Eyni zamanda, dekabr ayında “SS” MMC “AA” MMC-yə cəmi dəyəri 11.800 manat olan (10.000 manat + 18% ƏDV 1.800 manat) mallar satıb. “AA” MMC isə malların dəyərini ödəməyib. Hər iki halda tərəflər arasında aparılan əməliyyatlar barter əməliyyatları sayılırmı? Bu zaman ƏDV məqsədləri üçün vergitutma vaxtı necə tənzimlənir?

Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 662-ci maddəsində göstərilib ki, dəyişdirmə müqaviləsinə görə tərəflərdən hər biri başqa tərəfin mülkiyyətinə bir əşyanın müqabilində digər əşyanı verməyi öhdəsinə götürür. Dəyişdirmə müqaviləsinə alğı-satqı haqqında göstərişlər müvafiq surətdə tətbiq edilir. Dəyişdirmə müqaviləsi üzrə münasibətlərin hər bir iştirakçısı digər tərəfə verəcəyini vəd etdiyi əşyanın satıcısı və aldığı əşyanın alıcısı sayılır.

Eyni zamanda, Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin 159.4-cü maddəsində qeyd edilib ki, vergi ödəyicisinin haqqı ödənilməklə və ya əvəzsiz qaydada öz işçilərinə və digər şəxslərə mal verməsi, iş görməsi və ya xidmət göstərməsi, habelə barter əməliyyatı vergi tutulan əməliyyat sayılır.

Həmçinin, birbaşa ƏDV-nin tutulması vaxtının müəyyənləşdirməsi də Vergi Məcəlləsinin 166-cı maddəsi ilə tənzimlənir. Məcəllənin 166.1-ci maddəsinə əsasən, bu maddədə başqa hallar nəzərdə tutulmamışdırsa, vergi tutulan əməliyyatın vaxtı təqdim edilən mallar (işlər və xidmətlər) üçün ödəmənin aparıldığı vaxtdır. Ödəmə aşağıdakı vaxtda aparılmış sayılır:

– natura şəklində aparıldıqda, habelə barter edildikdə – aktivlərin əldə edildiyi (barter edildiyi) vaxt.

Həm Mülki Məcəllənin, həm də Vergi Məcəlləsinin tələblərinə nəzər yetirdikdə belə qənaətə gəlmək olar ki, dəyişmə (barter) əməliyyatlarını tərəflər əvvəlcədən müqavilə çərçivəsində razılaşdırmalıdırlar. Barter müqaviləsi adətən bir müqavilə ilə tənzimlənir. Yəni, bir müqavilə çərçivəsində tərəflər bir-birinə təqdim edəcəyi malları, işləri və xidmətləri razılaşdırırlar. Barter müqaviləsi üzrə vergitutma məqsədləri üçün vaxt barterin baş verdiyi tarix sayılır.

Nümunələrdə göstərilən əməliyyatların davamı kimi iki halı nəzərə alaq:

Birinci hal kimi tərəflər bir müqavilə çərçivəsində bir-birinə ümumi dəyəri 11.800 manatlıq malları təqdim etmək və bu əməliyyatın dəyişmə (barter) əməliyyatı kimi nəzərə alınmasını razılaşdırıb. Belə olan halda, birinci misalda “AA” MMC özünün noyabr ayının ƏDV bəyannaməsində 10.000 manatı (əsas məbləğ) Əlavə 3-də 301.1.1.6.-cı sətrində (barter əməliyyatları) təqdim edilən, həm də daxil olunan hissədə yazacaq.

İkinci misalda isə “AA” MMC özünün noyabr ayının ƏDV bəyannaməsində 10.000 manatı (əsas məbləğ) Əlavə 3-də 301.1.1.6.-cı sətrində (barter əməliyyatları) təqdim edilən hissədə yazacaq. Digər tərəf “SS” MMC-dən barter əməliyyatları çərçivəsində mallar daxil olduğuna görə, barterin baş tutması sayıldığından, dekabr ayının ƏDV bəyannaməsində 10.000 manat (əsas məbləğ) Əlavə 3-də 301.1.1.6-cı sətrində (barter əməliyyatları) daxil olan hissədə yazacaq.

Bəs bu hallarda ƏDV-lərin aqibəti necə olacaq?

MMC-lər ƏDV məbləğlərini bir-birinin ƏDV depozit hesabına ödəməlidir ki, hər iki tərəfdə həm hesablama, həm də əvəzləşmə kimi yazılsın. Nəticə olaraq, ƏDV hesabatında büdcəyə əlavə hesablamalar və ödənişlər həyata keçirilməməlidir.

İkinci hal kimi nəzərə alaq ki, tərəflər heç bir barter əməliyyatlarının aparılması haqqında müqavilə bağlamayıblar. Sadəcə, bir tərəf digər tərəfə müqavilə ilə mallar satıb və digər tərəf də sonradan birinci tərəfə mallar təqdim edib. Yəni, barterin aparılması haqqında əvvəldən razılaşma olmayıb.

Burada artıq Mülki Məcəllə və Vergi Məcəlləsinin barter əməliyyatları ilə bağlı müddəaları tətbiq edilmir. Belə ki, “AA” MMC öz mühasibat və vergi uçotunda noyabr ayında təqdim etdiyi 10.000 manat + 18% ƏDV 1.800 manat, cəmi 11.800 manatlıq malları debitor borcları kimi qeyd edəcək. ƏDV bəyannaməsində də 10.000 manat (əsas məbləğ) Əlavə 3-də təqdim edilən mallar hissəsində yazacaq. “SS” MMC-dən aldığı mallara görə 11.800 manatlıq borcu mühasibat və vergi uçotunda noyabr ayında təqdim etdiyi 10.000 manat + 18% ƏDV 1.800 manat, cəmi 11.800 manatlıq kreditor borcları olaraq yazacaq.

Nəticə olaraq, tərəflər bir-birinə borcları ödəməsə, mühasibat uçotunda və vergi uçotunda hər iki tərəfdən borclar qalacaq. ƏDV bəyannamələrində daxilolma və ya əvəzləşdirmə kimi yazılmayacaq.

Tutaq ki, “SS” MMC ümumi dəyəri 11.800 manat olan malları təqdim edəndə tərəflər bir-birinə olan borcları qarşılıqlı əvəzləşdirmək barədə razılığa gəlirlər. Artıq burada Vergi Məcəlləsinin 166.1.2.-ci maddəsinə istinad edilməlidir. Bu maddədə göstərilib ki, ödəmə qarşılıqlı hesablaşmalar aparıldıqda öhdəliyin ləğv edildiyi və ya ödənildiyi vaxtda aparılmış sayılır. Maddədən aydın olur ki, tərəflər bir-birinə olan borclarını qarşılıqlı əvəzləşdirirsə, onda ƏDV məqsədləri üçün vergi tutulan vaxtı sayılır.

Odur ki, birinci misalda noyabr ayında, ikinci misalda isə dekabr ayında əməliyyatların barter olmamasına baxmayaraq, tərəflər borclarını qarşılıqlı əvəzləşdirilməsinə razılaşarsa, ƏDV-nin tutulması qarşılıqlı əvəzləşdirmənin rəsmiləşdirildiyi ay olacaq. ƏDV məbləğlərini isə tərəflər bir-birinin ƏDV depozit hesabına ödəməlidirlər ki, hər iki tərəfdə həm hesablama, həm də əvəzləşmə kimi yazılsın. Nəticədə ƏDV hesabatında büdcəyə əlavə hesablamalar və ödənişlər həyata keçirilməsinin qarşısını alacaqlar.

Beləliklə, aydın olur ki, vergitutma məqsədləri üçün barter əməliyyatlarında barterin baş verdiyi tarix vergitutmanın vaxtıdır. Malların, işlərin və xidmətlərin təqdim edilməsindən sonra (barter yox) isə vergitutmanın vaxtı qarşılqlı olaraq öhdəliklərin (borcların) ləğv edildiyi tarixdir.

Mənbə: vergiler.az

Vergi uçotunda olmayan şəxs dövlət qurumuna mülki müqavilə çərçivəsində xidmət göstərib və 980 manat xidmət haqqı əldə edib. Şəxs atasının Böyük Vətən müharibəsində həlak olduğunu əsas gətirərək və hərbi komissarlığın sənədini təqdim etməklə aparılan ödənişlərdən vergilərin tutulmamasını xahiş edir. Ödənilən xidmət haqqından vergi və sığorta haqları tutulmalıdırmı?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, mülki-hüquqi müqavilələr çərçivəsində fəaliyyət göstərən fiziki şəxslərə münasibətdə vergi və sığorta qanunvericiliyində güzəşt və azadolma müəyyən edilməyib.

Müraciətdə göstərilən halda, vergi uçotunda olmayan fiziki şəxs tərəfindən müvafiq qurumla bağlanılmış mülki-hüquqi müqavilə əsasında göstərilən xidmətlərə (işlərə) görə aparılan ödənişlərdən ödənişi aparan dövlət qurumu tərəfindən ödəmə mənbəyində 14 faiz dərəcə ilə gəlir vergisi, gəlirlərinin 25 faizi miqdarında məcburi dövlət sosial sığorta haqqı, gəlirlərinin 8.000 manatadək olan hissəsinin 2 faizi həcmində icbari tibbi sığorta haqqı tutulur.

Yuxarıda qeyd olunanlar Vergi Məcəlləsinin 101-ci, 102-ci və 150-ci maddələri, “Sosial sığorta haqqında” və “Tibbi sığorta haqqında” qanunlarla tənzimlənir.

Mənbə: vergiler.az

Mövzunu Kapital Bankın Maliyyə hesabatlığı və mühasibatlıq departamentinin meneceri Fariz Yadigarov şərh edir.

Vergiləndirmə prinsiplərinin Azərbaycan Respublikasının vergi qanunvericiliyində normativ təsbiti

Vergilərin müəyyən edilməsi və tutulması yalnız fiskal məqsədlərə xidmət etməməli, eyni zamanda hüquqi dövlət prinsiplərinə, sosial ədalətə və iqtisadi səmərəliliyə uyğun həyata keçirilməlidir. Bu baxımdan, vergiləndirmə prinsiplərinin qanunvericilikdə normativ formada təsbit olunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycan Respublikasında vergiləndirmənin əsas prinsipləri Vergi Məcəlləsinin 3-cü maddəsində “Vergilərin müəyyən edilməsinin və tutulmasının əsasları” kimi sistemli və konseptual şəkildə əks etdirilib. Sözügedən maddə vergiqoyma və vergitutma sahəsində hüquqi müəyyənlik, ədalətlilik və şəffaflığın təmin olunmasına yönəlmiş fundamental normaları ehtiva edir.

Vergi Məcəlləsinin 3.1-ci maddəsində vergitutmanın ümumi, bərabər və ədalətli olması əsas prinsip kimi müəyyən edilib. Bu prinsip vergi hüququnun klassik doktrinal yanaşmalarına uyğun olaraq, vergi yükünün cəmiyyət üzvləri arasında ədalətli şəkildə bölüşdürülməsini nəzərdə tutur. Ümumilik prinsipi vergitutmanın bütün potensial vergi ödəyicilərinə şamil olunmasını, bərabərlik prinsipi isə oxşar iqtisadi vəziyyətdə olan şəxslərə eyni hüquqi yanaşmanın tətbiqini ifadə edir. Ədalətlilik isə vergi ödəyicisinin ödəmə qabiliyyətinin nəzərə alınmasını tələb edir və sosial yönümlü vergi siyasətinin formalaşdırılmasına xidmət edir.

Vergi Məcəlləsinin 3.2-ci maddəsində vergilərin iqtisadi cəhətdən əsaslandırılması tələbi təsbit olunub. Bu maddə ən səthi yanaşılan maddələrdən olsa da, əslində onun arxasında çox mühüm iqtisadi konsepsiyalar dayanır. Bu prinsipə görə, vergi yalnız dövlətin maliyyə ehtiyaclarına deyil, həmçinin iqtisadi reallıqlara uyğun olmalıdır. İqtisadi əsaslandırma vergilərin bazar mexanizmlərinə süni müdaxilələr yaratmamasını, iqtisadi fəallığı zəiflətməməsini və resursların səmərəli bölgüsünə mane olmamasını təmin edir. Bu yanaşma fiskal neytrallıq ideyasına yaxın olmaqla, vergi sisteminin iqtisadi qərarlara minimum təsir göstərməsini hədəfləyir. Fiskal neytrallıq bəzi iqtisadi ədəbiyyatlarda ayrıca iqtisadilik prinsipinin tərkibində şərh edilsə də, ona ayrıca prinsip kimi baxılması mümkündür. Bu ideya (prinsip) vergitutmanın iqtisadi subyektlərin qərarlarına mümkün qədər təsirsiz (neytral) olmasını, yəni vergiləndirmənin bazar mexanizmlərini təhrif etməməsini nəzərdə tutur. Başqa sözlə, vergi sistemi iqtisadi davranışı yönləndirməməli, resursların bölgüsünü süni şəkildə dəyişməməli və bazar rəqabətinə müdaxilə etməməlidir. Yəni vergi elə müəyyən edilməlidir ki, vergi ödəyicisinin iqtisadi seçimi vergi amili ilə deyil, bazar amilləri ilə formalaşsın.

Vergilərin iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmasının başqa bir aspekti də mövcuddur. Burada hər bir verginin vergitutma obyektinin məhz iqtisadi ünsür olması fikri əsas götürülür. Yəni vergitutma obyekti hansısa qeyri-iqtisadi, texniki əməliyyat və ya hərəkət deyil, məhz iqtisadi ünsür – gəlir, xərc, sərvət və s. olmalıdır.

Vergi Məcəlləsinin 3.3 və 3.4-cü maddələri vergiləndirmənin hüquqi sərhədlərini müəyyən edir. Bu normalara əsasən, vergilər şəxslərin konstitusion hüquq və azadlıqlarının həyata keçirilməsinə mane olmamalı, habelə ölkənin vahid iqtisadi məkanını pozmamalıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, vergiləndirmədə vahid iqtisadi məkan konsepsiyası vergi qanunvericiliyinin tam hüquqi qüvvədə olduğu və başqa dövlətin qanunvericiliyinin işləməsinin qəti istisna edildiyi ərazini ifadə etməklə yanaşı, dövlət ərazisində iqtisadi fəaliyyətin və bazar münasibətlərinin parçalanmadan, daxili fiskal baryerlər yaradılmadan və bərabər hüquqi rejim əsasında həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Bu konsepsiya vergi siyasətinin dövlətin ərazi bütövlüyü, bazar birliyi və iqtisadi azadlıqlar ilə uzlaşdırılmasını hədəfləyir. Xüsusilə, malların, xidmətlərin, kapitalın və pul vəsaitlərinin azad hərəkətinə birbaşa və ya dolayı məhdudiyyətlər yaradan vergilərin qadağan edilməsi iqtisadi inteqrasiyanın və daxili bazarın qorunmasına yönəlmişdir. Bu, vergi hüququnun iqtisadi azadlıqlarla (sahibkarlıq azadlığı, müqavilə azadlığı, rəqabət azadlığı, investisiya fəaliyyəti azadlığı və s.) balanslaşdırılmasının bariz nümunəsidir.

Vergi Məcəlləsinin 3.5-ci maddəsində eyni növ verginin eyni gəlir və ya mənfəət üzrə bir dəfədən artıq tutulmasının yolverilməzliyi təsbit edilib. İkiqat vergitutmaya yol verilməməsi prinsipi vergi ədalətliliyinin mühüm elementidir və vergi yükünün əsassız ağırlaşdırılmasının qarşısını alır. Bu prinsip həm daxili vergitutma sistemində, həm də beynəlxalq vergi münasibətlərində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Vergi Məcəlləsinin 3.6-cı maddəsi vergiləndirmədə diskriminasiyanın yolverilməzliyini təsbit edir. Vergilərin siyasi, ideoloji, etnik, konfessional (dini) və ya digər subyektiv xüsusiyyətlərə əsaslanaraq müəyyən edilməsi qadağandır. Bu norma hüquqi bərabərlik prinsipinin vergi hüququnda konkret ifadəsidir. Burada bir vacib nüansı qeyd etmək lazımdır ki, bu maddədə mülkiyyət formasından və kapitalın yerindən asılı olaraq fərqli vergi dərəcələrinin tətbiqinin yolverilməzliyi təsbit olunsa da, əslində, bu məsələlər dövlətin iqtisadi siyasəti çərçivəsində vergiləndirmənin əsas funksiyalarından biri olan tənzimləyici funksiyasının tətbiqi gedişində əsas alət kimi istifadə edilir.

Vergi Məcəlləsinin 3.7 və 3.8-ci maddələri vergi qanunvericiliyinin müstəsnalığını özündə ehtiva edir. Yəni vergilər yalnız Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilə, dəyişdirilə və ya ləğv oluna bilər. Bu prinsip hüquqi müəyyənliyin və qanunçuluğun təmin olunmasına xidmət edir. Heç bir şəxs qanunla müəyyən edilməyən və ya qanunda nəzərdə tutulmuş qaydalardan kənar vergiləri ödəməyə məcbur edilə bilməz. Bu da, öz növbəsində, vergi hüququnda normativ sabitliyi gücləndirən əsas amillərdəndir.

Vergi Məcəlləsinin 3.9 və 3.11-ci maddələri vergiləndirmədə şəffaflıq və hüquqi aydınlıq prinsiplərini əks etdirir. Vergi ödəyicisi hansı vergini, hansı qaydada və hansı müddətdə ödəməli olduğunu dəqiq bilməlidir. Bundan əlavə, vergi qanunvericiliyindəki bütün ziddiyyətlər və qeyri-müəyyənliklər vergi ödəyicisinin xeyrinə şərh olunmalıdır. Bu yanaşma hüquqi təhlükəsizliyin təmin olunması və vergi orqanları ilə vergi ödəyiciləri arasında balansın qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Vergi Məcəlləsinin 3.10-cu maddəsinə əsasən, vergi sistemi sahibkarlıq və investisiya fəaliyyətini stimullaşdırmalıdır. Bu prinsip vergi hüququnun yalnız fiskal deyil, həm də iqtisadi inkişafı dəstəkləyən alət olduğunu göstərir. Vergi imtiyazları, üstünlükləri və səmərəli vergi yükü vasitəsilə investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması müasir vergi siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir.

Vergi Məcəlləsinin 3.12-ci maddəsi vergiləndirmədə hüquqi şəffaflıq və məlumatlandırma prinsipini təsbit etməklə, vergi ödəyicisinin hüquq və vəzifələrinin real həyata keçirilməsi üçün vergilərə aid normativ aktların yalnız rəsmi dərcini deyil, onların faktiki, asan və bərabər şəkildə əlçatan olmasını tələb edir. Maddənin əsas məqsədi vergi ödəyicisinin hüquq və vəzifələrinin yalnız formal olaraq deyil, real və effektiv şəkildə həyata keçirilməsini təmin etməkdir. Vergi hüququnun klassik doktrinasına görə, normativ aktla tanış olmaq imkanı olmayan şəxsdən həmin norma üzrə öhdəlik tələb edilə bilməz. Bu baxımdan, Məcəllənin 3.12-ci maddəsi “qanunu bilməmək məsuliyyətdən azad etmir” kimi təməl hüquqi prinsipin vergi hüququnda yumşaldılmış və balanslaşdırılmış tətbiqini təmin edir.

Hazırda Azərbaycan Respublikasında vergi ödəyicilərinin normativ hüquqi aktlarla tanış olmaq imkanı, tam mübaliğəsiz demək olar ki, yüksək səviyyədədir. İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidməti tərəfindən müxtəlif texniki, texnoloji həllər vasitəsilə vergi ödəyicilərinin bu hüquqlarını təmin etmək cəhdlərini yalnız alqışlamaq olar. Çünki hazırda heç bir intizamlı vergi ödəyicisi hansısa qanunvericilikdən xəbərsiz olmasını iddia edə bilməz. Lakin bu sahədə mövcud problem tamamilə başqa amillə – “normativ əlçatanlıq” ilə “faktiki başa düşülmə” arasındakı fərqlə əlaqədardır. Vergi ödəyicilərinin normativ aktla tanış olması heç də həmişə onun bu akt üzrə hüquq və vəzifələrini dərk etməsi anlamına gəlmir. Mütəmadi olaraq vergi orqanı tərəfindən qanunvericilikdə baş verən dəyişikliklərlə əlaqədar müəyyən məlumatlandırma, izahat işləri görülməsinə baxmayaraq, bu, problemin tam aradan qaldırılması üçün hələ də kifayət deyil. Vergi Məcəlləsinin 3.12-ci maddəsinin tam reallaşması üçün normativ aktların sadələşdirilməsi, stabil vergi siyasəti, rəsmi izah institutunun normativləşdirilməsi, hüquqi maarifləndirmənin daha da gücləndirilməsi zəruridir.

Beləliklə, Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 3-cü maddəsi vergiləndirmənin əsas prinsiplərini kompleks və sistemli şəkildə təsbit etməklə, müasir vergi hüququnun konseptual əsaslarını formalaşdırmaqla ölkədə vergiqoyma və vergitutma proseslərinin normativ-fəlsəfi bazasını təşkil edir, vergi hüququnun praktik tətbiqində əsas istiqamətverici rol oynayır.

Mənbə: vergiler.az