Blog Full - Muhasibat.Az

Oxunma sayı: 140. 956

10 Noy 2022

Mühasiblərin bayramı

by | posted in: muhasibat, Məqalə, Xəbər | 0

Beynəlxalq Mühasiblər Günü

Mühasib xüsusi peşədir, bütün zamanlarda tələbat və hörmət duyulan bir peşə. Məhz, bu səbəbdən demək olar ki, hər bir Avropa ölkəsində və eləcə də ABŞ-da mühasibat işçilərinin milli bayramının olmasına baxmayaraq, 2008-ci ildə YUNESKO tərəfindən irəli sürülən ideya – Mühasib Günü ilə bağlı daha bir bayramın, bu dəfə beynəlxalq bayramın təsis olunması təklifi dərhal icra edildi.

Bir çox ölkələrdə Mühasib Günü ilə bağlı milli bayramların qeyd olunmasına baxmayaraq, bu sahədə beynəlxalq bayramın təsis olunması üçün də dəfələrlə müzakirələr aparılmışdı. Təqvimdə bu bayramın qeyd olunması üçün 10 noyabr günü heç də təsadüfi seçilməyib. Tarixə kiçik bir ekskursiya edib, 15-ci əsr İtaliyasına, daha dəqiq, 1494-cü ilə keçid edək. Məhz, noyabrın 10-da Venetsiyanın mədəni həyatında əhəmiyyətli bir hadisə baş vermişdi. Həmin gün Venetsiyada Luka Paçolinin “Hesab, həndəsə və nisbətlər barədə hər şey” (Summa de Arithmetica, Geometria, Proportioni et Proportionalita) kitabının nəşri sözügedən bayram üçün tarixin seçilməsinə xidmət etdi ki, orada müəllif riyaziyyatla bağlı həmin dövrə aid bilikləri cəmləşdirməyə cəhd etmişdi. Kitabın fəsillərindən biri “Hesablar və digər qeydlər barədə” (Partikularis de computis et skripturis) adlanırdı və Venetsiyada mövcud olan mühasibat uçotunu ətraflı təsvir edirdi. Bu, kommersiya mühasibatlığına dair bir sıra geniş işlərin yaradılmasına əsas verən ikili mühasibat uçotu metodu üzrə ilk çap işidir.

Mühasibat işinin əsasları orada elə dəqiq və izahlı verilmişdi ki, hətta bizim günlərdə belə Paçolinin mühasibat uçotunun aparılması metodu öz əhəmiyyətini qoruyub saxlaya bilib. Bundan əlavə, onların baza prinsipləri və terminlərindən, mühasibatlıqla bağlı son nəsil kompüter proqramlarında belə istifadə olunur.

Kitabda uçot silsiləsinin böyük hissəsi hazırda məlum olan formada qələmə alınmışdı. Luka Paçoli – mühasibatlıq haqda ilk kitabın yaradıcısıdır. Paçoli jurnal-orderlərin və mühasibat uçotunun cədvəlindən istifadə barədə yazıb. O, həmçinin debet və kreditin uyğun gələcəyi ana qədər işçinin rahat yata bilməyəcəyini proqnozlaşdırmışdı. Kitabda eləcə də bir çox digər terminlər və nümunələr də verilmişdi. Bir sözlə, bu kitab mühasibin mükəmməl çalışması yönündə tələb olunan xüsusi biliklərdən ibarət idi.

Buna baxmayaraq, Luka Paçolini müasir yüksək texnoloji kommersiya mühasibatlığının atası hesab etmək düzgün olmazdı. Luka Paçoli “mühasibatın atası” adlandırılsa da, o mühasibat sistemi sahəsində nə ixtiraçı, nə də yaradıcı idi. Axı, o öz kitabında sadəcə malların uçotunun aparılması ilə bağlı venetsiyalı tacirlərinin bir neçə əsr ərzində uğurla istifadə etdikləri metodları dəqiqliklə təsvir edib və onlar da öz növbəsində, qədim Roma kitablarında mühasibat uçotunun əsas metodlarının necə “araşdırılmasına” göz yetirmişdilər.

Həmin dövrə aid və Paçoli tərəfindən təsvir edilmiş bir çox mühasibat üsulları, sonrakı dörd əsr ərzində mühasibatla bağlı xüsusi mətnlər və əsərlərdə istifadə olunmuşdu. İlk Roma mühasibat kitabı hesab olunan Adversaries (Memorial), əsasında təsərrüfat qeydləri aparılan kitab rəsmi, hüquqi mühasibat kodeksi hesab olunurdu. Ədalət naminə deməliyik ki, qədim Misir və Yunanıstan (E.ə V əsrdə bank sistemi mövcud idi), eləcə də şərq ölkələrinin mühasibatlığı aparmaq üçün öz sistemləri olub. Amma… Beynəlxalq Mühasib Günü məhz, Luka Paçolinin kitabının işıq üzü gördüyü gün kimi qəbul edildi. Paçolinin bu əməyinin əhəmiyyətliliyini belə bir fakt da təsdiq edir ki, onun kitabı 1494-cü il noyabrın 10-da çap edilmişdi. Bundan 50 il əvvəl isə İohan Gutenberg çap maşınını icad etmişdi və kitab çapının o zaman necə baha başa gəldiyi, heç kimə sirr deyildi. Hər halda onun bu əməyi təşəkkürə layiqdir.

Luka Paçolinin bioqrafiyası

Luka Paçoli 1445-ci ildə İtaliyanın Borgo-San-Sepolkro şəhərciyində anadan olub. Uşaqlıq dövründə o, yerli tacir Folko de Belfolçiyə işgüzar qeydləri aparmaqda kömək edib, həm də Pyero della Françesko adlı rəssam və riyaziyyatçının emalatxanasında təhsil alıb. 19 yaşı tamam olduqdan sonra Luka Paçoli Venesiyaya köçür və orada tacir Antonio de Rompiazinin köməkçisi kimi çalışmağa başlayır. İşdən asudə vaxtlarda o, de Rompiazinin uşaqlarına mühasibatlığı öyrədir və 1470-ci ildə onlar üçün ilk kitabını – kommersiya riyaziyyatı əsərini yazır. 1472-ci ildə fransiskan yoxsulluq əhd-peymanını qəbul edən Paçoli, fra Luka di Borqo-San-Sepolkro adı altında doğma şəhərinə qayıdır. Burada o, “Arifmetik və həndəsi cəm, nisbətlər və münasibətlər elmi haqqında” əsəri üzərində çalışmağa başlayır ki, onun da tərkib hisəsindən biri “Hesablar və qeydlər traktatı” idi.

1494-cü il noyabrın 10-da venetsiyalı pretor Marko di Sanutanın dəstəyilə onun kitabı Paqanino di Paqanininin nəşriyyatında çap edilir və dərhal da Paçoliyə məşhurluq gətirir. 1496-cı ildə o, mühazirələr oxumaq üçün Milana, 1499-cu ildə isə Avropanın ən qədim universiteti olan Bolonyaya dəvət alır. Burada Paçoli Leonardo da Vinçi ilə tanış olur. “Arifmetik və həndəsi cəm, nisbətlər və münasibətlər elmi haqqında” kitabı oxuduqdan sonra məşhur rəssam həndəsə ilə bağlı üzərində işlədiyi əsəri bir kənara qoyaraq, Paçolinin qələmə aldığı yeni fundamental əsəri üçün illüstrasiyalar hazırlamağa başladı. 1508-ci ildə nəşr olunmuş kitab “İlahi nisbət” adlanırdı və müəllif Leonardo da Vinçi ilə söhbətlərini də həmin əsərə salmışdı. Sonralar Paçoli daha bir neçə əsər yazır (o cümlədən Şahmat oyunu haqda traktat), hansı ki, müəllifin sağlığında işıq üzü görmür. Paçoli öz doğma şəhərində vəfat edir. Onun ölümünün dəqiq vaxtı yalnız XX əsrdə müəyyən edilə bilib. Luka Paçoli 1517-ci il iyunun 19-da vəfat edib.

Beynəlxalq Mühasiblər Günü ilə bağlı ənənələr

Bizim günlərdə heç bir kommersiya və dövlət müəssisəsi mühasiblər ştatı olmadan keçinə bilməz. Eləcə də yaxşı mühasib istənilən şirkətdə – birinci şəxsdir! O səbəbdən noyabrın 10-u bir çox müəssisə və şirkətlərdə peşə bayramı münasibətilə mühasibləri təbrik etmək, xoş bir ənənə xarakteri alıb. ABŞ-da yaxşı mütəxəssisləri mütləq şəkildə pul və ya digər qiymətli hədiyyələrlə həvəsləndirirlər. İngiltərədə mühasiblərə suvenirlər və ya onların əməyini əks etdirən mövzuda tortlar (kompüter və ya mühasib sayğacları formasında) hədiyyə etmək ənənəsi mövcuddur.

Siz də noyabrın 10-da mühasibat sahəsində çalışan tanışlarınızı bu gözəl bayram münasibətilə təbrik edin. Onlara debet və kreditin həmişə uyğun gəlməsini arzu edin. Belədə onların işində və şəxsi həyatlarında tam tarazlıq yaranacaq. Belə desək – ən başlıcası da elə budur!

7 Noy 2022

Müəssisələrin və fərdi sahibkarların əmlak vergisinin hesablanması

by | posted in: Xəbər | 0

Vergitutma bazasının müəyyən edilməsi

Müəssisə və fərdi sahibkarların əmlak vergisi üzrə vergi bazasının müəyyən edilməsi Vergi Məcəlləsinin 202-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Məcəllə hesablama prosesində onlar arasında fərq qoymur, odur ki biz, bu məqalədə biz “müəssisə” anlayışından istifadə edəcəyik, amma bu zaman həm də fərdi sahibkarlar nəzərdə tutulacaq.

Vergi bazası vergitutma obyekti kimi tanınan əmlakın orta illik dəyəri kimi müəyyən edilir.

Sözügedən vergi müəssisələr, fərdi sahibkarlar üçün nisbətən asan hesablanır. Burada əmsallara vurulma yoxdur, əsas vəsaitlərin orta illik qalıq dəyərini bilmək kifayətdir. Onun hesablanma qaydası haqqında az sonra danışacağıq. Hələlik qeyd edək ki, müəssisələr əsas vəsaitlərinə görə müəyyən edilmiş vergini ödəmək məqsədi ilə:

vergidən azad edilən aktivləri müəyyən etməli;
azad edilmədən sonra qalan əsas vəsaitlər üçün onların orta dəyərini (illik) tapmalıdırlar.

Xatırladaq ki, amortizasiya hesablaması zamanı ilin sonuna, təmir xərclərinin uçotu zamanı isə ilin əvvəlinə olan dəyərdən istifadə edilir.

Orta illik dəyər necə müəyyən edilir?

Əmlak vergisi məqsədləri ilə orta illik qalıq dəyərinin tapılması üçün müəssisənin əmlak vergisi ödəyicisi olmasının aşağıdakı hallarına baxmaq lazımdır:

əvvəlki ildən ödəyici olduqda;
hesabat ilində ödəyici olduqda;
hesabat ilində ödəyici olmaqdan çıxdıqda.

Bəs vəsaitlərin qalıq dəyəri nədir? Əmlakın ilkin qiyməti ilə hesablanmış köhnəlmə məbləği arasındakı fərqi belə adlandırmaq qəbul edilib. O, hesabat tarixində aktivin real qiyməti haqqında məlumat verir.

Bu göstərici təkcə vergitutma bazasının müəyyən edilməsi məqsədi ilə hesablanmır, eyni zamanda, əsas vəsaitlərin köhnəlmə dərəcəsini xarakterizə etdiyi üçün, idarəetmə qərarlarının qəbulunda da istifadə edilir. Onu analiz etməklə təşkilatın rəhbərliyi obyektin istismarını davam etdirmək, təmir etmək, dəyişdirmək və ya təkmilləşdirmək barədə qərar qəbul edir.

Mühasibat uçotunda düzgün təhlil mühüm rol oynayır. Bəzən təcrübəsiz mühasiblər çox vaxt bazar və qalıq qiymətləri qarışdırmaqla səhvlərə yol verirlər. Nəticədə yanlış nəticə əldə edilir.

Vergi uçotunu autsorsinqə etibar edin

Əmlak vergisinin hesablanması

Müəssisə əvvəlki ildən əmlak vergisi ödəyirsə orta illik dəyərin tapılması sadə riyazi hesablamaya əsaslanır, yəni, bu, elə ədədi ortanın hesablanmasıdır. Bu zaman aşağıdakı düsturdan istifadə etmək olar:

Nümunə 1: “ABC” müəssisəsinin əsas vəsaitlərinin vergiyə cəlb edilən qalıq dəyəri 2020-ci ilin yanvar ayının 1-nə 44000 manat, dekabr ayının 31-nə 29000 manat olub.

Orta illik qalıq dəyəri (44000 + 29000) : 2 = 36500, vergi məbləği : 36500 × 1% = 365 manatdır.

Şirkətiniz hesabat ilində yaradılıbsa (yaxud əmlak vergisi ödəyicisi olubsa), onun əmlakının ilin əvvəlinə qalıq dəyəri olmayıb. Bu zaman əmlak əldə edilərkən yaranmış dəyərlə onun ilin sonuna dəyərini toplamalısınız. Lakin alınmış cəmi 2-yə deyil 24-ə bölməli, aktivi əldə etdiyiniz aydan ilin sonunadək olan ayların sayına vurmalısınız.

Nümunə 2: “A” MMC 21.05.2020-ci il tarixində yaradılıb. Həmin tarixə əsas vəsaitlərin vergiyə cəlb edilməli olan qalıq dəyəri 25000, 31.12.2020-ci ilə 22000 manat olub. Müəssisənin əmlakının vergitutma məqsədləri üçün orta illik qalıq dəyəri ((25000 + 22000) : 24) × 7 = 13708.33, vergi isə 13708.33 × 1% = 137.08 manat olacaq.

Əksinə olsaydı, yəni ilin əvvəlində əmlak vergisinin ödəyicisi olub, il ərzində ləğv edilsəydiniz, yenə eyni qayda ilə toplayıb 24-ə bölməli, lakin alınmış ədədi ilin əvvəlindən ləğv tarixi ayına qədər olan ayların sayına vurmalısınız.

Nümunə 3: “A” MMC 05.09.2020-ci ildə ləğv olunub. Bu tarixə vergiyə cəlb edilməli olan vəsaitlərinin qalıq dəyəri 35000 manat, 01.01.2020-ci il tarixinə 42000 manatdır. Vergitutma məqsədləri üçün müəssisənin əmlakının orta illik qalıq dəyəri ((42000 + 35000) : 24) × 8 = 25666.67, vergi 25666.67 × 1% = 256.67 manat olacaqdır.

Müəssisələrin əsas vəsaitlərinin orta illik dəyərini hesablayan zaman hər hansı vəsaitlər istisna edilmir. Yəni Məcəllənin 13.2.17-ci maddəsinə uyğun gələn bütün aktivlərin dəyəri toplanaraq qeyd etdiyimiz üç qaydadan biriylə orta illlik qalıq dəyəri tapılır. Lakin fərdi sahibkarlar belə vəsaitlərinin siyahısından binaları çıxmalıdırlar. Çünki fiziki şəxsə məxsus binalar bir qayda olaraq bələdiyyə tərəfindən yuxarıdakı bölmələrdə qeyd etdiyimiz formada vergiyə cəlb edilir.

Sözügedən dəyəri tapdıqdan sonra sizə qalan sadəcə həmin məbləği vergi dərəcəsinə, yəni 1 %-ə vurmaqdır.

Mühasibat uçotunu buludda aparın

Təbiiki, daha əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, əgər əsas vəsaitlər arasında bazar qiymətindən artıq dəyərə sığortalanmışlar vardırsa, onlar ayrıca nəzərə alınmalı, bazar qiymətindən vergi hesablanmalıdır.

6 Noy 2022

Mənfəət vergisinin ödəyiciləri

by | posted in: Vergi, Xəbər | 1

Vergi ödəyiciləri

Mənfəət vergisinin ödəyiciləri və vergitutma elementlərinin (onun obyekti, bazası, dərəcəsi və sair) müəyyən edilməsi, Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin 12-ci maddəsinə görə, mənfəət vergisinin müəyyən olunması üçün əsas şərtdir. Bu məqalədə “Azərbaycanda mənfəət vergisi ödəyiciləri kimlərdir?” sualına cavab verməyə çalışacağıq. Digər vergitutma elementləri ilə buradan daha ətraflı tanış ola bilərsiniz.

Nəzərə almaq lazımdır ki, qeyd edilən maddədə sadalananlar hər bir vergiyə xas olan məcburi vergitutma elementləridir. Tutulmanın növündən asılı olaraq onların dəyərləri fərqlidir. Elementlərdən ən azı biri yoxdursa, vergini hesablamaq, ödəmək mümkün deyil.

Hər bir vergi yaxud rüsumla bağlı onların ödənməsinə cəlb edilən şəxslərin müəyyən dairəsi – onların ödəyiciləri müəyyən edilir. Ümumiyyətlə, vergi ödəyiciləri – “vergi daşıyıcıları”, vergitutmanın subyektləridir.

Vergitutma subyekti = “vergi daşıyıcısı”

Beynəlxalq təcrübədə, bir qayda olaraq, mənfəət vergisinin ödəyiciləri gəlir əldə etmək məqsədi ilə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan kommersiya müəssisələri – səhmdar cəmiyyətlər, şirkətlər, holdinqlər, kooperativlər və s. təsərrüfat subyektləridir. Büdcə, həmçinin qeyri-kommersiya (dövlət, bələdiyyə) təşkilatları əsas fəaliyyətlərinə əlavə olaraq kommersiya ilə məşğul olduqda mənfəət vergisi ödəyirlər. Ümumiyyətlə, əksər ölkələrdə mənfəətdən vergi ödəyiciləri hüquqi şəxslərdir, amma, məsələn Yaponiyada, həmin kateqoriyaya aid olmayan fərdi sahibkarların da bu vergini ödədiyi hallar mövcuddur.

Azərbaycanda mənfəət vergisi ödəyiciləri kimlərdir?

Mənfəətdən ödənən verginin iqtisadi mahiyyəti ondan ibarətdir ki, o, birbaşa vergidir, onun dəyəri birbaşa alınan mənfəətdən asılıdır. Onun ödəyicilərini hüquqi şəxslər, bələdiyyə mülkiyyətində olan müəssisə və təşkilatlar təşkil edir.

Mənfəət vergisi ödəyiciləri aşağıdakı kimi qruplaşdırılır:

AR VM-in 13.2.39-cu maddəsi müəssisə anlayışını sahibkarlıqla məşğul olan, yaxud bu məqsədlə yaradılan qurum kimi şərh edir. Qurumlar dedikdə aşağıdakı şəxslər başa düşülür:

ölkəmizin qanunvericiliyinə uyğun şəkildə yaradılmış hüquqi şəxs;
hər hansı xarici dövlətin qanunvericiliyinə müvafiq şəkildə yaradılmış hüquqi şəxs: belə hüquqi şəxslərə korporasiyaları, şirkətləri, firmaları, digər analoji qurumları misal olaraq göstərə bilərik. Onların filialları yaxud daimi nümayəndəlikləri də bu kateqoriyaya daxildir.
AR qanunvericiliyinə uyğun şəkildə yaradılmış hüquqi şəxslərin cari, digər bank hesabları olan, sərbəst balansa malik filial, struktur yaxud digər bölmələri.

Nümunə 1: Yardımsevərlər” QHT sosial sahədə fəaliyyət göstərən qeyri-kommersiya təşkilatıdır. 2022-ci ildə təşkilat əsas fəaliyyət məqsədlərinə çatmaq üçün ödənişli seminarlar keçirib. Həmin seminarlardan əldə etdiyi gəlirlərdən, gəlirin əldə edilməsi ilə bağlı xərclər çıxıldıqdan sonra qalan mənfəətdən mənfəət vergisi ödəməlidir.

Gördüyümüz kimi Azərbaycanda mənfəət vergisi ödəyiciləri həm rezident, həm də qeyri-rezident şəxslər ola bilərlər.

Eyni zamanda, əgər siz qeyri-kommersiya təşkilatısınız, lakin, nizamnamənizə uyğun olaraq əsas fəaliyyət məqsədlərinə çatmaq üçün, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olursunuzsa, həmin fəaliyyətdən əldə etdiyiniz gəlirlərdən mənfəət vergisi verməli olacaqsınız. Yalnız bundan sonra xalis mənfəəti nizamnamə yaxud digər qeyri-kommersiya məqsədləri üçün istifadə edə bilərsiniz.

Bəs niyə görə, ikinci şərt kimi biz müəssisə olmağı deyil, hüquqi şəxs olmağı qeyd etdik? Çünki, filiallar, struktur bölmələr müəssisə sayılsalar da, mənfəət vergisinin ödəyiciləri sayılmır.

Azərbaycan vergi qanunvericiliyinə görə fiziki şəxs olmayan istənilən xaricin şəxsin buradakı fəaliyyətində sahibkarlığın mövcudluğunu müəyyən etmək, nəticədə ona müəssisə kimi baxıb- baxmamaq önəmlidir. Belə ki, onun mənfəət vergisi öhdəliyinin yaranması üçün həmin xarici şəxsin hüquqi şəxs statusunda olması zərurəti yoxdur. Əgər burada hansısa bir şirkətlə yaxud şəxslə birgə fəaliyyəti varsa, AR VM-in 103.2 maddəsinə uyğun olaraq, bu fəaliyyətin sahibkarlıq olmadığın sübut etməyənə qədər, ona da mənfəət vergisi məqsədləri üçün müəssisə kimi baxılacaq və mənfəət vergisinin ödəyiciləri kateqoriyasına aid ediləcək.

Əgər siz Azərbaycanda mənfəət vergisi ödəyiciləri kimlərdir, bəyannamələr necə hazırlanır, mənfəət vergisi necə ödənir kimi suallar daha praktik cavab almaq istəsəniz, bizim kurslara müraciət edə bilərsiniz.

4 Noy 2022

Ezamiyyə haqqının hesablanması

by | posted in: Xəbər | 0

İşçinin ezamiyyətdə olduğu müddət üçün ona ezamiyyət haqqının ödənilməsi ilə bağlı müəyyən suallar yaranır? Bu suallara əmək qanunvericiliyi eksperti Nüsrət Xəlilov aydınlıq gətirir.

Ezamiyyətdə olduğu vaxt, o cümlədən yolda olduğu vaxt üçün ezam olunan işçinin əsas iş yeri (vəzifəsi) və orta əməkhaqqı saxlanılır. Əmək Məcəllləsinin 179-cu maddəsinə əsasən, bir sıra hallarda işçinin iş yeri və orta əməkhaqqının saxlandığı hallar müəyyənləşdirilib. Həmin maddədə göstırilir ki, işçi qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada dövlət və ictimai vəzifələrin yerinə yetirilməsinə cəlb edildiyi müddət ərzində iş yeri, vəzifəsi (peşəsi) saxlanılmaqla ona orta əməkhaqqı ödənilməlidir. Bu hallardan biri də yaşadığı inzibati ərazi vahidindən başqa bölgəyə, habelə xarici ölkələrə ezam olunmaqdır. Maddədən də göründüyü kimi, ezamiyyət zamanı işçinin iş yeri və orta əməkhaqqı məbləği saxlanmalı və ona orta əməkhaqqı ödənilməlidir.

Misal 1: Yeni satış məntəqələrinin açılması səbəbilə bazar araşdırması etmək üçün “A” müəssisəsində çalışan işçi 2021-ci ilin fevral ayında müəssisə rəhbərliyi tərəfindən 4 gün müddətinə Bakı şəhərindən Gəncə şəhərinə ezam olunub. Ezamiyyət zamanı orta əməkhaqqının hesablanması və ezamiyyət haqqının müəyyən olunması məsələsinə baxaq:

Əmək Məcəlləsinin 177-ci maddəsinə görə, orta əməkhaqqı hesablanarkən ödənişdən əvvəlki 2 ayın qazancı əsas götürülür. İşçinin işlədiyi iş günləri və aldığı əməkhaqqı məbləği aşağıdakı kimi olub:

dekabr -22 iş günü, aylıq əməkhaqqı 1.200 manat;
yanvar – 18 iş günü, aylıq əməkhaqqı 1.300 manat;
fevral – 20 iş günü, aylıq əməkhaqqı 1.200 manat.

Bir günə düşən orta əməkhaqqını tapmaq üçün ödənişdən əvvəlki iki ayın qazancını, ödənişdən əvvəlki iki aydakı iş günlərinin sayına bölməliyik. Yəni bir günə düşən orta əməkhaqqı:

(1.200 + 1.300 ) : (22 + 18) = 62,5 manat;

Fevralda ezamiyyətdə olduğu günlərə görə əməkhaqqı:

4 x 62,5 = 250 manat;

Fevral ayındakı qalan günlərə görə əməkhaqqı:

1.200 : 20 (iş günü) = 60 manat (bir iş gününə düşən əməkhaqqı)
16 (iş günü) x 60 = 960 manat;
fevral ayı üzrə cəmi əməkhaqqı:
250 + 960 = 1.210 manat;
işçinin 4 günlük ezamiyyət haqqı:
4 x 70 = 280 manat.

Faiz gəlirlərindən vergi tutulurmu?

Misal 2: Tutaq ki, işçi əsas və əvəzçiliklə iş yeri olmaqla “A” və “B” müəssisəsində çalışır. İşçi “A” müəssisəsindən ezam olunursa, bu halda ezamiyyə necə tənzimlənməlidir?

Əvəzçilik üzrə işləyən işçi ezam olunan zaman onun orta əməkhaqqı onu ezam edən təşkilatda saxlanılır. Yəni əgər işçi “A” müəssisəsindən ezam olunmuşdursa, bu halda həmin müəssisədə orta əməkhaqqı saxlanacaqdır. Əgər işçi əsas və əvəzçiliklə işlədiyi iş yeri üzrə eyni vaxtda ezam olunarsa, bu halda onun orta əməkhaqqı hər iki iş yerində tutduğu vəzifə üzrə saxlanılır, ezamiyyət xərcləri isə müvafiq razılığa əsasən ezamiyyətə göndərən təşkilatlar arasında bölüşdürülür.

Misal 3: Müəssisə 5 günlük iş qrafiki ilə fəaliyyət göstərir. Şənbə və bazar günləri müəssisədə istirahət günləridir. İşçinin ezam olunduğu müəssisədə isə iş saatları fərqlidir. Bu halda işçi ezam olunduğu müəssisənin yoxsa, çalışdığı müəssisənin iş saatlarına uyğun işləməlidir?

Ezam olunan işçilərə ezam olunduqları təşkilatların iş vaxtının rejimi və istirahət vaxtı tətbiq edilir.

Misal 4: İşçinin çalışdığı “A” müəssisəsi beşgünlük iş qrafiki ilə fəaliyyət göstərir. Müəssisənin istirahət günləri şənbə və bazar günləridir. Ezam olunan müəssisədə isə istirahət günləri həftənin cümə axşamı və cümə günləridir. İşçi çərşənbə axşamı günü ezam olunub. Bu halda işçiyə ezam olunduğu müəssisənin iş və istirahət günləri rejimi tətbiq olunacağı üçün cümə axşamı və cümə günləri onun istirahət günləri olacaqdır.

İşçi ezamiyyətdə olduğu müddətdə əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirərsə, bu halda ona müavinət və ezamiyyə haqqı hesablanmalıdırmı? Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi müəssisənin olduğu yerdən kənarda (məsələn, ezamiyyət zamanı, məzuniyyət dövründə və i.a.) baş verdikdə də müavinət işçinin iş yerində təyin olunur və 189 nömrəli Əsasnamə ilə müəyyən olunmuş qaydada verilir.
Ezam olunmuş işçi ezamiyyə müddətində əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirdiyi halda, ona səhhətinə görə həvalə olunmuş xidməti tapşırığı yerinə yetirmək və yaxud daimi yaşayış yerinə qayıtmaq imkanı olmadığı dövr üçün (altı aydan artıq olmamaq şərtilə) ezamiyyə xərclərinin 1 günlük normasına uyğun xərclər ödənilir. Ezam olunmuş işçinin əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirməsi, həmçinin səhhətinə görə daimi yaşayış yerinə qayıtmaq imkanı olmaması, səhiyyə xidmətləri tərəfindən müəyyən olunmuş qaydada təsdiq edilməlidir.

Əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirdiyi dövr üçün ezam olunan işçiyə ümumi əsaslarla əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirməsi üzrə müavinət verilir. Əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirdiyi günlər ezamiyyətin müddətinə daxil edilmir.

Göründüyü kimi, ezamiyyə zamanı işçinin əmək qabiliyyətini itirməsi adi qaydada işçinin iş yerində əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi vərəqəsi əsasında təyin edilir və bu günlər ezamiyyə günlərinə daxil edilmir. Amma işçinin əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi dövründə daimi yaşayış yerinə qayıtmaq imkanı olmadığı səhiyyə xidmətli tərəfindən təsdiq edilərsə, altı aydan artıq olmamaq şərtilə daimi yaşayış yerinə qayıtmaq imkanı olmadığı dövr üçün ezamiyyə xərclərinin 1 günlük normasına uyğun xərclər ödənilir.

Bəs ezamiyyə xərcləri hansı büdcə hesabına qarşılanmalıdır?

Qaydalarda nəzərdə tutulan normalar daxilində ezamiyyə xərcləri büdcədən maliyyələşdirilən təşkilatlarda xərclər smetasında bu məqsəd üçün nəzərdə tutulmuş vəsaitlər hesabına ödənilir. Digər təşkilatlarda təsdiq olunmuş normalar daxilində ezamiyyət xərcləri məhsulun (işin və xidmətlərin) maya dəyərinə daxil edilir və həmin təşkilatlar ezamiyyə xərclərinin normalarını öz sərəncamlarında qalan mənfəət hesabına artıra bilərlər. Yəni ezamiyyə normalarından artıq verilmiş ezamiyyə haqqları xərcə daxil edilmir və müəssisələrin bölüşdürülməmiş mənfəəti hesabına qarşılayırlar.
Ezamiyyə zamanı işçi özündən asılı olmayan səbəblərdən yolda nəzərdə tutulandan əlavə bir neçə gün vaxt itirmişdirsə, bu günlər ezamiyyə haqqı hesablanmalıdırmı?

Müvafiq sənədlərdə təsdiq edilmiş yolda məvburi dayanma vaxtı üçün xərclər müəyyən edilmiş normalara əsasən ödənilir. Qərara əsasən, işçinin yolda itirdiyi məcburi dayanma vaxtı üçün ezamiyyə haqqı ödənilməsi nəzərdə tutulsa da bu məsələnin işçinin özündən asılı olan və ya məcburi dayanma olması halının sənədlərlə təsdiq edilməsi əksər hallarda çətinlik törədir.

Fərz edək ki, işçi İtaliyaya ezam edilmişdir. Uçuş zamanı təyyarədə baş vermiş nasazlıq ucbatından təyyarə məcburi eniş etmiş və bu səbəbdən işçi bir gün məcburi dayanma etmişdir. Baş vermiş problemin təsdiqi üçün işçi tərəfindən sənəd təqdim edilmişdir. Bu halda ezamiyyə xərclərinin normalarına uyğun olaraq İtaliyaya ezamiyyə xərclərinin 1 günlük normasına uyğun olaraq əlavə 185 avro ödəniləcəkdir.

Hüquqi şəxs fiziki şəxsə hansı şərtlərlə ödəniş edə bilər?

Misal 5: Fərz edək ki, işçi İtaliyaya ezam edilib, ezamiyyət müddəti bitdikdən sonra bir gün Romanın gəzməli-görməli yerlərini görməkdən ötrü İtaliyada qalıb. Bu halda gecikmə işçinin ucbatından baş verdiyinə görə həmin gün üçün ona ezamiyyət haqqı ödənilməyəcək.

Ezamiyyə xərcləri hansı xərclərdən ibarətdir və xərclər necə bölüşdürülür?

Azərbaycan Respublikasının ərazisində ezamiyyə xərclərinin müəyyən edilmiş 1 günlük normasının 20 faizini gündəlik xərc (yemək, rabitə, şəhərdaxili nəqliyyat və digər xidmətlər üzrə xərclər daxil olmaqla) təşkil edir. Azərbaycan Respublikasının ərazisində ezamiyyə xərclərinin müəyyən edilmiş 1 günlük normasının 80 faizini mehmanxana xərcləri təşkil edir. Gündəlik xərc – işçiyə ezamiyyətdə olduğu müddətdə hər təqvim günü üçün (yolda olduğu müddət nəzərə alınmaqla) ödənilir.

Mehmanxana xərcləri işçiyə ezamiyyətdə olduğu müddətdə hər təqvim günü üçün (yolda olduğu müddət nəzərə alınmadan) Azərbaycan Respublikasının ərazisində ezamiyyə xərclərinin 1 günlük normasının mehmanxana xərcləri üçün müəyyən olunmuş hissəsi miqdarında ödənilir.

Misal 6: İşçi 30 noyabr 2021-ci il səhər saatlarından 1 dekabr axşam saatlarına qədər ezamiyyətdə olubsa, ona verilən ezamiyyə haqqında bir günlük mehmanxana xərci nəzərə alınacaq. İşçinin yolda olduğu müddətə görə gündəlik ezamiyyə xərcləri nəzərə alınsa da, mehmanxana xərci nəzərə alınmayacaq.

İşçinin ezam olunduğu yer daimi yaşayış yerinə yaxın olarsa, bu halda ona ezamiyyə haqqı hesablanmalıdırmı?

İşçi ezamiyyətdə olduğu üçün ona ezamiyyə haqqı hesablanmalıdır, amma özünün daimi yaşayış yerinə hər gün qayıtmaq imkanı olan ezam olunan işçiyə belə bir yerə ezam olunduğu zaman yalnız müvafiq təsdiqedici sənədlər əsasında yol xərci ödənilir, mehmanxana xərci isə ödənilmir.

İşçinin hər gün ezam olunma yerindən özünün daimi yaşayış yerinə qayıda bilməsi məsələsi hər bir konkret halda məsafənin uzaqlığı, nəqliyyat əlaqəsinin şəraiti, yerinə yetirilən tapşırığın xarakteri, həmçinin işçiyə istirahət üçün şərait yaradılmasının vacibliyi nəzərə alınmaqla, ezam olunan işçinin işlədiyi təşkilatın rəhbəri tərəfindən həll edilir.

Quraşdırma, sazlama və tikinti işlərinin yerinə yetirilməsi üçün ezam olunan işçilər yaşayış yeri ilə təmin edilibsə, onlara ezamiyyə haqqı hansı qaydada hesablanmalıdır?

Həmin işçilər yaşayış yeri ilə təmin olunmadığı halda ezamiyyə xərcləri ümumi qaydada hesablanır. Yaşayış yeri ilə təmin olunduqda isə nəqliyyat xərcləri təsdiqedici sənədlər əsasında, gündəlik yemək xərci isə ezamiyyə müddətində hər təqvim günü üçün Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyən edilmiş daimi iş vaxtı yolda keçən və gediş-gəliş xarakteri daşıyan, növbə (vaxta) metodu ilə işləyən və çöl şəraitində çalışan (gündəlik iş vaxtı başa çatdıqdan sonra öz daimi yaşayış yerinə qayıtmaq imkanı olmayan) müəssisə, idarə və təşkilatların işçilərinə ezamiyyə xərcləri əvəzinə hər gün üçün ödənilən vəsaitin həcminə uyğun olaraq müəyyən edilir. Yəni hər gün üçün 15 manat vəsait verilir.

Quraşdırma, sazlama və tikinti işlərində ezamiyyət xərcləri aşağıdakı hallarda verilmir:

– quraşdırma, sazlama və tikinti işlərinin aparıldığı yerlərdə işə qəbil olunan işçilərə;
– məzuniyyətdə olduğu vaxt, həmçinin üzürsüz səbəbdən işə çıxmadığı günlər üçün;
– quraşdırma, sazlama və tikinti işləri aparılan yerdən kənarda, dövlət, yaxud ictimai vəzifələri icra etdiyi vaxt üçün.

Ezam olunan işçi müəssisə tərəfindən xidməti avtomobil ilə təmin edildiyi halda ezamiyyə haqqı necə hesablanmalıdır?

Büdcədən maliyyələşdirilən dövlət orqanlarında işin xüsusiyyətləri ilə əlaqədar olaraq respublika ərazisi daxilində xidməti minik avtomobilləri ilə xidməti ezamiyyətə gedilməsi zəruri olan hallarda nəqliyyat vasitələri üçün müəyyən edilmiş aylıq yürüş həddindən artıq yol qət edildiyi təqdirdə, sərf edilən yanacağın dəyəri təsdiqedici sənədlər əsasında ezamiyyə xərcləri üçün nəzərdə tutulmuş vəsaitlər hesabına nəqliyyat xərci kimi ödənilir.

Ölkə xaricinə ezamiyyə zamanı hesablama və sənədləşdmə necə aparılmalıdır?

Xarici ölkələrə ezamiyyə xərclərinin 1 günlük norması Azərbaycan Nazirlər Kabinetinin 25 yanvar 2008-ci il tarixli 14 nömrəli qərarına əsasən müəyyən edilir. Ezamiyyə xərclərinin 1 günlük normasının 40 faizini gündəlik yemək xərcləri təşkil edir. Təşkilatlar xarici ezamiyyə xərclərini, bu məqsəd üçün nəzərdə tutulmuş vəsaitləri mövcud qanunvericiliyə uyğun olaraq müvafiq xarici valyutaya çevirməklə ödəyirlər.

İşçi xarici ezamiyyə zamanı həmin gün ölkəyə qayıtdığı halda ezamiyyə haqqı necə hesablanır?

İşçi ezamiyyətə getdiyi və həmin gün Azərbaycan Respublikasına qayıtdığı halda ona nəzərdə tutulmuş ezamiyyə xərclərinin 1 günlük normasının 40 faizi həcmində vəsait ödənilir. İşçi xarici ölkə ərazisi ilə getdiyi zaman ondan asılı olmayan səbəblərə görə tam 1 gün və artıq müddətə yolda ləngiyirsə, həmin müddət üçün ona ezamiyyə xərclərinin 1 günlük norması ərazisində ləngidiyi ölkə üçün müəyyən edilmiş normalar üzrə ödənilir. Üzürsüz səbəbdən yolda yubandığı vaxt üçün işçiyə heç bir xərc ödənilmir.

Ezamiyyə zamanı bəzi hallarda ezamiyyə ilə bağlı xərcləri qarşı tərəf, yəni dəvət edən tərəf öz üzərinə götürür. Bu halda ezam olunan işçiyə ezamiyyə haqqı ödənilirmi?

Bütün ezamiyyə xərclərini dəvət edən tərəf öz üzərinə götürdüyü hallarda işçiyə ezamiyyə xərci ödənilmir. Dəvət edən tərəf ezam olunan işçini yalnız yaşayış yeri ilə təmin etdiyi hallarda işçiyə hər gün üçün ezamiyyə xərclərinin 1 günlük normasının 40 faizi həcmində, işçini yalnız yemək xərci ilə təmin etdiyi hallarda isə hər gün üçün ezamiyyə xərclərinin 1 günlük normasının 60 faizi həcmində vəsait ödənilir.

Dəvət edən tərəf işçiyə yaşayış yeri və yemək xərcini nağd pulla ödədiyi halda, işçiyə nağd qaydada ödənilən vəsait ezamiyyə xərclərinin 1 günlük normasından az olarsa, həmin fərq işçiyə ödənilir.
Dəvət edən tərəf işçini yeməklə təmin edərək yaşayış yeri üçün nağd verdiyi halda, işçiyə nağd qaydada ödənilən vəsait ezamiyyə xərclərinin günlük normasının 60 faizindən az olarsa, həmin fərq işçiyə ödənilir. Dəvət edən tərəf işçini yaşayış yeri ilə təmin edərək yemək üçün nağd verdiyi halda, işçiyə nağd qaydada ödənilən vəsait ezamiyyə xərclərinin 1 günlük normasının 40 faizindən az olarsa, həmin fərq işçiyə ödənilir. Dəvət edən tərəfin xərcləri tam və ya qismən öz üzərinə götürməsi hər bir halda müvafiq sənədlər əsasında müəyyən edilir.

Kənd təsərrüfatı ilə bağlı vergi güzəştləri

Misal 7: Fərz edək ki, işçi 10 günlük ezam olunmuşdur. Bu 10 günlük müddətin 2 günü (şənbə və bazar) istirahət günlərinə düşür. Bu halda ezamiyyət haqqı hesablanarkən 8 günə, yoxsa 10 günə əsasən əsasən hesablanmalıdır?

İstirahət günləri işçinin daimi yaşayış yerindən kənarda keçəcəyi üçün ezamiyyət günlərinin hamısına qaydalarda nəzərdə tutulmuş normada gündəlik ezamiyyət haqqı hesablanıb ödənilməlidir. 2 günün istirahət günü olmasına baxmayaraq, həmin günlər işçi daimi yaşayış yerindən kənarda olduğu üçün həmin günlər də onun xərci çıxır və bu xərclər təşkilat hesabına qarşlanmalıdır.

Bundan əlavə, təşkilat rəhbərinin tapşırığı ilə işçinin ezamiyyətə getdiyi və ezamiyyətdən qayıtdığı gün (günlər) istirahət və ya iş günü hesab edilməyən bayram gününə (günlərinə) düşərsə, həmin gün (günlər) üçün işçiyə əmək qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş qaydada əlavə əmək haqqı və ya əlavə istirahət günü (günləri) verilir. Bu qayda yalnız ezamiyyətə getdiyi və qayıtdığı günün istirahət günlərinə düşməsi zamanı keçərlidir. Digər haldan fərqli olaraq bu halda, ona ezamiyyət haqqilə bərabər əmək haqqı ikiqat həcmdə verilməli və yaxud ona əlavə isirahət günü verilməlidir.

Ezamiyyətlər, onların gündəlik hansı xərclərdən ibarət olması və sair mövzulara aydınlıq gətirdik. İndi isə ezamiyyətlərin rəsmiləşdirilməsi məsələsinə nəzər yetirək. Qeyd etmişdik ki, ezamiyyətlər xidməti tapşırıqların yerinə yetirilməsi üçün müəssisənin işçilərinin öz əmək funksiyalarını başqa yerdə həyata keçirməsi prosesidir. Qaydalara əsasən, ezamiyyət müəssisə rəhbərinin əmri ilə rəsmiləşdirilməlidir. Yəni ezamiyyə zamanı işçi ərizə ilə müraciət etmir, müəssisə qərar verir ki, ezamiyyətə kimin göndərilməsi daha uyğundur. Əgər işçi müəyyən üzrlü səbəblərdən ezamiyyətə gedə bilmirsə, bu barədə direktora müraciət edə bilər və direktor da bu müraciəti nəzərə ala bilər.

Mənbə: “Əmək qanunvericiliyinin praktiki izahı” kitabı.

Mənbə: vergiler.az