Blog Full

Dividend nədir?

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərində dividend üzrə yarana biləcək vergi öhdəliyi haqqında danışmazdan öncə gəlin dividendin nə olduğuna baxaq. “Dividend nədir?” sualına cavab burada verilib. Odur ki, sadələşdirilmiş vergidə dividend məsələləri haqqında danışarkən, dividend haqqında qısa qeydlərlə kifayətlənəcəyik.

Bu anlayışın izahı Vergi Məcəlləsinin 13.2.15-ci maddəsində verilib. Dividend dedikdə kommersiya qurumunun qazandığı xalis mənfəəti qurum sahiblərinə verməsi, onlar arasında bölüşdürməsi prosesi başa düşülür. Paylı cəmiyyətdə bunlar payçılar, səhmdar cəmiyyətində səhmdarlardır. Dividend həm pul, həm də natura formasında verilə bilər. Lakin təsisçilərə edilən hər ödəniş dividend sayılmır. Məsələn, onların nizamnamədəki paylarının nominal dəyəri onsuz da özlərinin olduğu üçün, o hissə dividend anlayışına aid edilmir. Təbii ki, biz artırılmış nominal dəyəri nəzərdə tutmuruq. Şirkətin bağlandıqda aktivlərin payçılara (səhmdarlara) verilməsi dividend anlayışına da daxil edilir.

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərinin satışdankənar gəlirləri

Bir sıra hallarda sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərinin əldə etdiyi satışdankənar gəlirlərin vergiyə cəlb edilməsi ilə bağlı suallar yaranır. Bu suallardan biri də sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olan şəxsin dividend gəlirlərinin vergiyə cəlb edilməsidir.

Vergi Məcəlləsinin 13.2.12-ci maddəsi satışdankənar gəlirlərin tərkibinə aşağıdakıları aid edir:

• digər müəssisələrin fəaliyyətində payçı kimi iştirakdan gəlir;
• müəssisəyə məxsus səhmlər, istiqrazlar və digər qiymətli kağızlardan əldə olunan gəlirlər;
• mal və xidmət (iş) istehsalı və satışı ilə bilavasitə bağlı olmayan əməliyyatdan götürülən digər gəlirlər.

Sonuncunun tərkibinə bunlar daxildir:

• cərimə və zərərin ödənilməsi şəklində alınmış məbləğ;
• xarici valyuta əməliyyatları üzrə artan məzənnə fərqi;
• qanunvericiliyə müvafiq iddia müddəti keçmiş kreditor və deponent borc məbləğlər.

Göründüyü kimi, dividend gəlirləri də satışdankənar gəlirlərdir.

Sadələşdirilmiş vergidə dividend gəlirlərinin vergiyə cəlb edilməsi

Vergi Məcəlləsinin 219.1-ci maddəsi, hesabat dövrü ərzində sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi tərəfindən təqdim edilmiş mallara (işlərə, xidmətlərə) və əmlaka görə əldə edilmiş ümumi hasilatın, həmçinin satışdankənar gəlirlərin (ödəmə mənbəyində vergi tutulmuş gəlirlər istisna edilməklə) həcmi vergitutma obyektidir. Bu o deməkdir ki, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi həm gündəlik əsas fəaliyyətindən əldə etdiyi gəlirlərdən, həm də əsas və ya əlavə fəaliyyəti ilə bağlı olmayan, yəni satış ilə bağlı olmayan digər gəlirlərdən  vergi ödəməlidir. Burada əsas şərt gəlirin daha əvvəl vergiyə cəlb edilmiş olmamasıdır.

Dividend gəlirləri Vergi Məcəlləsinin 122-ci maddəsi ilə ödəmə mənbəyində 5 faiz vergiyə cəlb edilir. Bu halda dividend alan fiziki və hüquqi şəxslər həmin gəlirindən yenidən vergi ödəmir. Həmin gəlir dividend formasında yenidən verildiyi halda da ondan vergi tutulmur.

Beləliklə, vergi ödəyicisinin hər hansı hüquqi şəxsdə payı, səhmi dividend gəliri əldə edərkən, ondan ödəmə mənbəyində vergi tutulubsa, həmin gəlir yenidən vergiyə cəlb edilmir.

Vergilər haqqında daha çox bilik və bacarıqlar əldə edin

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərində dividend hesablanması

Bəzi mühasiblər yanlış olaraq elə bilirlər ki, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi öz iştirakçısına dividend verərsə, xərclərini çıxa bilməz.  Digər qismi isə səhvən gəlirdən yalnız xərcləri çıxdıqdan sonra qalan məbləğdən dividend verirlər. Belə bir fikir formalaşıb: dividend yalnız xalis mənfəətdən verilir,  xalis mənfəət anlayışı isə yalnız mənfəət vergi ödəyicilərinə məxsusdur.  Düzdür, xalis mənfəət bildiyimiz kimi vergi çıxıldıqdan sonrakı mənfəətdir, lakin VM sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərində dividend hesablamaları zamanı vergi məbləğini çıxmağa da izin verir.

Nümunə: Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisinin il ərzində təqdim etdiyi malların dəyəri: 40000 manat, Ümumi xərclər 30000 manat, o cümlədən 25000 manat e-qaimə faktura ilə çəkilmiş xərclər təşkil edir. Təqdim edilmiş mallara görə il ərzində 2000 man dəyərində debitor borc formalaşmışdır. Müəssisənin tək payçısı olan şəxsə verilə biləcək dividend məbləğini hesablayaq:

Mühasibat uçotu üçün mənfəət: 40000-30000=10000

Mühasibat uçotu üçün xalis mənfəət: 10000 – 760 = 9240

Payçıya verilə biləcək dividend: 9240 azn.

(Burada 760 hesablanmış sadələşdirilmiş verginin məbləğidir. Belə ki satış dəyəri 40.000 azn olan mallar üçün 2000 azn dəyərində debitor borc formalaşmışdırsa, 38.000 hasilat olduğu məlum olur. Sonra isə: 38000*2%=760) edilir.

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərində dividendlə bağlı diqqət edilməli olan növbəti bir məqam  vergidən azad edilmədir. Son 1 il üzrə satış dövriyyəniz iki yüz min manatı aşmırsa, həmçinin uçotu tələb olunan qaydada da aparılırsa təsisçiyə dividend ödəyən zaman vergi tutmaya bilərsiniz.

Rezident müəssisə yuxarıda qeyd edilmiş meyarlara cavab verərsə, onun təsisçisinə ödədiyi dividend vergidən azaddır. Əks halda payçıya ödəmə mənbəyində 5% vergi tutulmaqla geridə qalan hissə ödənilir. Onu da qeyd edək ki, ödəmə mənbəyində vergi tutmuş müəssisələr əlavə olaraq rüb bitdikdən sonra növbəti ayın 20-sinədək sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsi ilə birgə ödəmə mənbəyində tutulan vergi bəyannaməsini də təqdim etməlidirlər. Baxmayaraq ki, sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsinin tərkibində ödəmə mənbəyində tutulan verginin hesablanması hissəsi var, həmin hissə yalnız daşınar yaxud daşınmaz əmlakla bağlı vergilər üçün nəzərdə tutulmuşdur.

33-cü “Kapital ehtiyatları” maddəsi və onun uçot hesabları

Mühasibat uçotunun sistemində kapital ehtiyatları müəssisənin cəlb etdiyi və ya daxili imkanlar hesabına formalaşdırdığı vəsaitlərin bir hissəsini təşkil edir. Bu ehtiyatlar bölüşdürülməmiş mənfəətdən, yenidən qiymətləndirmədən və ya qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydalardan irəli gələn səbəblərlə formalaşır. Kapital ehtiyatlarının uçotu üçün mühasibat hesablar planında 33-cü “Kapital ehtiyatları” maddəsində aşağıdakı hesablar nəzərdə tutulur:

• 331 saylı “Yenidən qiymətləndirilmə üzrə ehtiyat”;
• 332 saylı “Məzənnə fərqləri üzrə ehtiyat”;
• 333 saylı “Qanunvericilik üzrə ehtiyat”;
• 334 saylı “Nizamnamə üzrə ehtiyat”;
• 335 saylı “Digər ehtiyatlar”.

Bu hesablar müəssisənin uzunmüddətli maliyyə dayanıqlığını təmin etmək və müəyyən hüquqi və ya təşkilati öhdəlikləri qarşılamaq məqsədi ilə formalaşan ehtiyat vəsaitlərini əks etdirir.

Nizamnamə üzrə ehtiyatların iqtisadi təyinatı

Nizamnamə üzrə ehtiyat, kommersiya hüquqi şəxslərinin nizamnamə kapitalından əlavə olaraq, risklərin idarə edilməsi, gözlənilməz maliyyə itkilərinin qarşılanması və müəssisənin sabit fəaliyyətinin təmin edilməsi məqsədi ilə formalaşdırılan ehtiyatdır. Bu ehtiyatların yaradılması bir çox hallarda qanunvericiliklə (məsələn, banklarda) və ya təsis sənədləri ilə (məsələn, MMC-lərdə) məcburi qaydada nəzərdə tutulur.

İqtisadi təyinat baxımından nizamnamə ehtiyatları aşağıdakı məqsədlər üçün istifadə edilə bilər:

• mənfəət itkilərinin qarşılanması;
• sığorta hadisələri və məhkəmə mübahisələri zamanı yaranan zərərlərin ödənilməsi;
• təsisçilər qarşısında öhdəliklərin icrası zamanı sabitliyin qorunması;
• tənzimləyici orqanların kapital tələblərinə cavab vermək.

Bu ehtiyatlar hüquqi şəxs statusunda olan müəssisələrdə, xüsusən ASC və MMC-lərdə mühüm rol oynayır və maliyyə hesabatlarında kapitalın bir hissəsi kimi göstərilir.

334 saylı hesabın əsas xüsusiyyətləri və istifadəsi

334 saylı “Nizamnamə üzrə ehtiyat” hesabı, müəssisənin hüquqi tələblər və ya nizamnaməyə əsasən yaratdığı kapital ehtiyatlarını uçota almaq üçün istifadə olunur. Bu hesab balansın passiv hissəsində yer alır və kapital strukturunun gücləndirilməsinə   xidmət edir.

Əsas xüsusiyyətləri:

• yalnız təsis sənədlərində və qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş hallarda yaradılır;
• ehtiyatın mənbəyi adətən bölüşdürülməmiş mənfəətdir;
• hesabda toplanan vəsait müəssisənin sərbəst istifadə etdiyi mənbə deyil;
• idarə heyətinin qərarı ilə istifadə oluna bilər, lakin bəzi hallarda istifadə məhdudiyyətləri olur.

Bu hesab üzrə əməliyyatlar, əsasən, kapital artırılması, mənfəətdən ehtiyat yaradılması və ya zərərlərin qarşılanması ilə bağlıdır.

334 saylı “Nizamnamə üzrə ehtiyat” hesabında uçotun tənzimlənməsi

Mühasibatlıqda hesab üzrə tənzimləmələr AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” əsasında aparılır. Hesabın mühasibat uçotunda yerini bu qaydaların 31.11-ci bəndi müəyyən edir: “334 saylı “Nizamnamə üzrə ehtiyat” hesabında səhmdarlar arasında bölüşdürülməsi mümkün olmayan mühasibat uçotu subyektinin nizamnaməsinə əsasən yaradılan ehtiyat barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

Müxabirləşmələr zamanı qaydaların  31.11- 31.12 və 32.6-32.7 bəndlərinin tələbləri nəzərə alınır.

• 11-ci bənd: Mənfəət hesabına nizamnamə üzrə ehtiyatın yaradılması;
• 12-ci bənd: Yaradılmış nizamnamə üzrə ehtiyatın istifadəsi;
• 6-cı bənd: Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəəti hesabına ehtiyatların yaradılması;
• 7-ci bənd: Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəət hesabına yaradılmış ehtiyatlar geri qaytarıldıqda.

334 saylı hesabla əlaqəli beynəlxalq standartlar (IAS/IFRS)

Tənzimləmələr zamanı aşağıdakı beynəlxalq standartların tələbləri də nəzərə alınmalıdır:

• MUBS 1 – “Maliyyə hesabatlarının təqdim edilməsi” (IAS 1): bu standartın tələblərinə görə, kapital ehtiyatları ayrıca bölmədə təqdim edilməli və ehtiyatların növləri (o cümlədən nizamnamə üzrə ehtiyat) açıqlanmalıdır;
• MUBS 10 – “Hesabat dövründən sonrakı hadisələr” (IAS 10): əgər ehtiyatın yaradılması hesabat dövrü bitdikdən sonra baş veribsə, bu barədə hesabatın izahat hissəsində açıqlama verilməlidir;
• MHBS 7 – “Maliyyə alətləri: Məlumatın açıqlanması” (IFRS 7): ehtiyatların risklərin idarə edilməsindəki rolu barədə məlumatların açıqlanması tələb olunur;
• MUBS 37 – “Yaradılmış ehtiyat fondları, şərti öhdəliklər və şərti aktivlər” (IAS 37): bu standart ehtiyatların tanınması, ölçülməsi və hesabatlara daxil edilməsi ilə bağlı ümumi prinsipləri müəyyənləşdirir.

Qeyd edilən beynəlxalq mühasibat standartları kapital ehtiyatlarının şəffaf və sistemli şəkildə uçota alınmasını və istifadəsinin əsaslandırılmasını vacib hesab edir.

334 saylı “Nizamnamə üzrə ehtiyat” hesabı üzrə tənzimləmələr zamanı, əlavə olaraq nəzərə almaq lazımdır ki,  Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi çərçivəsində ehtiyat fondlarının yaradılması və istifadə olunması üçün müəyyən hüquqi və metodoloji tələblər mövcuddur.

334 saylı hesabın tətbiqi – praktiki mühasibat nümunələri

Nümunə 1: Nizamnamə ilə müəyyən edilmiş ehtiyatın yaradılması

“ABC MMC” 2024-cü il üzrə 80.000 manat xalis mənfəət əldə etmişdir. Nizamnaməyə əsasən, hər il mənfəətin 10%-i nizamnamə ehtiyat fonduna ayrılmalıdır (31.11-ci bəndin tətbiqi).

Nümunə 2: Ehtiyatdan istifadə edilməsi

MMC təsisçilər qarşısında öhdəliklərin icrası zamanı sabitliyin qorunması məqsədi ilə, idarə heyətinin qərarı əsasında, nizamnamə üzrə ehtiyatdan istifadə edir (31.12-ci bəndin tətbiqi).

Nümunə 3: Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəəti hesabına ehtiyatların yaradılması

Müəssisənin keçən illər hesabına bölüşdürülməmis mənfəət (ödənilməmiş zərər) hesabına 50000 manat bölüşdürməmiş mənfəət qalmışdır. İdarə heyəti həmin vəsaitin 5 faizini 343 saylı hesaba ayırmağı qərara alır (32.6-cı bəndin tətbiqi)

334 – “Nizamnamə üzrə ehtiyat” hesabı strateji qərarların dəstəklənməsi baxımından vacib rola malikdir. Bu hesabdan istifadə müəssisələrə maliyyə sabitliyini təmin etməyə və investorlar qarşısında etibarı artırmağa kömək edir.

Cəmil Əsədov – Zərdab Peşə liseyinin müəllimi

2026-cı il yanvarın 1-i vəziyyətinə ölkə iqtisadiyyatında muzdla çalışan işçilərin sayı ilkin məlumatlara əsasən 1808,0 min nəfər olmuş, onlardan 865,8 min nəfəri iqtisadiyyatın dövlət sektorunda, 942,2 min nəfəri isə qeyri-dövlət sektorunda fəaliyyət göstərmişdir.

Muzdla işləyənlərin 18,6 faizi ticarət; nəqliyyat vasitələrinin təmiri, 18,1 faizi təhsil, 13,8 faizi sənaye, 8,5 faizi əhaliyə səhiyyə və sosial xidmətlərin göstərilməsi, 6,6 faizi tikinti, 6,2 faizi dövlət idarəetməsi və müdafiə; sosial təminat, 4,4 faizi nəqliyyat və anbar təsərrüfatı, 3,9 faizi peşə, elmi və texniki fəaliyyət, 2,4 faizi kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq, 2,4 faizi maliyyə və sığorta fəaliyyəti, 15,1 faizi isə iqtisadiyyatın digər sahələrində məşğul olmuşlar.

2025-ci ilin ilkin məlumatlarına əsasən ölkə iqtisadiyyatında muzdla çalışan işçilərin orta aylıq nominal əməkhaqqı əvvəlki ilə nisbətən 9,3 faiz artaraq 1102,9 manat təşkil etmişdir. İqtisadiyyatın mədənçıxarma sənayesi, maliyyə və sığorta fəaliyyəti, informasiya və rabitə, peşə, elmi və texniki fəaliyyət, eləcə də nəqliyyat və anbar təsərrüfatı sahələrində orta aylıq nominal əməkhaqqı daha yüksək olmuşdur.

Mənbə: report.az