Blog Full

Mühasibat uçotunun təməl prinsiplərindən biri – fəaliyyətin fasiləsizliyi prinsipi – müəssisələrdə gələcək dövrlərə aid xərclərin həmin dövrə ötürülərək düzgün maliyyə nəticəsinin göstərilməsini tələb edir. 242 saylı “Gələcək hesabat dövrünün xərcləri” hesab bu prinsipə əsaslanaraq, cari dövrdə ödənilən, lakin gələcək 12 ay ərzində fayda gözlənilən xərcləri uçota almaq məqsədi daşıyır.

Qısamüddətli aktivlərin əsas kateqoriyaları

Qısamüddətli aktivlər – müəssisənin bir ildən az müddətdə pula çevrilməsi, istifadə olunması və ya xərclənməsi nəzərdə tutulan resurslarını əks etdirir. Qısamüddətli kimi xarakterizə edilən bu aktivlər maliyyə hesabatlarında aktivlərin tərkibində ilkin sırada təqdim olunur və müəssisənin likvidlik səviyyəsini göstərmək baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları ”-na uyğun olaraq Azərbaycan Respublikasında mühasibat uçotu subyektləri üçün Hesablar Planına əsasən qısamüddətli aktivlər aşağıdakı əsas kateqoriyalara bölünür:

1. Ehtiyatlar (20-ci maddə);
2. Qısamüddətli debitor borcları (21-ci maddə);
3. Pul vəsaitləri və onların ekvivalentləri (22-ci maddə);
4. Sair qısamüddətli maliyyə aktivləri (23-cü maddə);
5. Sair qısamüddətli aktivlər (24-cü maddə).

Həmin kateqoriyalara aid olan mühasibat uçotu hesabları barədə burada ətraflı şərh olunub.

Sair qısamüddətli aktivlər üzrə uçot hesabları

242 saylı “Gələcək hesabat dövrünün xərcləri” hesabı sair qısamüddətli aktivlər kateqoriyasına aid olan hesablardan biridir. Həmin kateqoriyanın digər uçot hesabları bunlardır:

• 241 saylı “Əvəzləşdirilən vergilər” hesabı – əldə edilmiş aktivlər və xidmətlər üzrə əlavə dəyər vergisi məbləğlərinin, habelə aksiz vergisi tətbiq edilən məhsul istehsalında istifadə olunan aksiz vergili xammal və materialların əldə edilməsi zamanı həmin xammal və materiallar üzrə hesablanılan aksiz vergisi məbləğlərin uçot hesabı;
• 243 saylı “Verilmiş qısamüddətli avanslar” hesabı – kontragentlərə 12 aydan artıq olmayan müddət ərzində göstəriləcək xidmətlər üçün və ya təchizatlara əvvəlcədən ödənilmiş məbləğləri əks etdirir;
• 244 saylı “Təhtəlhesab məbləğlər” hesabı – ezamiyyə xərclərinin və digər təsərrüfat ehtiyaclarının ödənilməsi üçün mühasibat uçotu subyektinin işçilərinə verilmiş təhtəlhesab məbləğlər hərəkəti ilə bağlı əməliyyatlar üzrə məlumatlar uçota alınır;
• 245 saylı “Digər qısamüddətli aktivlər” hesabı – yuxarıdakı hesablarda uçota alınmayan aktivlərlə bağlı əməliyyatlar əks olunur.

Sair qısamüddətli aktivlər mühasibat uçotu subyektlərində vaxtında planlaşdırılmış xərclərini, avans ödənişlərini və bərpa olunan vergi məbləğlərini əks etdirməklə yanaşı, həm də gələcəkdə iqtisadi fayda gətirəcəyi gözlənilən resurslar kimi təqdim olunur. Onların düzgün uçotu maliyyə hesabatlarının real və dürüst olmasını təmin edir. Bu hesabların əksəriyyəti passiv hesablarla müxabirləşmə yolu ilə formalaşır (məsələn: bank hesabı, nağd pul vəsaiti və ya kreditlər hesabı ilə), istifadəsi zamanı isə xərclər və ya zərərlər hesabları ilə müxabirləşir (məsələn: 731 – “Sair əməliyyat xərcləri”, 711 – “Kommersiya xərcləri”  və s.).

242 saylı “Gələcək hesabat dövrünün xərcləri” hesabının məzmunu və funksiyası

242 saylı hesab cari dövr ərzində həmin dövrün gələcək hissəsinə aid xərcləri (məsələn, icarə haqqı, abunə haqları, avans ödənişlər, təmir xərcləri) əks etdirir .
Hesabın funksiyalarını aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1. Qısamüddətli aktivlər qrupuna aiddir – bu hesab gələcək dövrə aid xərclərin düzgün şəkildə öz dövrünə aid olaraq qeyd olunmasına kömək edir.
2. Xərclərin mərhələli tanınması – abunə haqları, icarə ödənişləri və xidmətlər gələcək 12 ay ərzində “ay-ay” hesablara köçürülür.
3. Maliyyə balansının funksional göstərilməsi – balansda xərclər yerində qalar, gəlir-zərər hesabatına isə düzgün dövrərə aid məbləğlər ötürülür.

Məsələn, 360 manatlıq 6 aylıq internet abunə ödənişinə əvvəlcə debet 242, kredit 223 kimi müxabirləşmə verilir, sonra isə hər ay 60 manata debet 731, kredit 242 kimi müxabirləşmə verilir.

242 saylı hesab üzrə tənzimləmələr

Mühasibat uçotu subyektlərində 242 saylı “Gələcək hesabat dövrünün xərcləri” hesab üzrə tənzimləmələr “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-nın 26-ci bölməsinin 26.5-26.8 bəndləri əsasında  aparılır:

• gələcək dövrün gəlirlərinin əldə edilməsi üzrə çəkilən xərclər – qaydaların 26.5-ci bəndi;
• səhmdar tərəfindən nizamnamə kapitalı kimi çəkilən gələcək hesabat dövrünün xərcləri – 26.6-ci bənd;
• gələcək hesabat dövrünün xərcləri cari hesabat dövründə xərc kimi tanındıqda – 26.8-ci bənd.

Qaydaların 26.7-ci bəndinə görə 242 saylı “Gələcək hesabat dövrünün xərcləri” hesabına aşağıdakı subhesablar açılır:

• 242-1 saylı “Satışın maya dəyəri xərcləri üzrə gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri”;
• 242-2 saylı “Kommersiya xərcləri üzrə gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri”;
• 242-3 saylı “İnzibati xərclər üzrə gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri”;
• 242-4 saylı “Maliyyə xərcləri üzrə gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri”.

Tənzimləmələr zamanı  zamini MUBS 1 – “Maliyyə hesabatlarının təqdim edilməsi” (IAS1) və MHBS 15 “Müştərilərlə müqavilələr üzrə gəlirlər” (IFRS 15) standartlarının tələbləri nəzərə alınmalıdır.

IAS 1 standartına görə, qısamüddətli aktivlər maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatda ayrıca bölmə kimi təqdim olunmalıdı. Həmin aktivlər 12 ay ərzində istifadə ediləcəksə, qısamüddətli, əks halda isə uzunmüddətli kimi göstərilir. Bu baxımdan, digər qısamüddətli aktivlər ayrıca qeyd edilməli və açıqlanmalıdır.

Əgər gələcək hesabat dövrünə aid ödənişlər (məs. avanslar və ya əvvəlcədən alınan xidmətlər) qarşı tərəfdən öhdəliyin yerinə yetirilməsi ilə bağlıdırsa, IFRS 15-ə görə həmin xərclər aktiv kimi uçota alınır və müqavilə üzrə xərclər kimi təqdim olunur. Bu yanaşma 242 və 243 saylı hesabların uçotuna tətbiq oluna bilər.

Praktik müxabirləşmə nümunəsi

“ABC” şirkəti internet xidmətləri üçün ilin əvvəlində 3 aylıq 450 manat abunə haqqı ödəyib. Qabaqcadan ödənilən abunə haqqı “ABC” şirkəti tərəfindən gələcək dövrün qısamüddətli xərcləri kimi tanınacaq və xidmət göstərən müəssisə tərəfindən aylıq təqdim edilən elektron-qaimələrə əsasən gəlirdən çıxılacaq.

Beləliklə, 242 saylı hesab cari dövrdə ödənilən, lakin gələcək 12 ay ərzində yararlı olacaq xərclərin uçotunu təmin edir. Hesabın funksiyası balansda aktiv olaraq qalmaq, həqiqi mənfəət-zərər göstərmək üçün düzgün xərclərin müvafiq dövrə ötürülməsini təmin etməkdir. Tənzimləmələr üzrə hüquqi çərçivə əsas yerli qanunvericilik aktları, habelə beynəlxalq uçot standartları (IAS, IFRS ) əsasında müəyyən edilir.

Nəticədə, 242 saylı – “Gələcək hesabat dövrünün xərcləri”  hesabı mühasibat uçotunda fəaliyyətin fasiləsizliyi,  dövrilik prinsipinin yerinə yetirilməsi üçün mühüm alət olaraq çıxış edir və uçot sistemində şəffaflıq, hesabatlılıq prinsipinə xidmət edir.

Şirkət Bakı şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinin tabeçiliyində fəaliyyət göstərən uşaq bağçasına yardım göstərmək istəyir. Belə olan halda şirkət həmin köçürülən vəsaiti gəlirdən çıxa bilərmi və ya bununla bağlı Vergi Məcəlləsində güzəşt müəyyən olunubmu? Güzəşt müəyyən olunubsa, bunun üçün hansı rəsmiləşdirmə tələb olunur?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 106.1.18-ci maddəsinin müddəalarına əsasən, vergi ödəyicisinin hesabat ilinin mənfəətinin 15 faizindən çox olmayan hissəsinin elm, təhsil, səhiyyə, idman və mədəniyyət sahəsinin inkişafı məqsədilə bu sahələrdə fəaliyyət göstərən və Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2020-ci il 12 mart tarixli 88 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş Meyarlara cavab verən müəssisə, idarə və təşkilatlara əvəzsiz olaraq köçürülən hissəsi 2024-cü il yanvarın 1-dən 5 il müddətinə mənfəət vergisindən azaddır.

Meyarların 3-cü bəndinə əsasən, dövlət orqanlarının, dövlətin adından yaradılan publik hüquqi şəxslərin, dövlət mülkiyyətində olan və ya paylarının (səhmlərinin) 51 və daha artıq faizi birbaşa və ya dolayısilə dövlətə məxsus olan hüquqi şəxslərin tabeliyində olması və “Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə müəyyən edilmiş qaydada lisenziya alması təhsil sahəsində fəaliyyət göstərən müəssisə, idarə və təşkilatların meyarlarına aid edilib.

Meyarların 7-ci bəndinin müddəalarına əsasən, bu Meyarlarda nəzərdə tutulan şəxslərə ödəniş edilərkən, ödənişin təyinatı ödəniş sərəncamında düzgün, tam və aydın şəkildə qeyd olunmalıdır və ödəniş nağdsız qaydada vəsaiti köçürən şəxsin bank hesabından vəsaiti alan şəxsin bank və digər ödəniş hesabına köçürmə yolu ilə həyata keçirilməlidir. Təyinatı qeyd olunmayan (düzgün və ya tam qeyd olunmayan) ödənişlər, habelə nağd qaydada ödənilən məbləğlər Vergi Məcəlləsinin 106.1.18-ci maddəsində nəzərdə tutulan vergidən azadolmaya əsas vermir.

Həmçinin, ödənişi alan müəssisə, idarə və təşkilat hesabat ili bitdikdən sonra 1 (bir) ay müddətində alınmış vəsaitin təyinatı üzrə xərcləndiyini təsdiq edən sənədləri (alqı-satqı müqavilələri, təhvil-təslim aktları, ödəniş tapşırıqları, ödəniş xidməti təchizatçılarının çıxarışları və s.) vəsaiti köçürən şəxsə təqdim edir.

Qeyd olunanlara əsasən, hüquqi şəxs tərəfindən hesabat ilinin mənfəətinin 15 faizindən çox olmayan hissəsinin, təhsil sahəsinin inkişafı məqsədilə bu sahədə fəaliyyət göstərən və yuxarıda göstərilən meyarlara cavab verən müəssisə, idarə və təşkilatlara əvəzsiz olaraq köçürülən hissəsi mənfəət vergisindən azaddır.

Bu zaman Vergi Məcəlləsinin 106.1.18-ci maddəsində nəzərdə tutulan vergidən azadolmanın tətbiqi üçün Meyarların 7-ci bəndində qeyd olunan tələblərə və rəsmiləşdirmə qaydalarına əməl edilməlidir.

Yuxarıda qeyd olunanlar Vergi Məcəlləsinin 106-cı maddəsi, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2020-ci il 12 mart tarixli 88 nömrəli Qərarı ilə tənzimlənir.

Mənbə: vergiler.az

Dövlət Vergi Xidmətinin rəisi Orxan Nəzərli özünə 2 yeni müşavir təyin edib.

İnsan resursları baş idarəsinin rəisi Aytən Kərimova xidmət rəisinin müşaviri təyin edilib.

Strateji planlaşdırma və təşkilati risklərin idarə olunması baş idarəsinin rəis Fərid İsayevdə müşavir postuna gətirilib.

Beləliklə, DVX rəisinin müşavirlərinin sayı 4-ə yüksəlib.

Mənbə: yenisabah.az