Blog Full

Vergi Məcəlləsinə əsasən, beynəlxalq yükdaşıma – yüklərin daşıma sənədləri əsasında müxtəlif nəqliyyat növləri ilə Azərbaycan Respublikasında yerləşən göndərilmə (təyinat) məntəqəsi ilə digər dövlətdəki təyinat (göndərilmə) məntəqəsi arasında daşınmasıdır. Bəs bu fəaliyyətlə məşğul olan vergi ödəyicilərinin vergi öhdəlikləri necə müəyyən edilir? Suala “İATM Audit and Consulting” MMC-nin auditoru İlkin Lələyev nümunələr əsasında aydınlıq gətirir.

Beynəlxalq yükdaşıma fəaliyyəti göstərən şəxslərin gəlirlərinin vergiyə cəlb edilməsi

Beynəlxalq yükdaşıma fəaliyyəti göstərən şəxslərin gəlirləri (mənfəəti) gəlir (mənfəət) vergisinə cəlb olunur. Həmin şəxslərin əldə etdiyi gəlirdən xərclər çıxılmaqla qalan mənfəət 20% dərəcə ilə gəlir (mənfəət) vergisinə cəlb edilir. Əgər bu şəxslər Vergi Məcəlləsinin müvafiq maddələrinin tələblərinə cavab verərsə, gəlir (mənfəət) vergisi üzrə güzəştlərdən faydalana bilərlər.

Misal 1

Beynəlxalq yükdaşıma fəaliyyəti göstərən fərdi sahibkarın maliyyə ili üzrə gəliri 150.000 manat təşkil edib. Həmin gəlirin əldə edilməsi ilə əlaqədar gəlirdən çıxılan xərclərin cəmi isə 100.000 manatdır. Bu zaman sahibkarın il üzrə hesablanmalı olan gəlir vergisi 10.000 manat təşkil edəcək:

150.000 – 100.000 = 50.000 manat;
50.000 x 20% = 10.000 manat.

Vergi Məcəlləsinin 102.1.30-cu maddəsinə əsasən, bu Məcəllənin 102.1.30-1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş hal istisna olmaqla, müvafiq il üzrə orta aylıq muzdlu işçi sayı 3 nəfərdən az olmayan və məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə borcu olmayan mikro sahibkarlıq subyekti olan fərdi sahibkarların sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə etdikləri gəlirinin 75 faizi gəlir vergisindən azaddır.

Müvafiq il üzrə orta aylıq muzdlu işçi sayı təqvim ili ərzində muzdlu işçilərin sayının cəmlənərək 12-yə bölünməsi yolu ilə müəyyən edilir.

Əgər həmin müəssisə qüvvədə olan Vergi Məcəlləsinin 102.1.30-cu maddəsinin tələblərinə cavab verərsə, gəlirin 75%-i vergidən azad ediləcək. Bu halda, dövlət büdcəsinə hesablanan gəlir vergisi məbləği 2.500 manat təşkil edəcək:(50.000 x 25%) x 20% = 2.500 manat.

Gəlir vergisi illik hesablanıb büdcəyə ödəniləcək.

Gəlirlərin ƏDV-yə cəlb edilməsi

Beynəlxalq yükdaşıma fəaliyyəti göstərən vergi ödəyicilərinin gəlirləri Vergi Məcəlləsinin 165.1.4.-cü maddəsinə görə ƏDV-yə 0 dərəcə ilə cəlb olunur. Qaydaya əsasən, onlar ƏDV qeydiyyatına alınır, lakin bu fəaliyyətdən əldə etdikləri gəlir üzrə dövlət büdcəsinə ƏDV hesablanmır. Müvafiq qaydada ödədikləri ƏDV məbləğini isə əvəzləşdirmək hüququ saxlanır.

Qeyd edək ki, həmin şəxslərin digər fəaliyyətlər üzrə gəlirləri ƏDV-yə müvafiq qaydada cəlb edilir.

Misal 2

Beynəlxalq yükdaşıma fəaliyyəti göstərən fərdi sahibkarın maliyyə ili üzrə bu fəaliyyətdən gəliri 250.000 manat təşkil edir. Həmin şəxsin dövlət büdcəsinə ƏDV öhdəliyi 0 manat təşkil edəcək. Gəlirlər ƏDV-yə 0 dərəcə üzrə cəlb edilsə belə, müvafiq qaydada ƏDV hesabatı təqdim edilir.

Əmlak vergisi üzrə vergiyə cəlbetmə

Vergi Məcəlləsinin 199-cü maddəsi (azadolmalar) nəzərə alınmaqla, beynəlxalq yükdaşıma fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyicilərinin balansında olan əsas vəsaitlər ümumi qaydada əmlak vergisinə cəlb edilir.

Misal 3:

Beynəlxalq yükdaşıma fəaliyyəti göstərən vergi ödəyicisinin balansında yükdaşıma fəaliyyəti üçün istifadə etdiyi nəqliyyat vasitəsinin ilin əvvəlinə qalıq dəyəri 100.000 manat, ilin sonuna isə 75.000 manatdır. Bu halda, həmin nəqliyyat vasitəsinə görə şirkətin əmlak vergisinin məbləği 875 manat təşkil edəcək:

100.000 + 75.000 = 175.000 manat;
175.000 : 2 = 87.500 manat;
87.500 x 1% = 875 manat.

Əmlak vergisi illik hesablanıb büdcəyə ödəniləcək.

Mənbə: vergiler.az

İş adamlarını maraqlandıran məsələlərdən biri də sahibkarlıq subyektlərinin meyarlarının dəqiqləşdirilməsidir. Vergi ödəyicisinin mikro sahibkarlıq subyekti olması müəyyən edilən zaman təqdim edilən malların, xidmətlərin dəyərinin əlavə dəyər vergisi (ƏDV) illik gəlirə aid edilirmi? Sualına iqtisadçı ekspert Anar Bayramov aydınlıq gətirir.

Təcrübədə illik gəlirləri 200.000 manatdan aşağı olan, lakin təqdim edilən malların, xidmətlərin dəyəri ƏDV daxil 200.000 manatdan yuxarı olan vergi ödəyiciləri ilə tez-tez rastlaşırıq. Onlar ƏDV ödəyicisidirlər. Bəs belə olan təqdirdə həmin vergi ödəyicilərini mikro sahibkarlıq subyekti hesab etmək olarmı? Vergi Məcəlləsinə əsasən, onların 75% gəlir və mənfəət vergisi üzrə güzəşti varmı?

Tutaq ki, ƏDV ödəyicisi olan vergi ödəyicisinin il ərzində təqdim edilən mallarının, xidmətlərinin dəyəri əsas məbləğ üzrə 180.000 manat, ƏDV məbləği isə 32.400 manatdır və ƏDV daxil cəmi dövriyyəsi 212.400 manatdır.

Nazirlər Kabinetinin 21 dekabr 2018-ci il tarixli 556 saylı Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Mikro, kiçik, orta və iri sahibkarlıq subyektlərinin bölgüsü meyarları”na əsasən, sahibkarlıq subyektinin meyarı müəyyən edilərkən illik gəlirə hesabat ili ərzində təqdim edilmiş malların, görülmüş işlərin və göstərilmiş xidmətlərin dəyəri, həmçinin satışdankənar gəlirlər aid edilir.

Nəzərinizə çatdıraq ki, təqdim edilmiş malların, görülmüş işlərin və göstərilmiş xidmətlərin dəyəri müəyyənləşdirilərkən ƏDV məbləği nəzərə alınmır. Yəni yuxarıda qeyd olunan nümunədə təqdim edilən malların, xidmətlərin dəyərinin ƏDV daxil 212.400 manat olmasına baxmayaraq, illik gəlir olaraq 180.000 manat əsas götürülür.

Belə olan təqdirdə həmin vergi ödəyicisi mikro sahibkarlıq subyektidir və Vergi Məcəlləsinin 102.1.30 və 106.1.20-ci maddələrinin digər tələbləri də nəzərə alınmaqla gəlir və mənfəət vergisi üzrə 75% güzəştdən istifadə edə bilərlər.

Mənbə: vergiler.az

“Müəssisələr öz maliyyə və vergi uçotunu mühasiblərə etibar edirlər. Bu məsuliyyətli işin öhdəsindən gəlmək üçün onlar bütün bacarıqlarını sərf edirlər. Ancaq bəzən vergilərin hesablanmasında müəyyən yanlışlıqlara yol verirlər”. Naxçıvan Muxtar Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Səyyar vergi yoxlamaları şöbəsinin əməkdaşı İsmayıl Bağırov vergilərin hesablanmasında yol verilən yanlışlıqlardan danışarkən belə deyib. Onun sözlərinə görə, kassa metodu ilə çalışan vergi ödəyicilərində gəlir və xərclərin hesablanmasında müəyyən istisnalar mövcuddur.  bunları bilmədikdə hesablamalarda yanlışlıqlara yola verirlər: “Biz adət etmişik ki, kassa metodunda vəsait vergi ödəyicisinin bank hesabına daxil olduqda, bu, vergi ödəyicisinin gəliri, bank hesabından çıxdıqda isə onun xərci hesab olunur. Amma icarə gəlirləri və borc öhdəlikləri ilə bağlı kassa metodunun ümumi qanunauyğunluğu ilə ziddiyyət təşkil edən məqamlar var. Tutaq ki, A şirkəti istifadə etdiyi ofisi 2024-cü ilin noyabrında 10 ay müddətinə icarəyə götürüb. Onun ümumi icarə haqqı 20.000 manatdır. Şirkət həmin məbləği qabaqcadan 2024-cü ilin noyabr ayında tam şəkildə əmlak sahibinə ödəyib. Qaydaya görə, həmin əməliyyat göstərilən tarixdə kassa metodu ilə işləyən vergi ödəyicisinin xərci kimi nəzərə alınmalıdır. Ancaq bu qayda icarə gəlirlərinə aid deyil. Göstərdiyimiz nümunədə aylıq icarə haqqı 2.000 manatdır. 2024-cü il üçün 4.000 manat (noyabr və dekabr ayları üçün) xərc olacaq. Qalan 16.000 manat məbləğ isə 2025-ci ildəki xərclərə aid ediləcək. Bu halda mühasiblər ancaq 2024-cü ilə düşən hissəni həmin ildə xərc kimi nəzərə ala bilərlər. Qalan 16.000 manatlıq hissə isə 2025-ci ildəki xərclərdə nəzərə alınacaq”.

İ.Bağırov əlavə edib ki, mühasiblərin ən çox səhvə yol verdiyi məqamlardan biri də Vergi Məcəlləsinin 166-cı maddəsi ilə bağlıdır. Mühasiblər hesab edirlər ki, vəsait şirkətin hesabına daxil olduqda vergi hesablanıb ödənilməlidir. Ancaq 166-cı maddə bir çox məqamlara aydınlıq gətirir. Burada əsas məqam odur ki, ancaq vəsaitin daxil olması deyil, əvəzləşmələr, bağışlanmalar da vergi tutulan əməliyyat kimi tanınır:

“Vergi Məcəlləsinin 166.1.2-ci maddəsinə əsasən, qarşılıqlı hesablaşmalar aparıldıqda öhdəliyin ləğv edildiyi və ya ödənildiyi vaxt vergi tutulan əməliyyatın vaxtı hesab olunur. Fərz edək ki, A vergi ödəyicisi qarşı tərəfə 100.000 manatlıq mal təqdim edib. Qarşı tərəf olan B vergi ödəyicisi 130.000 min manatlıq malı A vergi ödəyicisinə verib. Bunlar qarşılıqlı surətdə həmin malları əvəzləşdirərsə, A vergi ödəyicisi yalnız 30.000 manatı ödəməli olacaq. Bu halda A vergi ödəyicisinin bank hesabına heç bir vəsait daxil olmur. Ancaq onun vergi öhdəliyi yaranır. Buna baxmayaraq, qarşılıqlı surətdə malların əvəzləşdirilməsi olduğu üçün mühasiblərin diqqətindən kənarda qalır”.

Belə halların ƏDV ödənişləri ilə yoxlanılaraq üzə çıxarıldığını deyən İ.Bağırov həmin məqamlarda da vergilərin hesablanmalı olduğunu vurğulayıb: “Vergi Məcəlləsinin 166.1.2-ci maddəsinə əsasən, vəsaitin bank hesabına daxil olmasına gərək yoxdur. Əvəzsiz təqdimetmə zamanı da ƏDV tutulan əməliyyatın vaxtı hesab olunur. Fərz edək ki, müəssisə 2024-cü ilin mart ayında öz işçisinə əvəzsiz olaraq hədiyyə edib. Burada ƏDV tutulan əməliyyatın vaxtı 2024-cü ilin mart ayı olacaq. Həmin tarixdə vergini ödəməlidir. Burada da bank hesabına heç bir vəsait daxilolmasından söhbət getmir. Bu səbəbdən vergi ödəyiciləri hesab edirlər ki, bu əməliyyata görə vergi ödəməməlidirlər. Ancaq bu da yanlış yanaşmadır”.

İ.Bağırov bu halların kameral vergi yoxlamaları zamanı deyil, səyyar vergi yoxlaması zamanı üzə çıxarıldığını vurğulayıb. Belə hallardan biri kimi vergi ödəyicisinin qarşı tərəfə möhlət verməsini göstərib: “Bəzən elə hallar olur ki, vergi ödəyiciləri vəsaitin ödənilməsi üçün qarşı tərəfə möhlət verə bilirlər. Tutaq ki, yanvar ayında imzalanan alqı-satqı müqaviləsində alınan mallara görə ödənişin may ayında köçürülməsi nəzərdə tutulub. Lakin may ayında qarşı tərəf ödəmək qabiliyyətində olmadığını deyir və əlavə möhlət istəyir. Vergi ödəyicisi bu halda ona sentyabr ayınadək möhlət verə bilər. Lakin may ayında artıq ƏDV-ni hesablayıb dövlət büdcəsinə ödəməlidir”.

Mənbə: vergiler.az

Bank hesablaşma hesabları üzrə uçotun əsasları

Bank əməliyyatları müasir dövrdə təşkilatlar üçün gündəlik fəaliyyətin ayrılmaz bir parçası olmuşdur. Peşəmizlə bağlı tez-tez bank hesablaşma hesabına mədaxil, bank hesablaşma hesabından məxaric, müxtəlif yerli və xarici ödənişləri, eləcə də bunlarla əlaqədar olan konvertasiya (nağdsız valyuta mübadiləsi), məzənnə fərqi əməliyyatları, əməkhaqqı köçürmələri və s. həyata keçirməli oluruq. Müəssisəyə məxsus pulların, qiymətli kağızların, digər bu kimi sənədlərin saxlanması üçün bank hesabları böyük əhəmiyyət kəsb edir. Texnologiyanın inkişafı, nəzarət prosesinin təkmilləşdirilməsi nəticəsində vergi ödəyiciləri özlərinə məxsus pul vəsaitlərini kassada deyil, bank hesabında saxlamağa üstünlük verirlər.

Bank hesabları üzrə əməliyyatların (mədaxil yaxud məxaric) uçotu üçün 223 saylı “Bank hesablaşma hesabları” adlı aktiv hesabdan istifadə edilir. Bu hesab mühasibat uçotunun hesablar planının 22 saylı “Pul vəsaitləri və onların ekvivalentləri” maddəsi üzrə açılan hesabdan biridir. Mühasibat uçotu subyektlərində hesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  əsasında  tənzimlənir. 22-ci maddə üzrə aşağıdakı hesablar açıla bilər (Qaydalar/ 24.1).

223 saylı “Bank hesablaşma hesabları” üzrə uçotun tənzimlənməsi

Bu hesabda mühasibat uçotu subyektinin bank hesablaşma hesablarında milli, xarici valyutada olan pul vəsaitlərinin mövcudluğu, hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Bank hesablaşma hesablarına pul vəsaitlərinin daxilolması Qaydaların 24.13-cü, məxarici 24.14.-cü bəndi əsasında tənzimlənir.

Mühasibat uçotu subyektinin tələblərə əsasən açılan digər bank hesablaşma hesablarına pul vəsaitləri daxil olduqda həmin qaydaların 24.15.-ci, məxaric edildikdə həmin qaydaların 24.16.-cı bəndi tətbiq edilir.

Mühasibat uçotu subyektinin malik olduğu pul vəsaitləri, onların ekvivalentləri üzrə müsbət yaxud mənfi məzənnə fərqinin 223 №-li “Bank hesablaşma hesabları” üzrə tənzimlənməsi həmin qaydaların 24.19-cu bəndinə uyğun həyata keçirilir.

Bank hesabına daxilolma ilə bağlı nümunələr  

Nümunə 1: Kassadan bank hesablaşma hesabına mədaxil edildikdə

“A” MMC bank hesablaşma hesabının möhkəmləndirilməsi məqsədilə kassadan 70000 manatlıq vəsaiti müəssisənin bank hesablaşma hesabına köçürmüşdür.

Nümunə 2:  Nizamnamə kapitalı ödənildikdə

Hüquqi şəxsi təsis etmək qərarına gələn Əliyev Aydın lazımi qurumlara müraciət edərək “A” MMC-nin dövlət qeydiyyatına alınması prosesini tamamlamışdır. 45000 manat təyin olunmuş nizamnamə kapitalı qısa müddətdən sonra ödənilmişdir.

Nümunə 3:  Bank hesablaşma hesabına debitor borcun daxil olması

“A” MMC ofis avadanlıqlarının satışı fəaliyyətini həyata keçirir. ƏDV ödəyicisi olan cəmiyyət anbarındakı 6500 manatlıq malları 8400 manata satmışdır. Malların ödənişi qəbul edilmişdir.

Nümunə 4: Bankdan götürülmüş kreditin bank hesabına daxil edilməsi

“A” MMC istehsal prosesini fasiləsiz şəkildə davam etdirmək üçün pulunun yetərsiz olduğu qənaətinə gəlmişdir. Bankdan 80000 manatlıq kredit götürməklə pulla bağlı problem həll olunmuşdur. İllik faiz dərəcəsi 17%.

Nümunə 5:  Avans məbləğin bank hesablaşma hesabına daxilolması

“A” MMC istehsal prosesini fasiləsiz şəkildə davam etdirmək üçün pulunun yetərsiz olduğu qənaətinə gəlmişdir. Məsələni həll etmək üçün daimi müştərisi olan “B” MMC-dən malları təqdim edənədək həmin malların ödənişinin bir qismini avans formasında almışdır. Avans məbləği 20000 manatdır.

Nümunə 6: Müsbət məzənnə fərqinin bank hesabında uçota alınması    

“A” MMC 25 may tarixində 2500 dollar alaraq bankdakı hesablaşma hesabına mədaxil etmişdir. Mədaxil olunan pul bankdakı dollar hesabında saxlanılır. 14 iyun tarixində dolların 900 manatlıq hissəsi satılır.

Alış tarixinə 1 $ = 1.70 ₼

Satış tarixinə 1 $ = 1.73 ₼

Alış tarixinə 2500 dolları manatla ifadə edərək uçota almaq lazımdır.

Görürük ki, dolların məzənnəsi qalxıb. Bu o deməkdir ki, alış tarixinə olan məbləğlə satış tarixinə olan məbləğ arasındakı fərq qədər gəlir əldə edib.

1 $ = 1.70 ₼  →  900 × 1.70 = 1530

1 $ = 1.73 ₼  →  900 × 1.73 = 1557

Müsbət məzənnə fərqi  →  1557 – 1530 = 27

Bank hesablaşma hesabı ilə bağlı daha ətraflı məlumat almaq üçün buraya keçid ala bilərsiniz.