Blog Full

Emissiya gəliri  üzrə uçotun əsasları         

Mühasibat uçotu subyektlərində emissiya gəliri Hesablar Planının 31-ci maddəsinin  eyni adlı hesabı üzrə uçota alınır. Emissiya gəliri dedikdə səhmlərin satış dəyəri və nominal dəyər arasındakı fərq nəzərdə tutulur. Yəni, satış dəyəri nominal dəyərdən yüksək olduqda emissiya gəliri əldə edilmiş sayılır.

Emissiya gəliri üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir. Bu qaydaların 29.3-cü maddəsinə görə emissiya gəliri üzrə aşağıdakı subhesablar açılır.Hesab üzrə uçot zamanı aşağıdakı standartların tələbləri nəzərə alınmalıdır:

• “Səhm üzrə mənfəət” adlı MUBS 33 (IAS 33) – səhmlər üzrə mənfəət müəyyən edilməsi və onların təqdimatı prinsipləri təyin edilməsi hallarında;
• “Pay alətləri əsasında ödəmə” adlı MHBS 2 (IFRS 2) – pay alətləri əsasında ödəmələr həyata keçirən müəssisələr tərəfindən maliyyə hesabat verməsi müəyyən edilərkən;
• “Digər müəssisələrdə iştirak paylarının açıqlanması” adlı MHBS 12 (IFRS 12) digər müəssisələrdə olan iştirak paylarının xarakteri, bu paylarla bağlı risklər, maliyyə vəziyyəti, nəticələri, pul vəsaitlərinin hərəkətində sözügedən iştirak paylarının təsirləri müəyyən edilərkən.

311 saylı hesab üzrə uçotun tənzimlənməsi

“Emissiya gəliri” adlı 311 saylı hesab kapital hesabıdır. Bu hesabda mühasibat uçotu subyektinin nizamnamə kapitalının yaradılması zamanı səhmlər nominal dəyərlərindən artıq qiymətə satılarsa, səhmlərin satış və nominal dəyərləri arasındakı fərq məbləğinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Səhmlərin dəyərinin ödənilməsi zamanı əldə edilmiş emissiya gəliri yuxarıda qeyd edilən qaydaların 29.4.-cü bəndilə nizamlanır.

Uzunmüddətli və qısamüddətli konvertasiya olunan istiqrazlar nizamnamə kapitalına çevrildikdə səhmlərin nominal dəyərindən artıq olan məbləği həmin qaydaların 29.5.-ci bəndi, uzunmüddətli və qısamüddətli öhdəliklər nizamnamə kapitalına çevrildiyi zaman həmin qaydaların 29.6.-cı bəndi tətbiq edilir.

Məqsədli maliyyələşmələr, daxilolmalar nizamnamə kapitalına çevrilməsi halları həmin qaydaların 29.7.-ci bəndi, səhmlərin emissiya güzəştilə satıldığı hallarda 29.8.-ci bəndilə tənzimənir.

Emissiya gəliri ilə bağlı nümunələr

Səhmlər nominal dəyərindən yüksək qiymətə satıldıqda

“A” ASC hər birinin dəyəri 15 manat olmaqla 2000 ədəd səhm buraxmışdır. Həmin səhmlər 1-nin dəyəri 17 manat olmaqla, digər səhmdara satılmışdır. Səhmdar, ödənişi bank hesablaşma hesabına etmişdir.

Deməli, nominal dəyəri 15 manat olan səhm 17 manata satılmışdırsa, aradakı 2 manat fərq emissiya gəliri sayılır. Verilmiş nümunədə səhmlərin sayı 2000 olduğundan cəmi emissiya gəliri 4000 manat (2000×2) təşkil edir.

 Səhmlər pul olmayan aktivlər şəklində ödənildikdə

Müəssisə hər birinin dəyəri 23 manat olmaqla 2000 ədəd səhm buraxmışdır. Digər bir səhmdar dəyəri 55000 manat olan nəqliyyat vasitəsini 2000 ədəd bərabər pay şəklində qoyaraq səhmləri əldə etmişdir.

Deməli, 55000 manatlıq nəqliyyat vasitəsinini dəyərini 2000 səhm üzrə bərabər hissələrə böldüyümüz zaman hər səhmin yeni dəyəri 27.50 manat təşkil edir.

Nominal dəyəri 23 manat olan səhm 27.50 manata satılmışdırsa, aradakı 4.50 manat fərq emissiya gəliri sayılır. Verilmiş nümunədə səhmlərin sayına uyğun olaraq cəmi emissiya gəliri 9000 manat (4.50×2000) təşkil edir.

 Qeyd etmək istəyirik ki, qeyri-maddi aktiv formasında qoyuluş edildikdə əldə edilən emissiya gəliri qeyd olunan qaydada uçota alınır.

Öhdəliklər nizamanmə kapitalına çevrildikdə

“A” şirkəti istehsal fəaliyyətini davam etdirmək üçün malların alışını həyata keçirmək məqsədilə 2020-ci ildə “B” şirkətilə iki illik müqavilə bağlamışdır. 125000 AZN dəyərində mallar yanvar ayında təhvil alınmışdır. Malları alan şirkət ödənişi 2022-ci ilin yanvar ayına qədər etməlidir.

Müəyyən müddət keçdikdən sonra “A” şirkəti “B” şirkətinə kreditor borclarını özünün buraxdığı səhmləri almaqla nizamnamə kapitalına çevirməyi təklif edir.

İlk öncə, kreditor borclarının uçotuna baxaq:

Malları alan şirkət 1 il 7 aylıq müddətdən sonra birinin dəyəri 48.50 AZN olan 2500 ədəd səhm buraxmışdır. Borcun cəmi məbləği 125000 AZN olduğundan, sözügedən məbləği buraxılmış səhmlər üzrə bərabər hissələrə böldüyümüz zaman bir ədəd səhmin dəyəri 50 AZN təşkil edir. Beləliklə, malların alışını həyata keçirən şirkət kreditor borclarını bağlamaqla yanaşı, səhmlərin satışından emissiya gəliri də əldə etmiş oldu. Emissiya gəliri 3750 AZN ((50-48.50)×2500) olmuşdur.

Səhmlər nominal dəyərindən aşağı qiymətə satıldıqda

“A” ASC hər birinin dəyəri 30 AZN olmaqla 1800 ədəd səhm buraxmışdır. Həmin səhmlər 1-nin dəyəri 28 AZN olmaqla, digər səhmdara satılmışdır. Səhmdar, ödənişi kassaya etmişdir.

Deməli, Nominal dəyəri 30 AZN olan səhm 28 AZN-ə satılmışdırsa, aradakı 2 AZN fərq emissiya güzəştidir. Verilmiş nümunədə səhmlərin sayı 1800 olduğundan cəmi emissiya güzəşti 3600 AZN (1800×2) təşkil edir.

 Bu yazıda əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov özəl sektorda çalışan işçilərin və işəgötürənlərin ödəyəcəyi sosial sığorta haqlarının hesablanmasındakı dəyişiklikləri izah edir. 

Məcburi dövlət sosial sığorta haqqı üzrə tutulma

Məcburi dövlət sosial sığortasında sığorta haqqı əmək ödənişinə (gəlirə) nisbətdə faizlə müəyyən edilir, sığortaedənin və sığortaolunanın vəsaiti hesabına ödənilir. 2026-cı il yanvarın 1-dən bu sahədə dəyişikliklər edilib. “Sosial sığorta haqqında” Qanunun 14.4-cü maddəsinə əsasən, neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektoruna aid edilən vergi ödəyicilərində işləyən sığortaolunanların muzdlu işdən aylıq gəlirlərindən məcburi dövlət sosial sığorta haqqı aşağıdakı dərəcələrlə tutulacaq:

Misal 1: Aylıq əməkhaqqı 1.500 manat olan işçinin və işəgötürənin məcburi dövlət sosial sığorta haqqı belə hesablanacaq:

İşçi: (200 x 3%) + (1.300 x 10%) = 6 + 130 = 136 manat;
İşəgötürən: (200 x 22%) + (1.300 x 15%) = 44 + 195 = 239 manat.

Misal 2: Aylıq əməkhaqqı 9.000 manat olan işçinin və işəgötürənin məcburi dövlət sosial sığorta haqqı belə hesablanacaq:

İşçi: 9.000 – 8.000 = 1.000 manat;
8.000 – 200 = 7.800 manat;
(200 x 3%) + (7.800 x 10%) + (1.000 x 10%) = 6 + 780 + 100 = 886 manat;

İşəgötürən: (200 x 22%) + (7.800 x 15%) + (1.000 x 11%) = 44 + 1.170 + 110 = 1.324 manat.

İşsizlikdən sığorta haqqı üzrə tutulma

İşsizlikdən sığorta üzrə sığorta tarifləri aşağıdakı faiz dərəcələri ilə müəyyən edilib:

• sığortaedən tərəfindən ödənilən sığorta haqqı üzrə – hesablanmış əməyin ödənişi fondunun 0,5 faizi;
  • sığortaolunan tərəfindən ödənilən sığorta haqqı üzrə – işçinin əməkhaqqının 0,5 faizi.

Misal 3: Aylıq əməkhaqqı məbləği 1.500 manat olan işçinin və işəgötürənin ödəyəcəyi işsizlikdən sığorta haqqı belə hesablanacaq:

İşçi: 1.500 x 0,5% = 7,5 manat;
İşəgötürən: 1.500 x 0,5% = 7,5 manat.

Misal 4: Aylıq əməkhaqqı məbləği 9.000 manat olan işçinin və işəgötürənin işsizlikdən sığorta haqqı belə hesablanacaq:

İşçi: 9.000 x 0,5% = 45 manat;
İşəgötürən: 9.000 x 0,5% = 45 manat.

İcbari tibbi sığorta haqqı üzrə tutulma

“Tibbi sığorta haqqında” Qanunda 2026-cı il yanvarın 1-dən qüvvəyə minmiş dəyişikliyə əsasən, icbari tibbi sığorta haqqı üzrə də neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektoruna aid edilən sığortaedənlərdə işləyən şəxslər üzrə tutulma fərqli şəkildə aparılacaq.

Qanunun 15-10.1.2-1-ci maddəsinə əsasən, neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektoruna aid edilən sığortaedənlərdə işləyən şəxslər üzrə:

• sığortalı tərəfindən işçinin əməkhaqqının 2.500 manatadək olan hissəsindən 2 faiz, 2.500 manatdan yuxarı olan hissəsindən 0,5 faiz;
• sığortaolunan tərəfindən əməkhaqqının 2.500 manatadək olan hissəsindən 2 faiz, 2.500 manatdan yuxarı olan hissəsindən 0,5 faiz tutulma olacaq.

Misal 5: Aylıq əməkhaqqı 1.500 manat olan işçinin və işəgötürənin icbari tibbi sığorta haqqı üzrə öhdəlikləri belə hesablanacaq:

İşçi: 1.500 x 2% = 30 manat;
İşəgötürən: 1.500 x 2% = 30 manat.

Misal 6: Aylıq əməkhaqqı 9.000 manat olan işçinin və işəgötürənin icbari tibbi sığorta haqqı:

İşçi: 9.000 – 2.500 = 6.500 manat;
(2.500 x 2%) + (6.500 x 0,5%) = 50 + 32,5 = 82,5 manat;

İşəgötürən: (2.500 x 2%) + (6.500 x 0,5%) = 50 + 32,5 = 82,5 manat.

İndi isə bir neçə nümunə ilə 2026-cı ildə özəl sektorda çalışan işçilərin əməkhaqqıdan ümumilikdə tutulmaların aparılmasına nəzər salaq.

Misal 7:

Misal 8:

Mənbə: vergiler.az

“İqtisadiyyatda belə bir yanaşma var ki, vergi dərəcələrinin aşağı salınması ilə vergi daxilolmalarının yüksəldilməsinə nail olmaq mümkündür. Təcrübəmizdə audit zamanı vergi ödəyicilərinin dividend elan edərkən uzun illər xalis mənfəətində böyük məbləğlər qaldığını müşahidə edirdik. Faktiki olaraq bu və ya digər şəkildə vəsait oradan istifadə edilirdi, hətta nağdlaşdırma yolu ilə və s. çıxarılırdı, amma vergiyə cəlb olunmurdu. Dividendlərə görə vergi dərəcəsi 10%-dən 5%-ə endirildikdən sonra rezident müəssisələr tərəfindən artıq çox böyük məbləğdə dividendlər elan olundu”.

Bu fikri vergi eksperti Anar Bayramov Azərbaycan Risk Peşəkarları Assosiasiyasının mühasiblər üçün təşkil etdiyi seminarda səsləndirib. Onun sözlərinə görə, vergi dərəcəsinin azaldılması vergi daxilolmalarının artmasını stimullaşdırıb. Bu ildən isə qeyri-rezidentlər də bu güzəştdən yararlana biləcəklər.

“ƏDV ödəyicisi olmayan vergi ödəyicilərinin ödədikləri dividendlər, ümumiyyətlə, vergidən azaddır. Qeyri-rezident müəssisələrdə, yəni xaricdəki şirkətlərdə payı olan fiziki şəxslərin oradan əldə etdikləri dividendlərə görə güzəşt verilməmişdi. Əgər bir fiziki şəxsin ölkə hüdudlarından kənar qeyri-rezident bir müəssisədə təsis payı varsa, ona ödənilən dividend 14 faiz dərəcəsi ilə vergiyə cəlb olunurdu. Təcrübə göstərir ki, ciddi nəzarət edilən hallar istisna olmaqla, bir çox hallarda xaricdə təsis payları olan fiziki şəxslər həmin məbləğləri Azərbaycana gətirmirdi. Bu səbəbdən, artıq bu ildən etibarən həmin fiziki şəxslərin xaricdə əldə etdikləri dividendlər də 5% dərəcəsi ilə vergiyə cəlb olunacaq”, – A.Bayramov vurğulayıb.

Ekspertin fikrincə, sahibkarlar və ya xarici şirkətlərdə payı olan fiziki şəxslər dividendləri açıqlamaqda maraqlı olacaqlar: “Onlar ölkəyə valyuta gətirərək 5% dərəcə ilə vergi ödəməklə gəlirlərini şəffaflaşdıracaq və rahat şəkildə istifadə edəcəklər. Düşünürəm ki, bu da mütərəqqi dəyişikliklərdən biridir”.

Mənbə: vergiler.az

Vergi Məcəlləsində edilmiş son dəyişikliklərlə daha bir sahədə vergitutma mexanizmi dəqiqləşdirilib. Vergi eksperti, “Bizcon Audit” MMC-nin rəhbəri Anar Bayramov Azərbaycan Risk Peşəkarları Assosiasiyasının təşkil etdiyi seminarda bu barədə məlumat verib.

Ekspertin sözlərinə görə, 2026-cı ildən rüsumsuz ticarət mərkəzlərinə (Duty Free) təqdim olunan mallara görə ƏDV 0 dərəcə ilə hesablanacaq: “Uzun illər aktual olan rüsumsuz ticarət mərkəzlərinə malların 18% dərəcə, yoxsa 0 dərəcə ilə təqdim edilməsi mübahisə predmeti idi və vergi ödəyiciləri üçün risklər yaradırdı. Bir tərəfdən belə izah edilirdi ki, rüsumsuz ticarət mərkəzlərinə malların verilməsi onların ixracı hesab olunur. Çünki xarici və yerli vətəndaşlar ölkədən çıxanda oradan mal alırlar. Bir növ, həmin məhsullar ixrac sayılır. Bilirik ki, Vergi Məcəlləsinin 165.1.3-cü maddəsinə əsasən, malların ixracı 0 dərəcə ilə ƏDV-yə cəlb olunur. Malların “Duty Free”yə təqdim olunması ilə bağlı sənədləşmədə ixrac gömrük bəyannaməsi tərtib olunurdu. Amma vergi qanunvericiliyində malların rüsumsuz ticarət mərkəzlərinə verilməsinin ƏDV-yə 0 dərəcə ilə cəlb olunması ilə bağlı normativ qayda yox idi. Artıq son dəyişikliklərdən sonra bu məqam Məcəllədə öz əksini tapıb. Rüsumsuz ticarət mərkəzlərinə satılan mallar artıq ƏDV-yə 0 dərəcə ilə cəlb olunacaq”.

Mənbə: vergiler.az