Blog Full

Təcrübədə rastlaşdığımız hallardan biri də ƏDV ödəyicisi olmayan və sonradan könüllü qaydada ƏDV ödəyicisi kimi qeydiyyata alınan vergi ödəyiciləri tərəfindən ƏDV və mənfəət vergisi bəyannamələrinin təqdim edilməsi dövrləri və tarixləri ilə bağlı məqamlardır. 

Sərbəst auditor Altay Cəfərov nümunələr əsasında həmin halların necə dəqiqləşdirilməsini, hansı bəyannamələrin verilməli olduğunu izah edir.

Misal 1

“AA” MMC 2024-cü ildə sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olub. Şirkət bütün bəyannamələrini vaxtında vergi orqanına təqdim edib. 2025-ci ilin aprel ayında MMC rəhbərliyi 2024-cü ilin aprel ayınıın 1-dən ƏDV ödəyicisi kimi qeydiyyata durmağı qərara alıb. Bundan sonra şirkət ƏDV ödəyicisi kimi uçota alınmaq üçün ərizə verib və vergi orqanları MMC-ni ƏDV ödəyicisi kimi uçota alıb. Nəzərə alaq ki, 2024-cü ilin birinci rübündə şirkətin dövriyyəsi 20.000 manat olub. Həmçinin, 2024-cü ilin aprel-dekabr aylarında da ümumi dövriyyəsi 100.000 manat təşkil edib. 2025-ci ilin yanvar-mart aylarında da 30.000 manat dövriyyəsi olub.

Misal 2

Misal 1-dəki kimi əməliyyatlar baş verib. Sadəcə “AA” MMC 2024-cü ildə sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi yox, mənfəət vergisi ödəyicisi olub. Bu hallarda “AA” MMC ƏDV bəyannamələrini necə və hansı dövrdə təqdim etməlidir?

Bunun üçün qanunvericiliyin müvafiq maddələrinə nəzər yetirməliyik. Vergi Məcəlləsinin 157.3.3.-cü maddəsinə əsasən, ƏDV ödəyicilərinin qeydiyyatı bu Məcəllənin 85.4-cü maddəsi ilə müəyyən edilmiş 3 il müddətindən çox olmamaqla, vergi ödəyicisinin qeydiyyat haqqındakı ərizəsində göstərilən tarixdə qüvvəyə minir. Maddədən də aydın olur ki, MMC rəhbərliyinin qərarına əsasən, 01.04.2024-cü ildən ƏDV ödəyicisi kimi qeydiyyata durması üçün ərizə verdiyinə görə, vergi orqanları da qeydiyyat bildirişində qeydiyyat tarixini 01.04.2024-cü il tarixi kimi qeyd edəcək.

Bəs şirkət ƏDV bəyannaməsini necə təqdim edəcək? Vergi Məcəlləsinin 177.5.-ci maddəsində göstərilib ki, qeydiyyat bu Məcəllənin 157.3.3-cü maddəsinə uyğun olaraq keçmiş tarixlə aparıldıqda, vergi ödəyicisi qeydiyyatın qüvvəyə mindiyi tarixdən etibarən vergiyə cəlb edilən əməliyyatlar üzrə ƏDV ödəməlidir və vergi ödəyiciləri üçün müəyyən edilmiş qaydada vergi məbləğlərini əvəzləşdirmək hüququna malikdir. Müvafiq əməliyyatlar vergi ödəyicisi tərəfindən verilən birinci bəyannamədə əks etdirilməlidir. Bu əməliyyatlar bəyannamənin verildiyi ay ərzində baş vermiş əməliyyatlar sayılır. Bu halda, vergi ödəyicisi bəyannamədə əks etdirilmiş əməliyyatlar üçün bu maddənin məqsədləri üçün nəzərdə tutulan elektron qaimə-fakturaları təqdim etmək hüququna malikdir.

Məcəllənin həmin müddəasından aydın olur ki, MMC-nin ƏDV qeydiyyatı 01.04.2024-cü il tarixindən olmasına baxmayaraq, bütün 01.04.2024-31 və 03.2025-ci il tarixində olan dövriyyələr 2025-ci il aprel tarixində baş tutmuş sayılır. Odur ki, hər iki misalımızda MMC 01.04.2024 – 31.03.2025-ci il tarixinə kimi olan 130.000 manat dövriyyəni 2025-ci ilin aprel ayında ƏDV bəyannaməsində yazacaq:

100.000 + 30.000 = 130.000 manat;
130.000 : 1,18 = 110.169,49 manat;
110.169,49 x 18% = 19.830,51 manat.

Yəni, bəyannamədə 110.169,49 manat ƏDV-siz məbləğ və 18% ƏDV – 19.830,51 manat kimi bəyannamədə yazılacaq.

Bəs mənfəət vergisi bəyannaməsi necə təqdim ediləcək?

Birinci misalda MMC 2024-cü ilin birinci rübü üzrə sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi kimi qalıb və 400 manat sadələşdirilmiş vergi ödəyəcək:
20.000 x 2% = 400 manat.

Eyni zamanda, MMC 2024-cü ilin 2-ci, 3-cü , 4-cü və 2025-ci ilin 1-cü rübünü də sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olaraq bəyannamələr təqdim edib və vergini ödəyib.

Artıq 01.04.2024-cü ildə MMC mənfəət vergisi ödəyicisi olduğuna görə, əvvəl təqdim etdiyi sadələşdirilmiş bəyannamələri boş olaraq yenidən dəqiqləşdirilmiş bəyannamə kimi təqdim etməlidir. Əks halda, vergi ödəyicisinin bu əməliyyatları ikiqat vergitutma kimi qiymətləndirilir və Vergi Məcəlləsinin tələblərinə ziddir. Ona görə də “AA” MMC 2024-cü il üçün 2.000 manat və 2025-ci ilin birinci rübü üçün 600 manat sadələşdirilmiş vergini geri bərpa edəcək:

100.000 x 2% = 2.000 manat;
30.000 x 2% = 600 manat.

Belə olan halda, şirkət mənfəət vergisi bəyannaməsini təqdim etməlidir.

Vergi Məcəlləsinin 149.4-1-ci maddəsinə əsasən, mənfəət (gəlir) vergisi ödəyicisi olmayan vergi ödəyicisinin ƏDV qeydiyyatı bu Məcəllənin 157.3.3-cü maddəsinə uyğun olaraq keçmiş tarixlə aparıldıqda, vergi ödəyicisi qeydiyyat bildirişinin verildiyi tarixdən etibarən 90 gün müddətində bəyannaməni vergi orqanına təqdim etməyə borcludur.

İkinci misalda MMC əvvəldən mənfəət vergisi ödəyicisidir. 2024-cü ilin mənfəət vergisi bəyannaməsində dövriyyə kimi 120.000 manat yazılaraq təqdim ediləcək.

Bəs bu halda 2025-ci ildə məsələlər necə tənzimlənəcək?

MMC 2025-ci ildə mənfəət vergisi ödəyicisi olaraq bəyannaməni təqdim edəcək. Burada artıq ƏDV məqsədləri üçün dövriyyə 120.000 manat çox, mənfəət vergisi məqsədləri üçün isə 120.000 manat az olacaq. Çünki şirkət 2024-cü ilin mənfəət vergisi bəyannaməsində bir dəfə 120.000 manatı əks etdirib.

Əlbəttə ki, 2025-ci ilin mənfəət bəyannaməsi təqdim ediləndə vergi orqanlarından ƏDV və mənfəət vergisi bəyannamələrində uyğunsuzluqların yaranması ilə bağlı kameral məktublar daxil ola bilər. Burada da sadə bir açıqlama təqdim edilməklə uyğunsuzluqlar aradan qalxmış olacaq.

Birinci misalda isə “AA” MMC 2024-cü ildə sadələşdirilmiş vergi ödəycisi olub. Artıq burada şirkət 01.04.2025-ci il tarixdən ƏDV ödəyicisi kimi ərizə verməsinə baxmayaraq, ƏDV ödəyicisinin qeydiyyat tarixi 01.04.2024-cü il tarixdən olduğuna görə, aprel-dekabr 2024-cü il dövrü üçün mənfəət vergisi bəyannaməsini vergi orqanlarına təqdim etməlidir. Yəni, sadə formada desək, 2024-cü il üçün mənfəət bəyannaməsi verilməlidir. Bunun da müddəti ƏDV ödəyicisi kimi qeydiyyat bildirişi aldıqdan sonra 90 gün müddətində təqdim edilməlidir.

Odur ki, “AA” MMC birinci misaldakı halda 2024-cü ilin mənfəət bəyannaməsində aprel-dekabr aylarının 100.000 manat dövriyyəsini mənfəət bəyannaməsində yazmalıdır. Həmçinin, 2025-ci ilin mənfəət bəyannaməsi təqdim ediləndə vergi orqanlarından ƏDV və mənfəət vergi bəyannamələrində uyğunsuzluqların yaranması ilə bağlı kameral məktublar daxil ola bilər. Burada da sadə bir açıqlama təqdim edilməklə uyğunsuzluqlar aradan qalxmış olacaq.

Mənbə: vergiler.az

Uzunmüddətli maliyyə aktivləri iqtisadi subyektin maliyyə sabitliliyinin və investisiya strategiyasının əsas tərkib hissəsidir. Lakin bazar qiymətlərinin dalğalanması, kredit riskləri və ya investisiyalardan geriçəkmə kimi hallarda bu aktivlərin dəyərində azalma baş verə bilir. Belə hallarda dəyərsizləşmənin mühasibat uçotunda tanınması üçün 184 saylı “Sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər” hesabı istifadə olunur.

Maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalması səbəbləri

Maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalması, onların əvvəlki balans dəyəri ilə real bazar və ya bərpa olunan dəyəri arasında mənfi fərqin yaranması ilə bağlıdır. Aşağıdakı səbəblər bu azalmanın baş verməsinə səbəb ola bilər:

• Bazar qiymətlərinin kəskin dəyişməsi – kapital bazarlarında qiymətlərin düşməsi aktivlərin cari dəyərini azalda bilər.
• Kredit risklərinin artması – debitorların ödəmə qabiliyyətinin zəifləməsi, xüsusilə 182 saylı hesabda (verilmiş uzunmüddətli borclar) əks olunan aktivlər üzrə.
• Faiz dərəcələrinin dəyişməsi – yüksək faiz dərəcələri mövcud investisiya gəlirlərini azaldaraq, bazar dəyərini aşağı sala bilər.
• İqtisadi geriləmə və qeyri-müəyyənlik – makroiqtisadi vəziyyətin pisləşməsi investorların gələcək nağd pul axınları gözləntilərini azalda bilər.
• Emitentin iflas və ya restrukturizasiya ehtimalı – ‘gər aktiv hər hansı təşkilatın səhmi və ya borc aləti formasındadırsa, həmin təşkilatın maliyyə vəziyyətinin pisləşməsi aktivin dəyərinin azalmasına səbəb ola bilər.
• Dəyərsizləşməyə (qiymətdən düşməyə) dair mühasibat qiymətləndirmələri: beynəlxalq standartlara əsasən aktivlərin müntəzəm qiymətləndirilməsi nəticəsində fərq aşkarlandıqda uçotda tanınmalıdır.

Hesablar planı, 18-ci maddə: məzmunu, tərkibi.

Ödənişə qədər saxlanılan uzunmüddətli investisiyalar, uzunmüddətli verilmiş borclar, digər uzunmüddətli investisiyalar və sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlərlə bağlı ümumiləşdirilmiş məlumatlar mühasibat uçotu subyektləri üçün Hesablar Planının  18-ci maddəsinə (“Sair uzunmüddətli maliyyə aktivləri”) aid olan hesablarda uçota alınır. 184 saylı “Sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər” hesabı bu hesablardan biridir.

Bu maddənin əhatə etdiyi hesablarda, bir ildən çox müddətə:

• törəmə müəssisələrə qoyulan uzunmüddətli investisiyalar, yaxud;
• başqa müəssisələrin kapitalına qoyulan uzunmüddətli investisiyalar, habelə;
• başqa müəssisələrə verilən uzunmüddətli borclar əks etdirilir.

Hesablar planının “Sair uzunmüddətli maliyyə aktivləri” maddəsinin tərkibi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-nın 19.1-ci maddəsi ilə müəyyən edilib. Bu hesablar aşağıdakılardır:

• 181 saylı “Ödənişə qədər saxlanılan uzunmüddətli investisiyalar” hesabı;
• 182 saylı “Verilmiş uzunmüddətli borclar” hesabı;
• 183 saylı “Digər uzunmüddətli investisiyalar” hesabı;
• 184 saylı “Sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər” hesabı.

184 saylı hesabın məzmunu və funksiyası

“Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-na  uyğun olaraq 184 saylı hesabda 181, 182 və 183 saylı hesablardakı aktivlərin dəyərinin azalması əks olunur.

Bu hesab kontr-aktiv hesab kimi çıxış edir, yəni aktivin dəyərinin azaldılmasın əks etdirir, lakin özü aktiv hesab sayılmaz.

184 saylı hesab uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərindəki azalmaların əks olunması, risklərin tanınması və maliyyə hesabatlarının real bazar şərtlərinə uyğun təqdim olunması baxımından çox vacib funksiyanı yerinə yetirir. “Sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər” hesabı “Aktivlərin qiymətdən düşməsi” adlı MUBS 36-nın (IAS 36) tələblərinə uyğun şəkildə aktivlərin dəyərinin azalma riskini əks etdirir və maliyyə nəticələrinin obyektivliyini təmin edir.

Hesab üzrə uçotun tənzimlənməsi

Tənzimləmələr yuxarıda qeyd edilən qaydaların 19-cu bölməsinin aşağıdakı bəndləri əsasında aparılır:

• digər uzunmüddətli investisiyaların ədalətli dəyərində azalma olduqda, qaydaların 19.14-cü bəndi;
• digər uzunmüddətli investisiyalar satış məqsədi ilə saxlanılan aktivlər hesabına keçirildikdə, 19.15-ci bənd;
• hesablaşma tarixi metodu tətbiq edildikdə, 19.17-ci bəndi;
• əvvəlki yenidən qiymətləndirmələr nəticəsində yaranmış qiymətdəndüşmə zərərləri, qaydaların 19.18 bəndi;
• digər uzunmüddətli investisiyaların əvvəllər ədalətli dəyərində yaranmış dəyişikliklər, 19.19 bənd;
• əvvəlki artım məbləğindən artıq dəyişiklik qaydaların 19.20 bəndi.

184 saylı “Sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər” hesab üzrə tənzimləmələr zamanı yuxarıda qeyd edilən MUBS 36-nın (IAS 36) – ““Aktivlərin qiymətdən düşməsi”-dən başqa aşağıdakı beynəlxalq uçot standartlarının tələbləri nəzərə alınmalıdır:

MHBS 9 (IFRS 9)  – “Maliyyə alətləri”: Uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərsizləşməsinin qiymətləndirilməsi zəruridir; ədalətli dəyər modelində aktivin bazar dəyəri onun balans dəyərindən aşağı düşərsə, aradakı fərq qiymətdən düşmə kimi tanınmalıdır.

MHBS 13 (IFRS 13)– “Ədalətli Dəyərin Ölçülməsi”: Dəyərsizləşmənin ədalətli dəyərə görə qiymətləndirilməsi tələb olunur; aktivin dəyərində azalma olduqda, 184 saylı hesabda mənfi dəyər kimi qeydə alınır.

“Sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər” hesabı üzrə müxabirləşmələr

Nümunə 1: “ABC-Kapital” MMC 2024-cü il iyun ayında 183 saylı hesabda olan 15 000 AZN-lik investisiyasının bazar qiymətinin 12 000 AZN-ə düşdüyü qərarlaşdırır.

Mühasibat yazılışı:

Nümunə 2: “ABC” MMC “XYZ” MMC şirkətinin səhmlərinin 20%-ni alaraq 15000 manat ödəyib. Razılaşmaya görə səhmlər iki il müddətinə alınıb. Səhmlər alındıqdan bir müddət sonra onların qiyməti 1000 manat azalıb. Bu zaman “ABC” MMC-nin mühasibatlığında veriləcək müxabirləşmələr aşağıdakı cədvəldə verilib:

Qısamüddətli investisiyaların uçotu haqqında buradan oxumaq olar.

Bəzi hallarda Azərbaycan Respublikasının rezidenti olan şəxslər tərəfindən ölkə ərazisindən kənarda malların təqdim edilməsi (satışı) əməliyyatı aparıldıqda həmin əməliyyatlardan əldə etdikləri gəlirlərin hansı formada vergiyə cəlb olunması ilə əlaqədar suallar formalaşır. Tutaq ki, Azərbaycan rezidenti olan vergi ödəyicisi Çin Xalq Respublikasından mal alır və onu ölkə ərazisinə gətirmədən (idxal etmədən) Türkiyə Respublikasında yerləşən sifarişçi təşkilata (alıcıya) çatdırır. Belə olan təqdirdə, rezident vergi ödəyicisində ƏDV və mənfəət vergisi üzrə öhdəliklər necə müəyyən edilməlidir? 

Suala vergi məsələləri üzrə mütəxəssis Xəyal Feyzullayev aydınlıq gətirir.

Mövzu ilə bağlı Vergi Məcəlləsinin müddəalarına diqqət etmək lazımdır. Məcəllənin 159.2-ci maddəsinə əsasən, vergidən azad edilən malların göndərilməsindən, işlərin görülməsindən və xidmətlərin göstərilməsindən başqa, müstəqil sahibkarlıq fəaliyyəti və ya hüquqi şəxs yaratmadan birgə sahibkarlıq fəaliyyəti çərçivəsində malların göndərilməsi, işlər görülməsi və xidmətlərin göstərilməsi, onlar bu Məcəllənin 167-ci və ya 168-ci maddələrinə uyğun olaraq Azərbaycan Respublikasının ərazisində həyata keçirilirsə, vergi tutulan əməliyyatlar sayılır.

Vergi Məcəlləsinin 167-ci maddəsində isə göstərilib ki, malların təqdim edilməsi onların verildiyi yerdə həyata keçirilir. Qeyd olunan maddələrin müddəalarından da göründüyü kimi, malların təqdim edilməsi yalnız Azərbaycan Respublikası ərazisində həyata keçirildikdə bu əməliyyat ƏDV tutulan əməliyyat sayılır. Əgər mallar yuxarıda qeyd olunduğu kimi Azərbaycan Respublikası ərazisindən kənarda təqdim olunubsa, bu, ƏDV-yə cəlb edilməyən əməliyyat hesab olunur. Lakin bu əməliyyatlardan əldə olunan mənfəət (gəlir) Vergi Məcəlləsinin müddəalarına uyğun olaraq, vergiyə cəlb edilən əməliyyat hesab olunur.

Misal

Fərz edək ki, Azərbaycan rezidenti olan “AZ” MMC (icraçı) Türkiyə Respublikasında qeydiyyatda olan “TR” şirkətinin (sifarişçi) sifarişi ilə ofis avadanlıqlarını “TR” şirkətinə təqdim etməlidir. Bununla bağlı “AZ” MMC həmin avadanlıqları Çin Xalq Respublikasından 10.000 manata alaraq Azərbaycan ərazisinə daxil olmadan 15.000 manata “TR” şirkətinə təqdim edib. Belə olan halda, əldə olunan ümumi gəlir (15.000 manat) ƏDV-yə cəlb edilməyəcək. Lakin bu satışdan əldə olunan mənfəət, qanunvericiliyə uyğun olaraq, vergiyə cəlb ediləcək. Məsələn, satışdan əldə olunan gəlirin 15.000 manat və bu gəlirlə bağlı çəkilən ümumi xərclərin 12.000 manat (maya dəyəri + digər xərclər) olduğunu nəzərə alsaq, bu zaman hesablanan mənfəət vergisinin məbləği 600 manat olacaq:

15.000 – 12.000 = 3000 manat;
3.000 x 20% = 600 manat.

Mənbə: vergiler.az