Blog Full

Mühasibat praktikasında “Əsas vəsaitlər” kimi də şərh edilən torpaq, tikili və avadanlıqların uçotu Mühasibat Uçotunun Hesablar Planının 111 saylı aktiv hesabında aparılır. Bu haqda burada ətraflı məlumat vermişik.

Aşağıda torpaq, tikili və avadanlıqların daxil olması üzrə müxabirləşmə nümunələri verilib. Müxabirləşmələr AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

Torpaq, tikili və avadanlıqlar haqqı ödənilməklə digər müəssisələrdən alındıqda

Nümunə 1:  “A” MMC “B” MMC-dən dəyəri 2500 manat olan avadanlıq almışdır. 450 manat ƏDV hesablanmışdır. Avadanlıq quraşdırılan zaman 200 manat xərc çəkilmişdir (ƏDV-siz).

Torpaq, tikili və avadanlıqlar digər müəssisələrdən alınan zaman ƏDV-nin əvəzləşdirilməsi hüququ yaranmırsa, həmin ƏDV məbləği torpaq, tikili və avadanlıqların ilkin dəyərinin üzərinə əlavə edilir.

Nümunə 2: “A” MMC “B” MMC-dən dəyəri 2500 manat olan avadanlıq almışdır. “A” MMC ƏDV ödəyicisi olmadığı üçün hesablanan 450 manat ƏDV məbləğini əvəzləşdirmək hüququ yoxdur. Avadanlıq quraşdırılan zaman 200 manat xərc çəkilmişdir (ƏDV-siz).

Müəssisənin təsisçisi tərəfindən torpaq, tikili, avadanlıqlar nizamnamə kapitalı şəklində qoyulduqda

Nümunə 3: “A” MMC-nin təsisçisi 4000 manat dəyərində əsas vəsaiti nizamnamə kapitalı şəklində qoymuşdur. Bu əsas vəsait quraşdırılan zaman 700 manat xərc çəkmişdir.

Torpaq, tikili və avadanlıqlar müəssisə daxilində yaradıldıqda

Nümunə 4:  “A” MMC öz daxilində istifadə etmək məqsədilə əsas vəsait qurmaq qərarını almışdır. Bu əsas vəsaitin qurulmasına “A” MMC öz işçilərini cəlb etmişdir. İşçilərin sayı 5 nəfərdir və cəmi 4750 manat əməkhaqqı hesablanmışdır. Əsas vəsait qurulan zaman 2800 manatlıq materialdan istifadə olunmuşdur.

Torpaq, tikili və avadanlıqlar əvəzsiz alındıqda

Nümunə 5:  “A” MMC “B” MMC-dən əvəzsiz olaraq, yəni hər hansı ödəniş etmədən Əsas vəsait əldə etmişdir. Əsas vəsait quraşdırılarkən “A” MMC digər “C” MMC-ə 300 manat ödəniş etmişdir. Həmin Əsas vəsaitə bazar qiyməti tətbiq edilmiş və 2300 manat olaraq dəyərləndirilmişdir.

Torpaq, tikili və avadanlıqlar podratçı tərəfindən quraşdırıldıqda

Nümunə 6: “A” MMC tikinti şirkəti olan “D” MMC-dən tikinti-quraşdırma işləri ilə bağlı xidmət almışdır. Xidmət haqqı 9800 manat təşkil etmişdir.

ƏDV-nin əvəzləşdirilməsi hüququ yaranmırsa, həmin ƏDV məbləği torpaq, tikili və avadanlıqların dəyərinin üzərinə əlavə edilir.

Torpaq, tikili və avadanlıqlar maliyyə icarəsi ilə əldə edildikdə

Nümunə 7:   “A” MMC dəyəri 250000 manat olan Əsas vəsaitin maliyyə icarəsi ilə əlaqədar olaraq “E” MMC ilə müqavilə imzalamışdır. Müqavilənin müddəti 2 ildir. Razılığa əsasən “A” MMC Əsas vəsait üzrə borcu illərə mütənasib bölməklə ödəməlidir. 2-ci ilin sonunda Əsas vəsaitə görə olan 162500 manat əsas məbləğ, 87500 manat faiz məbləği tam ödənilməlidir.

İkinci il üçün proses aşağıdakı şəkildə tənzimlənir:

Torpaq, tikili və avadanlıqlar və onların uçotu haqqında daha ətraflı məlumat almaq üçün buraya keçid ala bilərsiniz.

Torpaq, tikili və avadanlıqların xaric olması mənbələri daha ətraflı məlumat almaq üçün  buraya keçid  ala bilərsiniz.

Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.

Son dəyişikliyədək “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” Qanunun 3.3-cü maddəsinə əsasən, bu Qanunun 3.5-ci maddəsinin müddəaları nəzərə alınmaqla, ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınmış vergi ödəyiciləri və vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) iki yüz min manatdan artıq olan ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyiciləri tərəfindən təqvim ayı ərzində ümumi məbləği otuz min manatdan, digər vergi ödəyiciləri tərəfindən isə təqvim ayı ərzində ümumi məbləği on beş min manatdan artıq olan hesablaşmalar üzrə ödənişlər yalnız nağdsız qaydada həyata keçirilməli idi.

Maddənin tələblərindən göründüyü kimi, ƏDV ödəyicisi olan mikro, kiçik, orta və iri sahibkarlıq subyektlərinə nağd ödənişlə bağlı tələb ayda 30.000 manat idi. ƏDV ödəyicisi olmayan və vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) iki yüz min manatdan az olan vergi ödəyiciləri üçün isə bu hədd ayda 15.000 manat müəyyən edilmişdi.

2025-ci il yanvarın 1-i tarixindən “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” Qanunun 3.3-cü maddəsində edilmiş dəyişiklikdən sonra isə dövriyyədən asılı olaraq, diferensial yanaşma tətbiq olunur. Qeyd olunan həmin maddəyə əsasən, bu Qanunun 3.5-ci maddəsinin müddəaları nəzərə alınmaqla, ƏDV məqsədləri içün qeydiyyata alınmış vergi ödəyiciləri və vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) iki yüz min manatdan artıq olan ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyiciləri tərəfindən təqvim ayı ərzində ümumi məbləği əvvəlki təqvim ayında təqdim olunan mal, iş və xidmətlər üzrə dövriyyənin (ƏDV daxil olmaqla) 2 faizindən, digər vergi ödəyiciləri tərəfindən isə təqvim ayı ərzində ümumi məbləği on beş min manatdan artıq olan hesablaşmalar üzrə ödənişlər nağdsız qaydada həyata keçirilməlidir.

Bu maddənin birinci cümləsində nəzərdə tutulan halda, əvvəlki təqvim ayında təqdim edilən mal, iş və xidmətlər üzrə dövriyyənin (ƏDV daxil olmaqla) 2 faizi otuz min manatdan az olduqda, təqvim ayı ərzində ümumi məbləği otuz min manatdan artıq olan hesablaşmalar üzrə əvvəlki təqvim ayında təqdim edilən mal, iş və xidmətlər üzrə dövriyyənin (ƏDV daxil olmaqla) 2 faizi əlli min manatdan artıq olan hesablaşmalar üzrə ödənişlər yalnız nağdsız qaydada hayata keçirilməlidir.

Qanunda edilmiş son dəyişikliklərdən sonra aşağıdakı iki yenilik tətbiq olunur:

• vergi ödəyicisinin əvvəlki təqvim ayında təqdim edilən mal, iş və xidmətlər üzrə dövriyyəsi əsas götürələcək;
• həmin dövriyyə zamanı məbləğlər ƏDV daxil olmaqla nəzərə alınacaq.

Vergi ödəyicisinin dövriyyəsi üzrə aylıq nağd ödənişlərlə bağlı üç cür hesablama aparılacaq.

Misal 1: ƏDV ödəyicisinin əvvəlki təqvim ayında dövriyyəsi (ƏDV daxil olmaqla) 1.000.000 manat olub. Həmin dövriyyənin 2 faizi, yəni 20.000 manat 30.000 manatdan az olduğu üçün təqvim ayı üzrə nağd ödənişlərin maksimum limiti 30.000 manat olaraq saxlanılacaq.

Misal 2: Vergi ödəyicisinin 2025-ci ilin fevral ayında dövriyyəsi 2.000.000 manat (ƏDV daxil) olub. Bu halda növbəti ayda (martda) nağd ödənişlər üzrə limit 30.000 manat yox, 40.000 manat (2.000.000 manat x 2 faiz) müəyyən ediləcək. Çünki əvvəlki təqvim ayında vergi ödəyicisinin dövriyyəsinin (ƏDV daxil olmaqla) 2 faizi 30.000 manatdan artıq, 50 min manatdan az olduqda satış dövriyyəsinin 2 faizindən artıq olan hesablaşma üzrə minimum ödəniş məbləği cari ay üzrə limit kimi qəbul edilir.

Misal 3: ƏDV ödəyicisinin 2025-ci ilin fevral ayında dövriyyəsi 4.000.000 manat (ƏDV daxil) olarsa, o halda mart ayında nağd ödənişlər üzrə maksimum limit 80.000 manat (4.000.000 manat x 2 faiz) yox, 50.000 manat (ay üzrə maksimum limit) tətbiq ediləcək. Çünki “Nağdsız hesabaşmalar haqqında” Qanunun tələblərinə əsasən, ƏDV ödəyicisinin əvvəlki təqvim ayında dövriyyəsinin (ƏDV daxil olmaqla) 2 faizi 50.000 manatdan artıq olarsa, cari ayda nağd ödənişlər üzrə 50.000 manatlıq limit tətbiq ediləcək.

Mənbə: vergiler.az

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti tərəfindən cari ildə dövlət əmlakının icarəyə verilməsi sahəsində işlər davam etdirilib. 2025-ci ilin birinci yarımilliyi ərzində qeyri-yaşayış sahəsinə dair 312 yeni icarə müqaviləsi bağlanılıb.

Bu dövrdə qeyri-yaşayış sahələrinin icarəsindən dövlət büdcəsinə 3,8 milyon manat vəsaitin ödənilməsi təmin olunub.

Eyni zamanda, cari ilin yanvar-iyun aylarında 1.900 torpaq sahəsinə dair yeni icarə müqaviləsi bağlanılıb. Hesabat dövründə torpaq sahələrinin icarəsindən dövlət büdcəsinə 18 milyon manat məbləğində vəsait ödənilib.

Ümumilikdə qeyri-yaşayış və torpaq sahələrinin icarəyə verilməsi ilə bağlı 2025-ci ilin birinci yarımilliyi ərzində 2.212 yeni icarə müqaviləsi bağlanılıb. Ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə bağlanan icarə müqavilələrinin sayı 21,1% artıb.

Cari ilin yanvar-iyun ayları ərzində daşınmaz dövlət əmlakının icarəsindən dövlət büdcəsinə 21,8 milyon manat məbləğində vəsaitin ödənilməsi təmin olunub. 2024-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 22,3% artım qeydə alınıb.

Mənbə vergiler.az

Mövzunu “Business Service Centre” şirkətinin maliyyə-mühasibatlıq işləri üzrə aparıcı mütəxəssisi Jalə Abbasova şərh edir.

Öncə əvəzləşdirilən əlavə dəyər vergisi (ƏDV) və hesablanmış ƏDV anlayışlarını açıqlayaq. Əvəzləşdirilən ƏDV vergi ödəyicisinin aldığı mallar, göstərilən xidmətlər və görülən işlər üzrə ödədiyi ƏDV məbləğidir. Bu ƏDV-nin əvəzləşdirilməsinə icazə verən 3 şərt olmalıdır:

1) Elektron qaimə-faktura;
2) Ödəniş nağdsız qaydada bank hesabına;
3) ƏDV məbləği ƏDV depozit hesabına ödənilməlidir.

Hesablanmış ƏDV vergi ödəyicisinin satdığı mallar və göstərdiyi iş və xidmətlər üzrə hesablayıb dövlət büdcəsinə ödəməli olduğu ƏDV məbləğidir.

Əvəzləşmə ödənilmiş ƏDV-nin (gələn ƏDV) satışdan hesablanmış ƏDV-dən (gedən ƏDV) çıxılması ilə əldə edilən nəticədir.

Bəs əvəzləşdirilən ƏDV hesablanmış ƏDV-dən artıq olarsa, büdcə ilə münasibətlər necə tənzimlənir?

Vergi Məcəlləsinin 179-cu maddəsinə əsasən, əgər əvəzləşdirilən ƏDV məbləği vergi ödəyicisinin öhdəliyində olan hesablanmış ƏDV-dən artıqdırsa, bu halda həmin fərq (artıq məbləğ):

• vergi ödəyicisinin gələcək dövrlərdə ödəməli olduğu ƏDV-nin əvəzləşdirilməsinə yönəldilir, yəni artıq olan məbləğ növbəti aylarda ödənilməli olan ƏDV-dən çıxılır,

• bəzi hallarda isə (məsələn, ixrac əməliyyatları üzrə və ya qanunla nəzərdə tutulan hallarda) bu artıq məbləğ vergi orqanları tərəfindən geri qaytarıla bilər.

Misal 1: Əvəzləşdirmə yolu ilə növbəti dövrə keçmə

Əgər artıq ƏDV yaranıbsa, bu məbləğ növbəti dövrlərdə satışdan yaranan ƏDV öhdəliklərini ödəmək üçün istifadə edilir.

Tutaq ki, “AA” müəssisəsi aprel ayında aldığı mallara görə 10.000 manat ƏDV ödəyib (əvəzləşdirilə bilən ƏDV), satdığı mallara görə 8.000 manat ƏDV hesablayıb (hesablanmış ƏDV). May ayında aldığı mallara görə 6.000 manat ƏDV ödəyib (əvəzləşdirilə bilən ƏDV), satdığı mallara görə isə 9.000 manat ƏDV hesablayıb (hesablanmış ƏDV).

Bu halda aprel ayında əvəzləşdirilən ƏDV məbləği hesablanmış ƏDV-dən çox olur:
10.000 > 8.000 → fərq: 2.000 manat

Nəticədə aprel ayındakı artıq 2.000 manat ƏDV may ayına köçürülür və mayda əvəzləşdirilir. Beləliklə, mayda cəmi 1.000 manat ödənilməli olur:
9.000 – (6.000 + 2.000) = 1.000 manat.

Misal 2: ƏDV-nin geri qaytarılması

“BB” müəssisəsi 100.000 manatlıq məhsulu ixrac edib (ixrac əməliyyatlarına ƏDV sıfır dərəcə ilə tətbiq olunur) və bu məhsulların istehsalına görə aldığı xammala 12.000 manat ƏDV ödəyib. Bu halda:

Satış üzrə ƏDV = 0 manat (ixrac olduğu üçün)
Əvəzləşdirilən ƏDV = 12.000 manat.

Bu zaman müəssisənin 12.000 manatlıq ƏDV artığı yaranır. Vergi Məcəlləsinin 179-cu maddəsinə və ixracla bağlı qaydalara uyğun olaraq, müəssisə bu artıq məbləğin geri qaytarılmasını vergi orqanından tələb edə bilər.

Mənbə: vergiler.az