Blog Full

Debitor borclar MHBS-da necə təsnif edilir?

Debitor borcları (ing. англ. accounts receivable, A/R) mühasibat uçotu subyektlərinə, onların debitorları olan hüquqi və ya fiziki şəxslərdən olan borcdur.

Maliyyə hesabatlarında onlar aşağıdakı beynəlxalq standartlara uyğun əks etdirilir:

• MUBS (IAS) 32: “Maliyyə Alətləri: Təqdimat”
• MHBS (IFRS) 9: “Maliyyə Alətləri”
• MHBS (IFRS) 7: “Maliyyə alətləri: Məlumatın açıqlanması.”

Debitor borclar maliyyə aktivləridir, ilkin olaraq faktiki dəyərlə, yəni ödənilməli olan məbləğdə (əlavə dəyər vergisinin məbləği daxil olmaqla) tanınır.

Mühasibat uçotu subyektləri hesabat dövrünün sonunda debitor borclarını ödəmə tarixlərindən asılı olaraq aşağıdakı kimi uçota alır:

• qısamüddətli aktivlər – hesabat tarixindən sonrakı 12 ay ərzində ödəməklə dövriyyə aktivlərinin bir hissəsi kimi;
• uzunmüddətli – hesabat tarixindən sonra ödəmə müddəti 12 aydan çox olan uzunmüddətli aktivlərin bir hissəsi kimi.

Müəssisənin idarəetmə heyətində səhmdarların (payçılar) özləri və ya kənardan cəlb olunmuş mütəxəssislər iştirak edə bilir. Əgər müəssisədə idarəetmə əməliyyatını səhmdarlar özləri edirsə onlara ödəniləcək pul dividend (xalis mənfəətin bölüşdürülməsi) sayılır. Lakin bu zaman diqqət olunmalı bir məqam yaranır ki, sözügedən pulun dividend olması üçün səhmdarlar yığıncağının protokolunda xalis mənfəətin bölüşdürülməsi ilə bağlı qərar qəbul olunsun. Digər halda ödənilən pul səhmdarların müəssisəyə borcu sayılaraq “Əsas idarəetmə heyətinin qısamüddətli debitor borcları” hesabı ilə bağlı məlumatların uçotu 213 nömrəli hesabda aparılır.

İdarəetmə heyətinin uzunmüddətli debitor borcları

Müəssisələr uzunmüddətli debitor borcları Hesablar Planının 17-ci maddəsinin müvafiq hesabları üzrə uçota alır. AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  bu maddə üzrə aşağıdakı hesabları müəyyən edir (maddə 18.1):

Əsas idarəetmə heyətinin uzunmüddətli debitor borcları, şirkətin uzunmüddətli alacaqlarından yaranan borclardır. Belə borcların ödəmə müddəti, adətən bir ildən çox olur və şirkətin maliyyə vəziyyətinə təsir göstərə bilər. Onların hərəkətləri haqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün 173 saylı “Əsas idarəetmə heyətinin uzunmüddətli debitor borcları” adlı aktiv hesab nəzərdə tutulub.

Hesabat dövrü ərzində mühasibat uçotu subyekti tərəfindən malların (işlərin və xidmətlərin) satışı, verilmiş borclara, kreditlərə görə hesablanmış faizlərə əsasən icarəçi tərəfindən ödənilməsi lazım olan icarə haqları üçün hesablanmış uzunmüddətli debitor borcları həmin qaydaların 18.10-cu maddəsilə nizamlanır.

Mühasibat uçotu subyektindən aksiz vergisinə cəlb edilən malların satışı zamanı aksiz vergisi sözü gedən qaydaların 18.11-ci bəndilə nizamlanır.

Hesabat dövrü ərzində mühasibat uçotu subyekti tərəfindən malların (işlərin, xidmətlərin) satışı icarəçi tərəfindən ödənilməli olan icarə haqları üzrə ədv nəzərdə tutulan qaydaların 18.12-ci bəndinə əsasən nizamlanır.

Uzunmüddətli debitor borclarının hesabat dövrü ərzində ödənilməsi gözlənilən hissəsi qısamüddətli debitor borclarına aid edildikdə haqqında bəhs olunan qaydaların 18.14-cü bəndinə görə nizamlanır.

Əsas idarəetmə heyətinin uzunmüddətli debitor borcları üzrə müxabirləşmə nümunələri

Hesablar üzrə yazılışı daha aydın başa düşmək üçün müəssisə daxilində fəaliyyət göstərən işçiyə borc verildiyi hala baxaq.

Tekstil sahəsində fəaliyyət göstərən “A” MMC öz işçisinə 3500 manat borc verir. Verilmiş borc uzunmüddətli şərtlərlə verilir.

Uzunmüddətli aktivlər üzrə uçot haqqında saytımızın eyni adlı səhifəsindən oxumaq olar. Mühasibat uçotu subyektlərinin debitor və öhdəlikləri üzrə uçot burada verilib.

PMS II mərhələ üzrə imtahana hazırlıq kursu

Peşəkar Mühasib Sertifikatı (PMS) ölkəmizdə peşəkar mühasib adını qazanmaq istəyən namizədlər üçün nəzərdə tutulmuş sertifikasiyadır.

Azərbaycan Mühasiblər Məktəbi olaraq, PMS imtahanına hazırlaşan mühasiblərə dəstək olmaq məqsədilə, 3 aylıq PMS 2-ci mərhələsinə hazırlıq kursuna başladıq.

Kursumuz PMS imtahanının 2-ci mərhələsi – qanunvericilik üzrə aşağıdakı növlərdə keçirilir:

• Kiçik və Orta Sahibkarlıq Subyektləri (KOS) üçün Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartları (MHBS) üzrə PMS;
• Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartları (MHBS) üzrə PMS;
• İctimai Sektor üçün Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartları üzrə – I, II səviyyə peşəkar mühasib sertifikatı.

Təlimçi: Tural Abbasov

Tural Abbasov vergi qanunvericiliyi, vergi inzibatçılığı və mühasibat uçotu sahəsində ixtisaslaşmış təcrübəli mütəxəssisdir. Hal-hazırda “SOCAR PETROLEUM” QSC-də Vergi üzrə böyük mütəxəssis olaraq çalışır. Daha öncə İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Tədris Mərkəzində baş müəllim vəzifəsində fəaliyyət göstərmişdir.

Uzun illər vergi orqanlarında müxtəlif vəzifələrdə çalışmış, bölmə rəisi və baş dövlət vergi müfəttişi kimi mühüm idarəetmə və nəzarət funksiyalarını icra etmişdir.

Eyni zamanda, bir sıra universitetlərdə vergi və maliyyə sahələri üzrə tədris fəaliyyəti ilə məşğul olur.

BMT, KOICA və USAID kimi beynəlxalq qurumların layihələrində ekspert-təlimçi kimi iştirak etmişdir.

Təhsil və Nailiyyətlər

Tural Abbasov Dövlət İdarəçilik Akademiyasında bakalavr, “Odlar Yurdu” Universitetində magistr təhsili almışdır. MHBS, KOS üçün MHBS və İctimai sektor üzrə beynəlxalq standartlar üzrə Peşəkar Mühasib sertifikatlarına malikdir.

Eyni zamanda, PMS 2 proqramı üzrə peşəkar təlimçidir və tələbələrinin yüksək nəticələri ilə seçilir.

Qrupda iştirakçı sayı: 12-15 nəfər

Kursun formatı: Ənənəvi və onlayn

Təlim sayı və vaxtı: Həftədə 1 dəfə, şənbə günləri.

Kursa daxildir:

Kurslara qoşulmaq və ya ödəniş, başlama tarixi və s. haqda məlumat almaq üçün müvafiq linkdən qeydiyyatdan keçə bilərsiniz. Ən qısa zamanda əməkdaşlarımız sizə geri dönüş edəcəklər: https://crmform.azgroup.az/

Əlaqə:

📞+994 12 310 09 29

📱+994 50 225 82 05

Ünvan: Caspian Plaza

Nazirlər Kabineti 28 sentyabr 2005-ci il tarixli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Qiymətləri (tarifləri) dövlət tərəfindən tənzimlənən malların (işlərin, xidmətlərin) Siyahısı”na dəyişiklik edib.

Bununla bağlı Baş nazir Əli Əsədov yeni qərar imzalayıb.

Qərara əsasən, Azərbaycanın gömrük ərazisinə gətirilən və bu ərazidən aparılan malların, gömrük orqanlarının sərəncamında olan anbarlar istisna olmaqla, müvəqqəti saxlanc və gömrük anbarlarında saxlancı ilə bağlı xidmətlərin qiymətləri (tarifləri) dövlət tərəfindən tənzimlənən malların siyahısından çıxarılıb.

Mənbə: report.az

Cəmil Əsədov, accounting.az saytının redaktoru

“Gəlir” anlayışı, adətən, müəssisələrin əsas fəaliyyət və digər təsərrüfat əməliyyatlarından əldə edilən nəticələrlə əlaqələndirilir. Lakin təsərrüfat həyatında bəzən gözlənilməz, təkrarlanmayan və qeyri-adi hadisələr də baş verir ki, onların nəticəsində müəssisənin əlavə iqtisadi faydalar əldə etməsi mümkündür. Azərbaycan Respublikasında tətbiq edilən mühasibat uçotu qanunvericiliyinə görə, bu tip hallar mühasibat uçotunda fövqəladə gəlirlər kimi tanınır və onların uçotu  641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabında aparılır.

Normativ-hüquqi baza

Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyinin “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” (bundan sonra -“Qaydalar”) respublikada ərazisində fəaliyyət göstərən kommersiya müssiələrində mühasibat uçotunun beynəlxalq standartlarla uyğun şəkildə aparılmasını tənzimləyir. Bu qaydalar müəssisələrin gəlirlərini müxtəlif kateqoriyalara ayrır və fövqəladə gəlirlər ayrıca uçot obyektinə çevrilir.

Fövqəladə gəlirlər dedikdə müəssisənin gündəlik fəaliyyətindən kənarda baş verən, təsadüfi xarakter daşıyan, adətən təkrarlanmayan hadisələrdən yaranan iqtisadi faydaların artımı başa düşülür. Belə gəlirlər müəssisənin gəlirlilik göstəricilərini şişirtməmək və fəaliyyət nəticələrini real göstərmək üçün ayrıca uçota alınır.

Beynəlxalq uçot standartlarında (IFRS/IAS) fövqəladə gəlirlərin ayrıca kateqoriya kimi tanınması haqqında xüsusi tələb yoxdur. MHBS, xüsusilə də IAS1 (“Maliyyə hesabatlarının təqdimatı” standartı) gəlir və xərclərin “maliyyə nəticələri” hesabatında normal əməliyyat nəticələrinin komponentləri kimi nəzərə alınmasını tələb edir, eyni zamanda fövqəladə hallar üzrə məbləğlər haqqında açıqlamalarda xüsusi qeyd edilməsini istisna etmir.

641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabı

Yuxarıda qeyd edilən Qaydalara görə müəssisənin gəlirləri xarakterindən, alınma şərtlərindən asılı olaraq aşağıdakı kateqoriyalara bölünür:

• əsas əməliyyat gəlirləri;
• sair əməliyyat gəlirləri;
• fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər;
• maliyyə gəlirləri;
• fövqəladə gəlirlər.

Qeyd edilən kateqoriyalara aid olan gəlirlər üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar Qaydalarla müəyyən edilmiş hesablar planının 6-cı “Gəlirlər” bölməsi üzrə əks etdirilir. 641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabı bu bölmənin 64-cü maddəsinə aid olan yeganə hesabdır. Bu hesabda fövqəladə hadisə və əməliyyatların nəticələrinə əsasən əldə edilmiş fövqəladə gəlirlər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim edilir.

641 saylı hesabın mahiyyəti

641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabı, müəssisənin fövqəladə hallar nəticəsində əldə etdiyi bütün gəlirlərin uçotu üçün nəzərdə tutulmuş mühasibat hesabıdır.

Fövqəladə hal dedikdə ətraf mühitə və insan səhhətinə ziyan vuran, maddi və mənəvi itkilərə səbəb ola bilən təhlükəli hadisələr başa düşülür. Belə hadisələr mənşəyinə görə iki qrupa bölünür.

• təbii mənşəli, fəlakətli təbiət hadisələri nəticəsində yaranan fövqəladə hallar (zəlzələ, sel, daşqın, torpaq sürüşməsi, vulkan püskürməsi, qar uçqunu, sunami, fırtına və s. )
• texnogen mənşəli, insan fəaliyyəti nəticəsində baş verən fövqəladə hallar (yanğın, partlayış, nəqliyyat qəzaları, kimyəvi qəzalar, radioaktiv qəzalar, tikililərin uçması, dəm qazı təhlükəsi, kommunal təsərrüfatda qəzalar və s.)

641 saylı hesab vasitəsi ilə belə hadisələr zamanı əldə eilən gəlirlər əks etidirlir. “Fövqəladə gəlirlər” hesabında əks etdirilən məbləğlərə nümunə kimi bunları qeyd edə bilərik:

• sığorta təşkilatlarından alınan kompensasiyalar;
• təbii fəlakət və ya yanğın nəticəsində dəymiş ziyanın əvəzinin ödənilməsi;
• məhkəmə qərarları ilə müəssisə xeyrinə verilmiş kompensasiyalar;
• digər qeyri-adi və təsadüfi gəlir mənbələri.

Belə gəlirlər əsas fəaliyyət gəlirlərindən (60 saylı maddə) və digər adi əməliyyat gəlirlərindən prinsipial surətdə fərqləndirilir.

Fövqəladə gəlirlərin uçotu

Fövqəladə gəlirlərin uçotu zamanı mühasib hadisənin iqtisadi məzmununu düzgün qiymətləndirməli və müvafiq mühasibat yazılışlarını aparmalıdır. Bu zaman Qaydaların 50.2 və 50.3 bəndlərinin tələbləri nəzərə alınır.

• Qaydaların 50.2-ci bəndinə görə əldə edilmiş fövqəladə gəlirlər tanınma meyarlarına uyğun olaraq 177, 217 saylı hesabların debeti və 641 saylı hesabın kreditində əks etdirilir, məsələn:
  1. müəssisədə baş vermiş yanğın nəticəsində dəymiş zərər sığorta şirkəti tərəfindən tam əvəzləndikdə, alınan vəsait 641saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesaba daxil edilir.
  2. məhkəmə qərarı ilə müəssisə qarşı tərəfdən kompensasiya aldıqda, həmin məbləğ 641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabında əks olunur.
• Qaydaların 50.3-ci bəndinə əsasən fövqəladə gəlirlər üzrə yaranan məbləğə hesabat dövrünün mənfəəti kimi Db641/Kr801 kimi mühasibat yazılışı verilir.

Beləliklə, müəssisə öz əsas fəaliyyətindən gəlir əldə etməsə də, fövqəladə hadisə nəticəsində aldığı kompensasiya fövqəladə gəlir kimi uçota alınır.

641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabı üzrə müxabirləşmə nümunəsi

Tutaq ki, müəssisənin anbarında baş verən yanğın nəticəsində 50 000 manatlıq məhsul zərər görmüşdür. Müəssisənin sığorta şirkəti ilə bağladığı müqaviləyə əsasən dəymiş ziyanın 40 000 manatı ödənilmişdir.

Nəticə etibarilə, 641 saylı hesabın istifadəsi müəssisənin maliyyə nəticələrinin obyektiv təqdim olunmasını təmin edir, həmçinin investorlar, kreditorlar və digər maraqlı tərəflər üçün etibarlı informasiya mənbəyi yaradır.