Blog Full

Cəmil Əsədov / accounting.az saytının redaktoru

Asılı müəssisələrə investisiyaların uçotu

Bəzi şirkətlər digər şirkətlərə əhəmiyyətli investisiya yatırır, amma bu, tam nəzarəti təmin etmir və beləliklə, onlar törəmə şirkətə çevrilmirlər. İnvestor və şirkət arasındakı münasibətlərin xarakteri sadə investisiyadan, yəni vəsaitlərin passiv qoyuluşundan fərqlənəcək. Belə investisiyaların hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar Hesablar Planının “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinin 15-cü maddəsinin 151-ci “Asılı müəssisələrə investisiyalar” hesabında aparılır.

Asılı müəssisələrə qoyuluşları investorun maliyyə hesabatlarında düzgün əks etdirmək üçün 28 №-li “Asılı müəssisələrə və birgə müəssisələrə investisiya qoyuluşları” adlı Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartları (IAS 28) istifadə olunur.

Bu standartın məqsədi:

• asılı müəssisələrə investisiyaların uçotunu təyin etmək, və;
• asılı və birgə müəssisələrə investisiyaların uçotu zamanı iştirak payı metodununtətbiqinə dair tələbləri müəyyən etməkdir (IAS28:1)

Standart investisiya obyektinə (asılı və ya birgə müəssisə) birgə nəzarəti və ya üzərində əhəmiyyətli təsiri olan investorlar olan bütün müəssisələrə tətbiq edilir (IAS28:2)

151-ci hesabın tətbiqi zamanı istifadə edilən əsas anlayışlar

151 №li “Asılı müəssisələrə investisiyalar” hesabının tətbiqi zamanı istifadə edilən əsas anlayışların şərhi aşağıda qeyd edilib (IAS28:6):

• asılı müəssisə – bu investorun əhəmiyyətli təsirə malik olduğu müəssisədir;
• iştirak payı metodu – investisiyanın əvvəlcə ilkin dəyəri ilə tanındığı və daha sonra investorun investisiya obyektinin xalis aktivlərindəki payında alışdan sonrakı dəyişikliklər üzrə düzəlişlərin edildiyi mühasibat uçotu metodudur;
• birgə müəssisə elə birgə razılaşmadır ki, bu razılaşma üzərində nəzarəti olan tərəflər onun xalis aktivlərinə sahibdirlər;
• əhəmiyyətli təsir investisiya obyektinin maliyyə və əməliyyat siyasəti qərarlarında iştirak etmək səlahiyyətikimi müəyyən edir, lakin bu siyasətlərə nəzarət və ya birgə nəzarət deyil.

Əhəmiyyətli təsir necə sübut edilə bilər?

151-ci “Asılı müəssisələrə investisiyalar” hesabında uçot zamanı istifadə edilən “əhəmiyyətli təsir” (significant influence)  anlayışı IAS 28-in 5-6 bəndi ilə müəyyən edilir.

Əhəmiyyətli təsirin əsas göstəricisi (birbaşa və ya dolayısı ilə) investisiya obyektinin səs hüququ verən səhmlərinin 20%-dən çoxuna sahib olmaqdır. Lakin burada bir “əmma” var!

Bu, ciddi bir qayda deyil və elə hallar olur ki, belə bir pay əhəmiyyətli təsirə uyğun gəlmir. Bəzən elə olur ki, investor 20%-dən çox səsə (lakin 50%-dən az) sahib olduqda investisiya obyekti üzərində nəzarəti ələ alır.

Tutaq ki, ABC şirkəti XYZ-nin 40%-nə sahibdir. Qalan 60% isə hər birinin payı 1%-dən çox olmayan çoxlu sayda kiçik investorlar arasında bölünür. Bu halda, ABC səslərin nəzarət çoxluğuna (50%-dən çox) malik deyil və onun payı 20%-dən artıqdır ki, bu da əhəmiyyətli təsir göstərə bilər.

Lakin burada bir məqam var; digər investorların hər biri ən çox 1%-ə sahib olduğundan, əsas qərarlarda ABC-nin səsini üstələmə ehtimalı çox aşağıdır, ona görə də ABC şirkəti əhəmiyyətli təsirdən daha çox XYZ üzərində effektiv şəkildə nəzarət edə bilər. Odur ki, bu vəziyyəti daha ətraflı araşdırmaq lazımdır.

Əhəmiyyətli təsiri sübut etməyin digər yollarına aşağıdakılar daxildir:

• investor şirkətin direktorlar şurasına (və ya digər ekvivalent idarəetmə orqanına) daxildir;
• investor şirkətin siyasətlərinin işlənib hazırlanması prosesində (dividendlərin ödənilməsi ilə bağlı qərarlar daxil olmaqla) iştirak edir;
• investorla şirkət arasında əhəmiyyətli dərəcədə iri əməliyyatlar var.
• investor və şirkət arasında idarə heyətinin mübadiləsi aparılır.
• şirkət investoru lazımi texniki və idarəetmə məlumatları ilə təmin edir.

Əhəmiyyətli təsirin olub-olmadığını qiymətləndirərkən, həmişə potensial səsvermə hüquqlarını nəzərdən keçirmək lazımdır.

151-ci  “Asılı müəssisələrə investisiyalar” hesabı üzrə uçotun xüsusiyyətləri

151 saylı hesab balans aktivləri sırasında uzunmüddətli maliyyə aktivləri bölməsində yer alır. İlkin investisiya dəyəri ilə tanınır və sonrakı dövrlərdə iştirak payı metodu ilə dəyişdirilir.

Mühasibat balansında yerləşmə:

• Aktivlər / Uzunmüddətli investisiyalar/ Asılı müəssisələrə investisiyalar (151)

Hesab üzrə əməliyyatların tərkibi, müxabirləşmələrin verilməsi, uyğun subhesabların açılması AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir. Bu hesab aşağıdakı hesablarla birgə iştirak payı metodu ilə uçota alınmış investisiyaların uçotu üçün nəzərdə tutulub:

• 152 №li hesab: “Birgə müəssisələrə investisiyalar”;
• 153 №li hesab: “Asılı və birgə müəssisələrə investisiyaların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər”.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi 151 saylı hesabı digərlərindən fərqləndirən xüsusiyyət onun asılı (assosiativ –  associates) hüquqi şəxslərə münasibətdə istifadə olunmasıdır.

Bu hesabın başlıca funksiyası investorun uzunmüddətli və nəzarət yönümlü investisiyalarını qeydiyyata almaq və onların dəyişikliklərini maliyyə hesabatlarında iştirak payı metodu ilə düzgün əks etdirməkdir. Hesabın əsas məqsədləri sırasına bunları da aid etmək olar:

• investisiyaların uçotunu beynəlxalq və milli mühasibat standartlarına uyğun aparmaq;
• idarəetmədə iştirakın nəticəsi olaraq investorun mənfəət/zərərdəki payını tanımaq;
• konsolidasiya edilmiş hesabatlara keçidi sadələşdirmək;
• dividendlərin, yenidən qiymətləndirmələrin və dəyər dəyişikliklərinin düzgün uçotunu təmin etmək.

Asılı müəssisələrə investisiyalar hesabı həm maliyyə sabitliyi baxımından müəssisənin uzunmüddətli aktivlər strukturunu, həm də strategiya və korporativ idarəetmə qərarları baxımından nəzarət etdiyi sahələri aşkara çıxarmağa imkan verir.

Hesab üzrə müxabirləşmələr

AR MN kollegiyasının yuxarıda qeyd edilən qaydalarının 16.2 bəndinə əsasən “151 №li “Asılı müəssisələrə investisiyalar” hesabında mühasibat uçotu subyektinin asılı təsərrüfat cəmiyyətlərinə qoyulmuş investisiyalarının hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. İnvestorun mühasibat uçotu subyektinin xalis aktivlərindəki payına görə əhəmiyyətli təsirə malik olduğu hallarda, belə investisiyalar “Asılı müəssisələrə investisiyalar” kimi tanınmaqla uçotda əks etdirilir.”

Asılı müəssisələrə qoyulmuş hər bir investisiya üzrə uyğun subhesab açılır. 151-ci hesab üzrə mühasibat yazılışları subhesablar üzrə həmin qaydaların 16-cı bölməsinin  ayrı-ayrı maddələrinin tələbləri nəzərə alınmaqla tənzimlənir. Aşağıda bu maddələrdən bəzi nümunələr verilib:

• asılı müəssisəyə qoyulmuş investisiya məbləğinin ilkin dəyərinin tanınması – maddə 16.5;
• investisiya obyektindən mənfəət əldə edildikdə – maddə 16.6.1;
• investisiya obyektindən zərər əldə edildikdə-maddə 16.6.2;
• investisiya obyektindən əldə olunan bölüşdürmələr, o cümlədən dividendlər – maddə 16.8 və sairlər.

Aşağıdakı nümunələr 151-ci “Asılı müəssisələrə investisiyalar” hesabının mühasibat uçotunda tətbiqini praktiki nümunələrlə izah edir.

Asılı müəssisəyə ilkin investisiya qoyuluşu üzrə müxabirləşmələr

“AAA MMC” 2025-ci ilin yanvar ayında “XXX QSC”-nin 40% payını 200,000 AZN ödəməklə alır.

Asılı müəssisənin mənfəətindən payın tanınması və dividendin alınması

• “XXX QSC” 2025-ci ilin 1-ci yarısında 50,000 AZN mənfəət əldə edir. “AAA MMC” “XXX QSC”-də iştirak payı 40% olduğundan mənfəətdə payı 20000 manatdır;
• “XXX QSC” 30,000 AZN dividend elan edir. 40% iştirak payına görə divident 12,000 AZN.

Qeyd edilən Qaydaların  16.6.1 və 16.8 maddələrinə uyğun olaraq (dividendlər investisiyanın balans dəyərini azaldır) belə olacaq:

Qeyd: Müxabirləşmə ödəniş formasından asılı olaraq 223-“Bank hesablaşma hesabları” əvəzinə 221- “Kassa” yaxud  225 – “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri” hesabları vasitəsi ilə də verilə bilər.

İnvestisiya obyektinin kapitalında, habelə asılı müəssisələrə investisiyaların balans dəyərində dəyişikliklər

Müxabirləşmə nümunələrinə keçməzdən öncə qeyd edək ki, Qaydaların 16.9. maddəsinə görə “Asılı müəssisəyə investisiya qoyuluşunun bir hissəsi vençur fondu, trast və ya sığorta fondu tərəfindən saxlanılırsa, mühasibat uçotu subyekti vençur fondu, trast və ya sığorta fondunun investisiyanın həmin hissəsi üzərində mühüm təsirə malik olub-olmamasından asılı olmayaraq, bu investisiyanı 9 №li “Maliyyə alətləri” adlı Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartına uyğun olaraq mənfəət və ya zərərdə əks olunan ədalətli dəyərlə qiymətləndirmək hüququna malikdir. Mühasibat uçotu subyekti bu seçimi etdikdə, o investisiyanın vençur fondu, trast və ya sığorta fondu tərəfindən saxlanılmayan hissəsini iştirak payı metodu ilə uçota almalıdır.”

Kapitalda artım (yenidən qiymətləndirmə) və ədalətli dəyər metoduna əsasən asılı müəssisələrə investisiyaların balans dəyərinin artımına mühasibat yazılışları uyğun olaraq Qaydaların 16.7.1 və 16.10 maddəsinə əsasən verilir.

Aşağıdakı hallara baxaq:

• investisiya obyektinin torpaq, tikili və avadanlıqlarının yenidən qiymətləndirilməsi nəticəsində kapitalda dəyişiklik (artım) baş verir və investorun payına 10,000 AZN düşür;
• investisiyanın bazar qiyməti 8,000 AZN artmışdır və müəssisə bu artımı ədalətli dəyər metodu ilə tanıyır.

Qeyd: Müxabirləşmə dividendin ödəniş formasından asılı olaraq 223-“Bank hesablaşma hesabları” əvəzinə 221- “Kassa” yaxud  225 – “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri” hesabları vasitəsi ilə də verilə bilər.

Asılı müəssisələrə investisiyalar hesabı üzrə digər yazılışlar

151-ci hesabdakı 70,000 AZN investisiya satışa çıxarılır.

“XXX QSC” asılı müəssisə sayılmır və investisiya ədalətli dəyərlə yenidən təsnif edilir, ədalətli dəyər = 95,000 AZN.

 

Bu nümunələr 151-ci “Asılı müəssisələrə investisiyalar” hesabı üzrə debet və kredit hərəkətini, habelə 811 və 341 hesablarının funksiyalarını, dividendlərin tanınma və ödəniş mərhələlərini özündə əks etdirir.

0Hesablar planının “Gəlirlər” bölməsi

Satılmış malların qaytarılması və ucuzlaşdırılması əməliyatları  Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyinin “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəssisələr üçün müəyyən edilmiş hesablar planının 602-ci hesabında uçota alınır. 602 saylı “Satılmış malların qaytarılması və ucuzlaşdırılması” hesabı hesablar planının  6-cı “Gəlirlər” bölməsinə aiddir. Bu bölmədə müəssisələrin aşağıda qeyd edilən istiqamətlərdən daxil olan gəlirlərinin uçotu üçün ümumiləşdirilmiş məlumatları əks olunur:

• əsas əməliyyat gəlirləri;
• sair əməliyyat gəlirləri;
• fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər;
• maliyyə gəlirləri;
• fövqəladə gəlirlər.

602 saylı hesab bölmənin 60-cı “Əsas əməliyat gəlirləri” maddəsinə aid olan hesablardan biridir.

Hesablar planın “Əsas əməliyat gəlirləri” maddəsi

Müəssisələrə adi əməliyyat fəaliyyəti zamanı satışın, satılmış malların qaytarılması və ucuzlaşdırılması, habelə verilmiş güzəştlərin hərəkəti üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatları uçota almaq vacibdir. Mühasibatlıqda belə məlumatları təqdim etmək üçün 60-cı “Əsas əməliyat gəlirləri” maddəsinə aid olan aşağıdakı hesablardan istifadə edilir:

• 601 saylı “Satış” hesabı malların satışı, xidmətlərin göstərilməsi və işlərin görülməsi üzrə gəlir, tikinti müqavilələri üzrə gəlir, royalti gəliri, əməliyyat icarəsi üzrə gəlir və digər əməliyyat gəliri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatları əks etdirmək üçün nəzərdə tutulub;
• 602 saylı hesabda satılmış malların qaytarılması və ucuzlaşdırılması barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir;
• 603 saylı “Verilmiş güzəştlər” hesabında satılmış mallar, görülmüş işlər və göstərilmiş xidmətlər üzrə verilmiş güzəştlər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır.

Beynəlxalq mühasibat uçotu baxımından  müəssisənin gəlirləri, o cümlədən əsas əməliyatlar üzrə gəlirlər 15 saylı  “Müştərilərlə müqavilələr üzrə gəlirlər” adlı (IFRS15) standartla nizamlanır.

“Satılmış malların qaytarılması və ucuzlaşdırılması” hesabı üzrə tənzimləmələr

Hesabın təyinatı “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-nın 46.16 bəndində müəyyən edilib: “602 saylı “Satılmış malların qaytarılması və ucuzlaşdırılması” hesabında mühasibat uçotu subyekti tərəfindən satılmış malların qaytarılması və ucuzlaşdırılması barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

Hesab üzrə tənzimləmələr həmin qaydaların 46.16-46.18 bəndləri üzrə aparılır. Bu zaman mühasibat yazılışları aşağıdakı qaydada verilir:

• satılmış malların qaytarılması və ucuzlaşdırılması (46.16-cı bənd) – Db 602/Kr 171 (yaxud 172, 173, 211, 212, 213);
• malların qaytarılması və ucuzlaşdırılması ilə bağlı hesablanılmış əlavə dəyər vergisi (bənd 46.16-cı bənd) – Db (521 yaxud 545 )/ Kr171 (yaxud 172, 173, 211, 212, 213);
• satınalan müəssisə malların dəyərini ödəmişdirsə qaydalrın 46.17 bəndi tətbiq edilir, belə ki, malların qaytarılması və ucuzlaşdırılması ilə bağlı pul vəsaitlərinin qaytarılması zamanı Db602(əvvələr gəlir kimi tanınmış məbləğ) / Kr 221 (yaxud 222, 223, 225) kimi müxabirləşmə verilir;
• yuxarıdakı hal üçün ƏDV (46.17 Db521 / Kr221 (yaxud 222, 223, 225);
• qaydaların 46.18-cı bəndi satılmış malların qaytarılması və ucuzlaşdırılması üzrə yaranmış məbləğlərin tənzimlənməsi zamanı istifadə olunur – Db801/Kr602.

602 saylı hesab üzrə müxabirləşmə nümunəsi

Nümunə: “ABC” kompüter üçün ehtiyat hissələrin satışı ilə məşğul olur. Hər birinin maya dəyəri 90 manat olan 10 ədəd  LNM620X512G-RNNNG markalı SSD yığıcını 1000 manata satıb. Satılmış mallar üçün ödəniş həata keçirilməyib. Bir müddət sonra SSD yığıcının 1 ədədi satıcıya geri qaytarılır. Mümkün mühasibat yazılışları aşağlda verilib.

2025-ci ilin iyul ayının sonuna dövriyyədə olan ödəniş kartlarının sayı hesabat ilinin əvvəlinə nəzərən 948 min ədəd və ya 4,75 faiz artaraq 20 milyon 913 ədədə yüksəlib.

Mərkəzi Bankın hesabatına əsasən, 2024-cü ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə artım 14 faizə bərabərdir. Debet ödəniş kartlarının sayı 17 faiz artsa da, kredit kartlarının sayı 7 faiz azalıb.

Ödəniş kartlarının artması nağdsız ödənişlərin həcminə müsbət təsir göstərib. Belə ki, ay ərzində ölkədaxili nağdsız əməliyyatların həcmi keçən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 20,2 faiz artıb.

2025-ci ilin iyulunda kartlar vasitəsilə həyata keçirilən ölkədaxili nağdsız ödənişlərin həcmi 8 milyard 753 milyon manat təşkil edib ki, bunun da 7 milyard 629 milyon manatı elektron ticarətin payına düşüb. POS terminallarla 1 milyard 120 milyon, özünə xidmət terminalları və bankomatlar vasitəsilə 5 milyon manat dəyərində əməliyyatlar həyata keçirilib.

Mənbə: vergiler.az

Təbii sərvətlər hansılardır?

Təbii sərvətlər (ehtiyatlar) bəşəriyyətin mövcudluğu üçün təbii şəraitin məcmusunun bir hissəsi, cəmiyyətin maddi tələbatını ödəmək üçün ictimai istehsal prosesində istifadə olunan, onu əhatə edən təbii mühitin ən mühüm komponentidir. Onlar tükənən və tükənməyən kimi iki qrupa ayrılır. Təbii sərvətlərin tükənməsi insanlar tərəfindən onların istismarı ilə bağlıdır, məsələn, faydalı qazıntıların çıxarılması (bərpa olunmayan) yaxud su enerjisindən istifadə (bərpa olunan). Təbii ehtiyatlara aşağıdakıları nümunə göstərmək olar:

• günəş enerjisi;
• su ehtiyatları;
• faydalı qazıntılar;
• dəmir filizi;
• neft və qaz yataqları;
• meşələr.

Təbii ehtiyatlara sonlu aktivlər də deyilir.

Təbii sərvətlərin (ehtiyatların) uçotu

Mühasibat uçotunda təbii sərvətlər uzunmüddətli aktivlər kateqoriyasına aiddir və Hesablar planının 14-cü maddəsi üzrə aşağıdakı hesablar üzrə uçota alınır:

• 141 saylı “Təbii sərvətlərin (ehtiyatların) dəyəri” hesabı;
• 142 saylı “Təbii sərvətlərin (ehtiyatların) tükənməsi”.

Təbii sərvətlər “Təbii ehtiyatların kəşfiyyatı və qiymətləndirilməsi” adlı 6 №-li Maliyyə Hesabatının Beynəlxalq Standartında qeyd olunan meyarlara əsasən uçota alınır və tanınır.

Təbii sərvətlərə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının təsdiq etdiyi Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir.

141 saylı hesab üzrə mühasibat uçotunun aparılması haqqında “141 saylı “Təbii sərvətlərin (ehtiyatların) dəyəri” hesabı üzrə uçot” adlı məqalədən tanış ola bilərsiniz.

142 №-li “Təbii sərvətlərin (ehtiyatların) tükənməsi” hesabında mühasibat uçotu subyektinin mülkiyyətində olan təbii sərvətlərin tükənməsi üzrə məbləğlərin hərəkəti üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatların uçotu aparılır.

Təbii ehtiyatların tükənməsi üzrə uçot

Mədən sənayesində məsrəflərin idarə edilməsində təbii sərvətlərin tükənməsi üzrə uçot mühüm rol oynayır. Tükənmənin uçotu prosesi təbii ehtiyatların məsrəflərini onların istehlak edildiyi dövr üzrə bölüşdürmək üçün istifadə edilir. Bu, təbii sərvətlərin hasilatı xərclərinin birdən-birə tanınmaqdansa, resursun istismar müddəti ərzində bölüşdürlməsininə kömək edir. Tükənmə uçotunu başa düşmək hasilat sənayesindəki müəssisələr üçün çox vacibdir, çünki bu, onlara xərcləri daha effektiv idarə etməyə və resursların idarə edilməsində düzgün qərarlar qəbul etməyə kömək edər.

Təbii ehtiyatların tükənməsinin uçotu üçün istifadə edilən 142 saylı hesab aktiv hesabdır. Bu hesaba xərc hesabı kimi deyil, yığım hesabı (yığım fondu) kimi yanaşmalıyıq. Çünki “xərc” geri dönüşü olmayan xaricolmalardır, 142 saylı “Təbii sərvətlərin (ehtiyatların) tükənməsi” hesabındakı məbləğ həmin aktiv balansdan silinən zaman nəzərə alınmaqla sonda aktivin dəyərini azaldır.

Təbii sərvətlərin tükənməsi ilə bağlı müxabirləşmə

Müxabirləşmələrə aşağıdakı nümunə əsasında baxaq.

Nümunə. Dəyəri 970 000 manat olan neft yatağının 16 il müddətində istismar ediləcəyi müəyyənləşdirilmişdir. 141 №-li “Təbii sərvətlərin (ehtiyatların) dəyəri” hesabında yığılan məbləğ 12 il ərzində bununla bağlı çəkilən xərclərə yaxud yerin təkindən çıxarılan neftin maya dəyəri xərcinə aid ediləcəkdir.

Mühasibat uçotu subyektinin balansında olan digər uzunmüddətli aktivlər üzrə müxabirləşmə nümunələrini buradan tapmaq olar.