Blog Full

Prezident İlham Əliyevin imzaladığı “Əmək pensiyalarının indeksləşdirilməsi haqqında” Sərəncamla bu ilin əvvəlindən bütün növ əmək pensiyaları indeksləşdirilərək artırıldı. 1 milyon 100 min vətəndaşımızı əhatə edən artımlar əvvəlki ildəki orta aylıq əməkhaqlarındakı artım faizinə uyğunlaşdırıldı.

Bu barədə deputat Vüqar Bayramov sosial şəbəkə hesabında məlumat verib.

O bildirib ki, mövcud qanunvericiliyə əsasən, yaşa görə əmək pensiyası təyin edildikdən sonra işləməyə davam edən pensiyaçıların pensiyası sonradan toplanmış kapitala uyğun olaraq 6 ildən sonra yenidən hesablanaraq pensiyaya əlavə olunur: “6 ildən sonra vətəndaşın fərdi hesabının sığorta hissəsində ödənilən məcburi dövlət sosial sığorta haqlarının 90 faizi nəzərə alınmaqla pensiya kapitalı qeydə alınır. Pensiyada yeni artım üçün işlədiyi dövr üzrə toplanmış pensiya kapitalı 72-yə (144 – 72 (pensiya təyin edilən tarixdən sonra işlədiyi ayların sayı) bölünməklə pensiya məbləği yenidən hesablanır.

Bununla yanaşı, işləyən vətəndaşlarımızın pensiyalarında bu il iki dəfə artım mümkündür. Həmin şəxsin aldığı pensiya mövcud qaydlara əsasən 9.3 faizə indeksləşdirilərək artırılır. Daha sonra onun 6 illik iş müddəti tamamlanırsa, bu, pensiyasına əlavə olunur.

Məsələn, vətəndaşa 1 may 2020-ci ildə yaşa görə ümumi əsaslarla əmək pensiyası təyin edilib və şəxs işləməyə davam edib. 2025-ci ilin sonunda həmin vətəndaşımızın pensiya məbləği 800 manat olub. Onun pensiya məbləği 1 may 2026-cı ildə pensiya təyin edildikdən sonra 6 il işlədiyi üçün yenidən hesablanır”.

“Şəxsin fərdi hesabının sığorta hissəsində bu müddətdə 25200 manat (ödənilən məcburi dövlət sosial sığorta haqlarının 90 faizi nəzərə alınmaqla) pensiya kapitalı qeydə alınıb. Bu halda şəxsin həmin dövr üzrə toplanmış pensiya kapitalı (25200 manat) 72-yə bölünməklə pensiya məbləği yenidən hesablanır. Bu o deməkdir ki, həmin şəxsin pensiyasına 350 manat əlavə olunur. Amma həmin vətəndaş əmək pensiyası aldığına görə onun pensiyası yanvarın 1-dən indeksləşdirilib. Bu ilin may ayında həmin şəxsin yeni pensiya məbləği belə olur: 800 manat + 74.4 manat (800 manat X 9.3 %) + 350 manat = 1224.4 manat.

Göründüyü kimi, əmək fəaliyyəti davam edən pensiyaçılarımız işləməkdə davam edərlərsə və 6 il iş müddəti bu il tamam olarsa, o zaman həm indeksasiya artımından, həm də yenidən hesablanma artımından faydalana bilər”, – deputat qeyd edib.

Mənbə: banker.az

Mühasibat uçotunun məqsədlərindən biri müəssisənin maliyyə vəziyyəti və maliyyə nəticələri haqqında dəqiq və şəffaf məlumat təqdim etməkdir. Bu baxımdan öhdəliklərin düzgün təsnifləndirilməsi və uçotu mühüm əhəmiyyət daşıyır. 408 saylı “Digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı bu sahədə mühüm rol oynayır.

Uzunmüddətli və qısamüddətli öhdəliklərin fərqi

Mühasibat uçotunda öhdəliklərin müddətə görə təsnifatı onların təqdimatı və qiymətləndirilməsi baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu təsnifat Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına (xüsusilə IAS 1-“Maliyyə hesabatlarının təqdim edilməsi”) və Azərbaycanın mühasibat uçotu qanunvericiliyinə uyğun olaraq aşağıdakı kimi aparılır:

• uzunmüddətli öhdəliklər – 12 aydan artıq müddətə ödənilməsi nəzərdə tutulan borc və öhdəliklərdir;
• qısamüddətli öhdəliklər – 12 ay ərzində və ya növbəti hesabat dövrü ərzində ödənilməsi planlaşdırılan borc və öhdəliklərdir.

Belə təsnifat maliyyə hesabatlarının düzgün təqdimatı və mühasibat uçotu məlumatları istifadəçilərinin  (maliyyə analitikləri, vergi orqanları, investorlar və s.) düzgün qərar verməsi üçün vacibdir.

Uzunmüddətli öhdəlikləri uçota alan mühasibat hesabları

Uzunmüddətli öhdəliklər  AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəyyən edilmiş hesablar planının 4-ci “Uzunmüddətli öhdəliklər” bölməsində təqdim olunur. Bu bölmənin əhatə etdiyi uçot hesabları 5 maddə üzrə qruplaşdırılıb:

• “Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”;
• “Uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər”;
• “Təxirə salınmış vergi öhdəlikləri”;
• “Uzunmüddətli kreditor borcları”;
• “Sair uzunmüddətli öhdəliklər”.

Həmin maddələrdə toplanmış uçot hesablarının tam tərkibi ilə buradan tanış olmaq olar. Hesablar planın 5-ci “Qısamüddətli öhdəliklər” maddəsində  toplanmış mühasibat uçotu hesabları haqqında isə bizim eyni adlı səhifədə məlumat verilib.

408 saylı hesabın təyinatı və əhatə dairəsi

408 saylı “Digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı “Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” maddəsinə (40-cı maddə) aid olan hesablardan biridir. Həmin maddəyə aid olan digər hesablar bunlardır:

• 401 saylı hesab: “Uzunmüddətli bank kreditləri”;
• 402 saylı hesab: “İşçilər üçün uzunmüddətli bank kreditləri”;
• 403 saylı hesab: “Uzunmüddətli konvertasiya olunan istiqrazlar”;
• 404 saylı hesab: “Uzunmüddətli borclar”;
• 405 saylı hesab: “Geri alınan məhdud tədavül müddətli imtiyazlı səhmlər (uzunmüddətli)”
• 406 saylı hesab: “Maliyyə icarəsi üzrə uzunmüddətli öhdəliklər”;
• 407 saylı hesab: “Törəmə (asılı) müəssisələrə uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”.

“Digər uzunmüddətli faiz yaradan öhdəliklər” – geniş anlayışdır, xüsusi növlərə təsnif edilməyən bütün uzunmüddətli faiz yaradan öhdəlikləri özündə birləşdirir və şirkətin maliyyə dayanaqlığın qiymətləndirmək üçün diqqətlə təhlil tələb edir.

408 saylı “Digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabında 401 – 407 saylı hesablarda göstərilməyən bütün digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməli olan, hesablar planının 501 – 506 saylı hesablarda göstərilməyən bütün digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər 507 saylı hesabda uçota alınır.

“Digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı üzrə tənzimləmələr

408 saylı hesab üzrə uçot qeydlərinin tənzimlənməsi yuxarıda qeyd edilən qaydaların 34.39-34.45 bəndləri əsasında aparılır. Tənzimləməlin mahiyyəti aşağıdakı cədvəldə verilib:

Praktik nümunə

“ABC” şirkəti böyük bir layihə üçün müştəridən 3 illik müddətə, layihənin maliyyələşdirilməsi məqsədilə 3 faizlə 10000 manat avans alır. Mühasibat yazılışları aşağıdakı cədvəldə verilib.

Beləliklə, 408 saylı “Digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı öz spesifikliyi ilə seçilir və yalnız 401–407-ci hesablarla əhatə olunmayan hallarda istifadə olunur. Bu hesab müəssisənin maliyyə hesabatlarında öhdəliklərin düzgün təsnif və təqdim olunmasına şərait yaradır və MUBS tələblərinə uyğun şəffaflıq təmin edir.

Məzuniyyətin hüququ

İşəgötürən əmək müqaviləsi ilə işləyən işçilərin hər birinin məzuniyyət hüququnu təmin etməyə borcludur. Məzuniyyət zamanı işçinin iş yeri saxlanılır. Məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının ödənilməsi qaydası onun hansı iş ili üçün verilməsindən asılı deyil, yəni məzuniyyətin hansı iş ili üçün verilməsindən asılı olmayaraq orta əməkhaqqının hesablanmsı məzuniyyətin verildiyi aydan əvvəlki 12 təqvim ayına əsasən aparılır.  Ənənəvi olaraq hesablama zamanı aşağıdakıları bilmək vacibdir:

• orta əməkhaqqı üçün hesablama dövrü;
• nəzərə alınan ödənişlər;
• hesablamada istifadə olunan düstur.

Məzuniyyət haqqının ödənilməsi AR ƏM-də necə tənzimlənir?

Məzuniyyət haqqının hesablanması Əmək Məcəlləsinin 140-cı maddəsi əsasında aparılır. Hesablamalar zamanı məzuniyyət dövründən əvvəlki 12 təqvim ayı üçün orta əməkhaqqı əsas götürülür.

Məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqı hesablanarkən qismən ödənişli sosial məzuniyyətdə və ya işçinin təşəbbüsü ilə olmayan ödənişsiz məzuniyyətdə olması, eləcə də işçinin təqsiri olmadan boşdayanma səbəblərindən işlənilməyən və ya tam işlənilməyən aylar yaxın tam işlənilən təqvim ayları ilə əvəz olunur.

Qeyd edilən maddənin ikinci hissəsinə görə işçi 12 təqvim ayından az işləyib məzuniyyətə çıxdıqda məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının ödənilməsi faktiki işlənmiş tam təqvim ayları əsasında aparılır.

Əmək qabiliyyətini itirilməsi səbəbindən sosial məzuniyyət götürən işçilər üçün bu dövrün müəyyən edilməsi fərqlidir. Belə ki, müvafiq Əsasnaməyə görə dövr olaraq 12 ay götürülür və əmək qanunvericiliyindən fərqli olaraq, bu işçinin işlədiyi müddətdən asılı deyil.

Məzuniyyətin hesablanması zamanı nəzərə alınan dövr

Yuxarıda qeyd edilənləri vergiler.az saytına şərh edən iqtisadçı ekspert Vüqar Bayramov fikrini aşağıdakı nümunələrlə izah edir.

Nümunə 1: 1 mart 2021-ci il tarixdə işə qəbul olunan işçi 15 oktyabr 2021-ci il tarixdə işəgötürənə müraciət edir ki, 22 oktyabr 2021-ci il tarixdən 15 gün müddətinə əmək məzuniyyətinə çıxmaq istəyir. Deməli, işçinin işlədiyi tam ayların sayı 7 ay (1 mart – 30 sentyabr 2021-c il) olduğuna görə hesablama zamanı 7 ayın göstəriciləri əsas götürüləcək.

Müəllifə görə “işçi işə qəbul olunduqdan sonra hər hansı səbəbdən 12 təqvim ayının hamısını işləməyibsə, məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının ödənilməsi zamanı yenə də 12 ay əsas götürülür”.

Qeyd: Vüqar Bayramovun şərhi 2023-cü ilə aid məqalədən götürülüb. 2026-cı ilin yanvarından qüvvəyə minən Əmək Məcəlləsinə edilən dəyişikliklərə görə  işlənilməyən aylar müəyyən şərtlər daxilində yaxın tam işlənilən təqvim ayları ilə əvəz edilir. Belə hallar məqalənin əvvəlində qeyd olunub (red.)

Nümunə 2: İşçi 1 sentyabr 2020-ci il tarixdə işə qəbul olunub, 2021-ci ilin iyul-avqust aylarında ödənişsiz məzuniyyətə çıxıb. 10 oktyabr 2021-ci il tarixdə əmək məzuniyyəti hüququndan istifadə etmək istəyir.

İşçinin əvvəlki 12 ayın 2 ayında ödənişsiz məzuniyyətlə əlaqədar əmək fəaliyyətinin olmamasına baxmayaraq, məzuniyyət haqqının hesablanması üçün cəmi məbləğ 10 aya yox, 12 aya bölünəcək.

Qeyd: Əgər ödənişsiz məzuniyyət işəgötürənin təşəbbüsü ili olarsa, ödənmiş olmayan aylar üçün həmin aylara yaxın tam işlənən ayların əmək haqqısı nəzər alənacaq (red.)

Həmçinin, nəzərə almaq lazımdır ki, işçiyə təyin olunan ödənişsiz məzuniyyətlərin müddəti məzuniyyət haqqının hesablandığı dövrə aid edilmir.

Nümunə 3: 10 fevral 2021-ci ildə işə qəbul olunan işçi 25 noyabr 2021-ci il tarixdə 15 günlük məzuniyyətə çıxır. İşçi 10 mart 2021-ci il tarixindən 10 günlük ödənişsiz məzuniyyətdə olub. Bu halda işəgötürən tərəfindən işçiyə əmək məzuniyyəti haqqının hesablanması üçün 2020-ci ilin mart-oktyabr dövrü əsas götürüləcək. İşçi mart ayında 10 günlük ödənişsiz məzuniyyətdə olduğu üçün hesablamada bu ayın əməkhaqqısı aşağı məbləğdə nəzərə alınacaq.

Gəlin başqa bir nümunədə məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının ödənilməsi qaydasına baxaq.

Nümunə 4: “Merkur” MMC – də çalışan işçi 1 aprel 2020-ci il tarixində işə başlayıb. Həmin işçiyə  çalışdığı bütün aylar üzrə 500 manat əməkhaqqı hesablanılıb. 15 noyabr 2020-ci il tarixində işçi işəgötürənə müraciət edərək 22 noyabr 2020-ci il tarixdən 15 günlük  məzuniyyətə buraxılmaq  istədiyini bildirir.

Məzuniyyət haqqı = (( 3500 / 7 ay ) / 30,4) x 15 gün = 246,6

Məzuniyyət haqqının ödənilməsi hansı müddətdə aparılmalıdır?

Məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının ödənilməsi məzuniyyətin başlanmasına ən geci üç tam təqvim günü qalmış həyat keçirilir. Son tarix həftə sonu və ya iş günü olmayan bayram gününə düşürsə, məzuniyyət haqqı bir gün əvvəl – son iş günündə ödənilməlidir (ƏM, maddə 140.5).

Məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının ödənilməsi elə həyata keçirilməlidir ki, məzuniyyətin başlamasına üç tam gün qalsın. Məsələn, işçi bazar ertəsi məzuniyyətə çıxırsa məzuniyyət haqqı cümə axşamı ödənməlidir.

Nümunə 5: İşçi yanvarın 23-də müraciət edərək 30 yanvar tarixdən (bazar ertəsi) məzuniyyətə çıxır. Məzuniyyət haqqı 26 Yanvar (cümə axşamı) günündən gec olmayaraq ödəmək daha təhlükəsizdir.

Qeyd: Əmək Məcəlləsinə edilən son dəhyişikliklərə görə əmək müqavilələrində və ya kollektiv müqavilədə məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının verilməsinin başqa müddətləri müəyyən edilə bilər, bir şərtlə ki, növbəti əməkhaqqı (avans və ya qalan hissəsi) verilən gündən gec olmasın.

Məzuniyyət müddətində işçilərin vəzifə maaşlarında artım baş verərsə, məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının əmsallaşdırılması yerinə yetirilməlidir.

Məzuniyyətin ödənilməsi zamanı “3 günlük” müddətə əməl etmək vacibdirmi?

Vacibdir, çünki AR ƏM-in 140.5 maddəsinin tələbləri pozularsa Əmək Müfəttişliyi işəgötürənə sanksiyalar tətbiq edə bilər.

Bəzi hallarda orta əməkhaqqının verilməsi məzuniyyət başladıqdan sonra təmin edilir. Bu halda məzuniyyətin, işçinin tələbi ilə, məzuniyyət haqqının ödənildiyi tarixdən  hesablanması mümkündür, bir şərtlə ki, müqavilədə digər hallar müəyyən olunmasın.

Məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının ödənilməsina görə işəgötürən inzibati məsuliyyət daşıyır. Əgər işəgötürən tərəfindən hər hansı qanun pozuntusu edilərsə, (riyazi hesablamalar nəticəsində yaranan səhvlər istisnadır) o, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 192.4-cü bəndinə uyğun olaraq, 700 manatdan 1500 manata qədər cərimələnə  bilər.