Blog Full

Mövzunu rəqəmsal maliyyə üzrə ekspert Nigar Kazımova şərh edir.

Müasir dövrdə müəssisələrin uğuru yalnız cari maliyyə nəticələri ilə deyil, eyni zamanda uzunmüddətli maliyyə baxışı və strateji hədəfləri ilə ölçülür. Rəqabətin gücləndiyi, bazar şərtlərinin sürətlə dəyişdiyi bir dövrdə maliyyə hədəflərinin düzgün müəyyən edilməsi şirkətlərin dayanıqlığını və inkişaf imkanlarını təmin edən əsas amillərdən biridir. Onlar müəssisənin gələcək fəaliyyət istiqamətlərini müəyyən edən əsas yol xəritəsinin əvəzolunmaz elementləri kimi çıxış edir. Bu baxımdan, onların təsadüfi deyil, elmi və analitik yanaşma əsasında formalaşdırılması zəruridir.

Mühasibatlıq maliyyə məlumatlarının toplanması, sistemləşdirilməsi və təhlilini təmin etməklə maliyyə hədəflərinin müəyyən edilməsində başlanğıc dayaq rolunu oynayır. Uçot məlumatları əsasında müəssisənin real maliyyə vəziyyəti, mövcud imkanları və riskləri obyektiv şəkildə üzə çıxarılır. Məhz bunlar müəyyən edilən maliyyə hədəflərinin reallığını və icra qabiliyyətini artıraraq rəhbərliyə gələcək fəaliyyət istiqamətlərini düzgün planlaşdırmağa, veriləcək qərarların dəqiq və etibarlı olmasına imkan verir. Eyni zamanda, bildirməliyik ki, mühasibatlıq maliyyə hədəflərinin icrası zamanı nəzarət və hesabatlılıq funksiyasını da yerinə yetirərək planlaşdırılmış və faktiki nəticələr arasındakı fərqləri aşkara çıxarır.

Şəffaf və dəqiq hesabatlılıq maliyyə hədəflərinin reallığını artırır

Beləliklə, şəffaf və dəqiq hesabatlılıq maliyyə hədəflərinin reallığını artırır, eyni zamanda investorlar və digər maraqlı tərəflərlə etibarlı münasibətlərin qurulmasına xidmət edir.

Ümumiyyətlə, qeyd edilməlidir ki, yalnız hədəflərin təyin edilməsi müəssisənin maliyyə strategiyasının effektiv olmasının təminatı kimi çıxış etməyə kifayət etmir. Strategiyanın müəyyən edilməsi bir prosesdir və özlüyündə kompleks tədbirlərdən ibarətdir. Bu, hədəflərin təyin edilməsi, onların izlənməsi və təhlil edilməsi və nəticələrə uyğun olaraq düzəlişlərin həyata keçirilməsi ilə bərabər adaptasiya mərhələsidir.

Maliyyə hədəflərinin təyini şirkətin maliyyə strategiyasını müəyyən etməyin ilk addımıdır. Hədəflər müəssisənin uzunmüddətli və qısamüddətli maliyyə məqsədlərinə nail olmaq üçün nə etməli olduğunu göstərir. Hədəflərin düzgün təyini şirkətin maliyyə dayanıqlılığını stimullaşdıraraq resursların optimal şəkildə istifadəsini təmin etməkdədir.

Maliyyə hədəflərinin təyinedilmə mərhələləri bunlardır:

1. Maliyyə məqsədlərinin müəyyənləşdirilməsi: Şirkətin maliyyə hədəflərini təyin etmək üçün onun mövcud vəziyyətini, gələcək planlarını və bazardakı mövqeyini nəzərə almaq lazımdır. Bu məqsədlərə nümunə olaraq gəlirin, mənfəətin artırılmasını, əməliyyat xərclərinin azaldılmasını, likvidliyin yaxşılaşdırılmasını, borcların idarəedilməsini, dövriyyənin sürətləndirilməsini qeyd edə bilərik.

2. SMART yanaşmasının tətbiqi: Maliyyə hədəflərinin müəyyənləşdirməsi SMART prinsiplərinə uyğun olmalıdır:

• Konkret (Specific): Hədəf açıq, konkret və aydın olmalıdır.
• Ölçülə bilən (Measurable): Nəticələr ölçülə bilinməlidir.
• Əldə edilə bilən (Achievable): Hədəf mümkün olan olmalıdır.
• Realistik (Realistic): Hədəf şirkətin mövcud resurslarına və bazar şərtlərinə uyğun olmalıdır.
• Vaxtla məhdud (Time-bound): Hədəfin müəyyən bir müddəti olmalıdır.

3. Büdcə və maliyyə proqnozlarının hazırlanması: Maliyyə hədəflərini təyin etmək üçün büdcə hazırlamaq vacibdir. Büdcə müəssisənin sərəncamında olan resursların bölüşdürülməsini və inkişaf istiqamətini müəyyən edir. Hər bir müəssisənin maliyyə bloku bu proqnozları hazırlayaraq mümkün olan ssenariləri təqdim edir. Hədəfləri təyin etdikdən sonra bu hədəflərə çatmaq üçün konkret strategiyalar və əməliyyat planları tərtib olunmalıdır. Bu mərhələdə mühasibatlıq yalnız hədəfləri müəyyən etməklə kifayətlənməyərək resursların düzgün istifadə olunmasına nəzarət etməlidir.

Hədəflərə nail olmaq üçün yalnız planlama deyil,
həm də mütəmadi olaraq izləmə və qiymətləndirmə çox vacibdir

Maliyyə hədəflərinin izlənməsi və təhlil edilməsi bu prosesin növbəti mərhələsidir. Çünki bu hədəflərə nail olmaq üçün yalnız planlama deyil, həm də mütəmadi olaraq izləmə və qiymətləndirmə çox vacibdir. İzləmə prosesi şirkətin mövcud vəziyyətini, hədəflərə nə qədər yaxın olduğunu göstərir və hər hansı bir yayınma baş verdikdə dərhal düzəliş etməyə imkan verir.

Qeyd etməliyik ki, maliyyə hədəflərinin uğurla həyata keçirilməsi onların mütəmadi izlənməsindən asılıdır. Bu məqsədlə maliyyə hesabatları, əsas performans göstəriciləri (KPI) və fərq analizi tətbiq oluna bilər. Planlaşdırılmış və faktiki nəticələrin müqayisəsi müəssisədə gedən proseslərə vaxtında müdaxilə etməyə imkan verir.

İzləmə və təhlil metodlarını aşağıdakı kimi sıralaya bilərik:

– Maliyyə göstəricilərinin təhlili (KPI): Şirkət hər hansı bir maliyyə hədəfinə çatıb-çatmadığını müəyyən etmək üçün bir neçə əsas performans göstəriciləri (KPI) izləməlidir. Bu göstəricilər hədəflərlə müqayisədə real nəticələri ölçür.

– Fərq analizi (Variance Analysis): Bu metod büdcə ilə real nəticələr arasındakı fərqi təhlil etməyə kömək edir, fərqliliyi bir nəticə olaraq görüb səbəbinə fokuslanmağa imkan verir.

– Müqayisəli analiz (Benchmarking): Şirkət öz maliyyə performansını sənayenin liderləri ilə müqayisə etməlidir.

Əldə olunan nəticələr gözlənilən səviyyədə olmadıqda,
maliyyə strategiyalarına düzəlişlər edilməlidir

Maliyyə strategiyasını müəyyən edərək onu qiymətləndirdikdən, təhlil etdikdən sonra ortaya çıxan nəticələr, uyğun olaraq, effektivliyi artırmaq məqsədilə düzəlişlərin və adaptasiya tədbirlərinin görülməsi bu kompleks prosedurun son mərhələsidir. Əslində, bu, bir qapalı dövretmədir. Çünki düzəliş və adaptasiya yeni hədəflərə, onları izlənməyə və təhlilə, eləcə də yenidən nəticələrə uyğun olaraq düzəlişlərin edilməsinə zərurət yaratmaqdadır.

Eyni zamanda, nəzərə alınmalıdır ki, iqtisadi mühitin dəyişkənliyi maliyyə hədəflərinin zaman-zaman yenilənməsini zəruri edir. Bazar şərtlərində baş verən dəyişikliklər, risklər və yeni imkanlar nəzərə alınaraq maliyyə strategiyalarına düzəlişlər edilməlidir. Əldə olunan nəticələr gözlənilən səviyyədə olmadıqda, maliyyə strategiyalarına düzəlişlər edilməlidir. Bu düzəlişlər resurs bölgüsünə, investisiya qərarlarına və əməliyyat proseslərinə təsir göstərir. Amma düzəlişlər edilmədən öncə mütləq şəkildə onların səbəbləri araşdırılmalı və müəyyən edilməlidir.

Müəssisələr çevik idarəetmə yanaşmalarından istifadə etməli, riskləri əvvəlcədən qiymətləndirərək maliyyə strategiyalarını uyğunlaşdırmalıdırlar. Düzgün adaptasiya mexanizmləri maliyyə sabitliyinin qorunmasına və uzunmüddətli inkişafın təmin edilməsinə şərait yaradır.

Yekunda qeyd edək ki, mühasibatlıq prizmasından maliyyə hədəflərinin düzgün müəyyən edilməsi və sistemli şəkildə idarə olunması müəssisələrin uzunmüddətli uğurunun, dayanıqlı inkişafının əsas şərtidir. Elmi yanaşma və praktiki mexanizmlərin tətbiqi maliyyə idarəetməsinin effektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə artıraraq bazar mövqeyini gücləndirməkdədir.

Mənbə: vergiler.az

Qeyri-neft sektorunda çalışan işçinin yekun hesablanmış aylıq gəlir məbləği 2.500 manatdan çox olarsa, ona vergi güzəşti hansı qaydada tətbiq ediləcək? Məsələn, işdən çıxan işçinin yekun hesablanmış cəmi əməkhaqqı 2.900 manat (istifadə etmədiyi məzuniyyətə görə kompensasiya məbləği – 1.400 manat, əməkhaqqı – 1.500 manat) olub. İşçi məcburi köçkün olduğu üçün onun 100 manat da əlavə güzəşt hüququ vardır. Belə olan halda, gəlir vergisi necə hesablanacaq?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, fiziki şəxsin iş yerindən əldə etdiyi əməkhaqqı, bu işdən alınan hər hansı ödəmə və ya fayda, o cümlədən istifadə edilməyən əmək məzuniyyətinə görə kompensasiya onun muzdlu işlə əlaqədar alınan gəlirlərinə aid edilir.

2026-cı il yanvarın 1-dən 2027-ci il yanvarın 1-dək neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektoruna aid edilən vergi ödəyicilərində işləyən fiziki şəxslərin vergi tutulan aylıq gəlirinin məbləği 2.500 manatadək olduqda 3 faiz, 2.500 manatdan 8.000 manatadək olduqda 75 manat + 2.500 manatdan 8.000 manatadək olan məbləğin 10 faizi, 8.000 manatdan çox olduqda 625 manat + 8.000 manatdan çox olan məbləğin 14 faizi qədər tutulur. Vergi Məcəlləsinin 102.1.6-cı maddəsinə əsasən, fiziki şəxsin əsas iş yerində hər hansı muzdlu işlə əlaqədar əldə etdiyi aylıq gəliri 2.500 manatadək olduqda, 200 manat məbləğində olan hissəsi gəlir vergisindən azad edilir.

Həmçinin, Vergi Məcəlləsinin 102.4.5-ci maddəsinə əsasən, məcburi köçkünlər və onlara bərabər tutulan şəxslərin hər hansı muzdlu işdən vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 100 manat məbləğində azaldılır. Bu güzəşt mənzil qanunvericiliyinə və ya mülki hüquqi əqdlərə əsasən ayrıca mənzil sahəsi əldə etməsi nəticəsində daimi məskunlaşmış şəxslərə şamil olunmur.

Sorğuya cavab olaraq bildirilib ki, işəgötürən tərəfindən işçiyə əvvəlki illərdə istifadə olunmamış əmək məzuniyyətinə görə kompensasiya ödənilərkən tam iş illərinin kompensasiya haqları onun ödənildiyi ayın əməkhaqqına əlavə olunmadan ayrılıqda gəlir vergisinə cəlb edilir və bu zaman gəlir vergisinin məqsədləri üçün hər il üzrə ayrılıqda hesablanmış kompensasiya haqlarından Vergi Məcəlləsinin 102-ci maddəsində nəzərdə tutulan vergi güzəştlərinin məbləğləri ümumi qaydada çıxılır.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 101-ci və 102-ci maddələri

Mənbə: vergiler.az

Mart ayının sonunda dövriyyədə olan ödəniş kartlarının sayı ötən aya nəzərən 62 min ədəd artaraq 22 milyon 409 min ədəd təşkil edib.

Azərbaycan Mərkəzi Bankının hesabatına əsasən, ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə bu göstərici 10 faiz artıb. Ödəniş kartlarında debet kartlarının sayı 12 faiz artıb, kredit kartlarının sayı isə 9 faiz azalıb.

Ödəniş kartlarının artması nağdsız ödənişlərin həcminə müsbət təsir göstərib. Belə ki, mart ayı ərzində ölkədaxili nağdsız əməliyyatların həcmi keçən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 46 faiz artıb.

2026-cı ilin mart ayı ərzində kartlar vasitəsilə həyata keçirilən ölkədaxili nağdsız ödənişlərin həcmi 9,560 milyon manat təşkil edib. Həyata keçirilən nağdsız ödənişlərin 8,291 milyon manatı elektron ticarətin payına düşür. Qalan məbləğin 1,267 milyon manatı POS-terminallar, 2 milyon manatı isə özünə xidmət terminallarının və bankomatların vasitəsilə gerçəkləşdirilib. İlin əvvəlindən ödəniş kartları ilə nağdsız ölkədaxili əməliyyatların həcmi ölkədaxili kart əməliyyatlarının 69,7 fazini təşkil edib.

Mənbə: vergiler.az

Son zamanlar Azərbaycan Respublikasının rezidenti olan hüquqi şəxslərin xaricdə ofislərin açılması və bu ofislərin fəaliyyətinin formalaşması ilə bağlı xərclərinin uçot və hesabatlılıq məsələləri çox aktuallaşıb. Yerli sahibkarlar xaricdən malların idxalı ilə bağlı həmin ölkələrdə ofislər açır, işçilərinə mənzil kirayələyir, onları  əməkhaqqı və digər saxlanma xərcləri ilə təmin edirlər. Bəs vergi ödəyicisi bu xərcləri necə uçota almalıdır? Xaricdə ofislərin saxlanması ilə bağlı olan xərclər vergi ödəyicisinin gəlirdən çıxılan xərci kimi nəzərə alınacaqmı?

Sərbəst auditor Altay Cəfərov suallarına aydınlıq gətirir. 

Vergi Məcəlləsinin 19-cu maddəsində “daimi nümayəndəlik” anlayışının açılışı verilib. Maddəyə diqqət yetirdikdə aydın olur ki, bu maddə qeyri-rezidentlərin fəaliyyəti ilə bağlıdır. Yəni yerli rezident şəxslərin xarici ölkələrdə daimi nümayəndəlik formasında fəaliyyəti həmin maddə ilə tənzimlənmir.

Vergi Məcəlləsinin 104.1-ci maddəsinə əsasən, rezident müəssisə üçün vergitutma obyekti onun mənfəətidir. Vergi ödəyicisinin bütün gəlirləri, o cümlədən onun Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda daimi nümayəndəlikləri vasitəsilə əldə etdiyi gəlirləri, Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda əldə etdiyi dividend, faiz, royalti (vergidən azad edilən gəlirdən başqa) ilə bu Məcəllənin X fəslində göstərilən gəlirdən çıxılan xərc (vergidən azad edilən gəlirlər üzrə çəkilən xərclərdən başqa) arasındakı fərq mənfəətdir.

Maddədən aydın olur ki, rezident hüquqi şəxsin xaricdə daimi nümayəndəlikdən əldə edilən gəlirləri mənfəət vergisi üçün vergitutma obyektidir. Rezident hüquqi şəxsin xarici ölkədə fəaliyyəti artıq həmin xarici ölkənin qanunları ilə tənzimlənir. Yəni xaricdə ofis açmış rezident hüquqi şəxs həmin ölkədə vergi uçotuna alınaraq daimi nümayəndəlik qaydasında fəaliyyətini davam etdirə bilər. İkinci hal kimi isə xaricdə ofis açan rezident hüquqi şəxs həmin ölkədə vergi uçotuna alınmadan fəaliyyət göstərə bilər.

Məsələn, qeyri-rezidentlərin Azərbaycanda daimi nümayəndəlik kimi fəaliyyəti Vergi Məcəlləsinin 19-cu maddəsi ilə tənzimlənir. Maddənin tələblərinə görə, qeyri-rezident Azərbaycan Respublikasında sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğuldursa, müəyyən müddətdən sonra hökmən vergi orqanlarında uçota alınmalıdır.

Məsələyə tam aydınlıq gətirmək üçün nümunələr üzərində nəzərdən keçirək.

Misal 1

“AA” MMC Türkiyə Respulikasında ofis açıb və yerli qanunvericiliyin tələblərinə görə, fəaliyyətini daimi nümayəndəlik kimi müvafiq dövlət qeydiyyatına alınaraq reallaşdırmalıdır. MMC-nin Türkiyədə olan nümayəndəliyinin ofisinin saxlanması ilə bağlı bütün xərcləri ana şirkət özü ödəyir. İcarə, kirayə müqavilələri ana şirkət tərəfindən rəsmiləşdirilərək birbaşa və ya nümayəndəlik vasitəsilə ödənilə bilər. Tutaq ki, 2025-ci ildə nümayəndəliyin icarə xərcləri 10.000 USD, norma daxilində kirayə xərcləri 5.000 USD və əməkhaqqı 15.000 USD olub. Bu xərclər necə uçota alınacaq?

Göründüyü kimi, MMC-nin Türkiyədə nümayəndəliyi yerli qanunvericiliyin tələblərinə əsasən uçota alınıb və Türkiyə qanunvericiliyinə uyğun qaydada icarədən, kirayədən vergilər tutulacaq (əgər həmin ölkənin qanunvericiliyində belə vergilər nəzərdə tutulubsa). Eyni zamanda, əməkhaqqıdan da Türkiyə Respublikasının qanunvericiliyinə əsasən vergilər, sosial tutulmalar reallaşdırılacaq.

Eyni vaxtda “AA” MMC-nin özündə də bu xərclər xaricdə olan nümayəndəliyin saxlanması xərcləri kimi uçota alınacaq və mənfəət vergisi bəyannaməsinin 232.1.-ci sətrinə “Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda gəlirlərin əldə edilməsi ilə bağlı xərclər” kimi qeyd olunacaq. 51.000 manat xərc bu sətirdə yazılacaq:

(10.000 + 5.000 + 15.000) = 30.000 USD;
30.000 x 1,7 = 51.000 manat.

Nəzərə alaq ki, kirayə xərcləri norma daxilindədir.

Misal 2

Tutaq ki, “AA” MMC-nin Türkiyədə olan nümayəndəliyi ötən il 100.000 USD gəlir əldə edib. Bu zaman ana şirkətin 2025-ci ilin mənfəət vergisi bəyannaməsinin 217.2-ci “Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda gəlirlər” sətrində 170.000 manat gəlir yazılacaq:

100.000 x 1,7 = 170.000 manat.

Misal 3

Fərz edək ki, “AA” MMC-nin Türkiyədə açdığı ofisin heç bir qeydiyyatı yoxdur və birinci misalda qeyd olunan icarə, kirayə, əməkhaqqı xərclərini ana şirkət özü ödəyir. Bəs bu halda həmin xərclər necə uçota alınacaq?

Burada da həm mühasibat uçotu və vergi uçotu baxımından MMC tərəfindən çəkilən 30.000 USD (51.000 manat) xərc kimi tanınacaq. Xərcləri mənfəət vergisi bəyannaməsinin 232.1-ci sətrində “Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda gəlirlərin əldə edilməsi ilə bağlı xərclər” hissəsində qeyd edilə bilər.

Niyə bu kimi xərclər mənfəət vergisi bəyannaməsinin icarə haqları, əməkhaqqları kimi müxtəlif sətirlərində yazılmır?

Yerli vergi qanunvericiliyinin tələblərinə görə, xərclər müvafiq qaydada sənədlərlə təsdiq edilməli və lazımi bəyannamələrdə əks olunmalıdır. Məsələn, icarələr, kirayələr, elektron qaimə-fakturalar, ödəmə mənbəyində vergi bəyannamələri yazılmaqla təsdiq edilir. Həmçinin, əməkhaqqı xərcləri də vahid bəyannamədə olan məlumatlarla üzləşdirilir. Odur ki, “AA” MMC Türkiyədə ofisin saxlanması ilə bağlı ödədiyi 30.000 USD ilə bağlı elektron qaimə-faktura əldə etməyib. 15.000 USD məbləğində əməkhaqqının vahid bəyannamələrdə əks olunmasına baxmayaraq, uçotun şəffaflığı prinsiplərinə əsaslanaraq bu məbləğin də 232.1-ci sətirdə yazılması daha yaxşı olar. Əks halda, MMC-yə mənfəət vergisi bəyannaməsi ilə bağlı xərclərin sənədlə təsdiq edilməməsi kimi kameral uyğunsuzluqlar daxil olacaq. Bu da əlavə vergilərin hesablanmasına səbəb ola bilər. Ona görə də bu xərclərin mənfəət vergisi bəyannaməsinin 232.1-ci sətrində “Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda gəlirlərin əldə edilməsi ilə bağlı xərclər” hissəsində yazılması daha düzgündür.

Bəs “AA” MMC-nin faktiki olaraq xaricdə heç bir gəlir əldə etməməsinə baxmayaraq, bu xərcləri mənfəət bəyannaməsində nəzərə alına bilərmi?

Burada iki hal mövcuddur. Birinci hal kimi xərclər çəkilib və gəlirlər əldə edilib. İkinci hal kimi isə xərclər çəkilib, ancaq gəlirlər əldə edilməyib.

Vergi Məcəlləsinin 108.1-ci maddəsinə əsasən, bu fəsilə uyğun olaraq gəlirdən çıxılmayan xərclərdən başqa, gəlirin əldə edilməsi ilə bağlı bütün xərclər, həmçinin qanunla nəzərdə tutulmuş icbari ödənişlər gəlirdən çıxılır. Gəlirdən çıxılan xərclər qanunla müəyyən edilmiş qaydada rəsmiləşdirilməlidir. Əks halda, xərclərin gəlirdən çıxılmasına yol verilmir.

Maddədən də aydın olur ki, gəlirlərin əldə edilməsi ilə bağlı olan bütün xərclər gəlirdən çıxılır. Yəni xərcin Azərbaycanda və ya xaricdə çəkilməyindən asılı olmayaraq, bu xərclər gəlirlərin əldə edilməsi ilə bağlı çəkilibdirsə, gəlirdən çıxılır.

Yuxarıdakı nümunədə bu məqam dəqiqləşdirilməlidir. Əgər xaricdə çəkilmiş 30.000 USD xərc gəlirlərin əldə edilməsi ilə bağlıdırsa, xərc kimi nəzərə alınacaq, əks halda, xalis mənfəət hesabına uçota alınacaq.

Qeyd etdiyimiz kimi, bu açıqlamalar ilkin olaraq kameral yoxlamalar zamanı uyğunsuzluqların yaranmaması və onların aradan qaldırılması üçündür.

Səyyar vergi yoxlamaları zamanı vergi orqanları, həmçinin, gəlirdən çıxılan xərclərin qanunla müəyyən edilmiş qaydada rəsmiləşdirilməsinə diqqət yetirəcək və müəyyən edilmiş qaydada rəsmiləşdirilməyən xərclərin gəlirdən çıxılmasına yol verməyəcək. Bu kimi xərclər hesabına azaldılan məbləğlər geri bərpa olunaraq maliyyə sanksiyaları da tətbiq edilə bilər.

Mənbə: vergiler.az