Blog Full

Hamiləliyə və doğuşa görə məzuniyyətin hüquqi əsasları

Qadınların uşağın doğulmasından əvvəl və sonra uzun müddət işə getməmək hüququ var. Onlara Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 125-ci maddəsinə əsasən hamiləliyə və doğuşa görə məzuniyyət verilə bilər. Bunu bəzən “analıq məzuniyyəti” yaxud “dekret” də adlandırırlar.

Məzuniyyət işəgötürənin uyğun əmri ili rəsmiləşdirilir və həmin dövr üçün hamiləliyə və doğuma görə müavinət verilir. Rəsmiləşdirmə aşağıdakı sənədlər əsasında aparılır:

• işçinin ərizəsi (AR Əmək Məcəlləsi, maddə 138);
• xəstəlik vərəqəsi (“Məcburi dövlət sosial sığortası üzrə ödəmələrin və əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirmiş işçilərə sığortaedənin vəsaiti hesabına ödənilən müavinətin hesablanması və ödənilməsi haqqında əsasnamə”, maddə 65).

Mövcud qanunvericilik əsasında alınmış əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirməsini təsdiq edən xəstəlik vərəqəsi ona məzuniyyət və sosial sığorta müavinəti almaq hüququ verir.

Məzuniyyət üçün ərizə

Hamiləliyə və doğuşa görə məzuniyyətə nə vaxt çıxacağına işçi özü qərar verir. Əlində “analıq məzuniyyəti” haqqında xəstəlik vərəqəsi olsa belə, işçi əmək fəaliyyətini davam etdirə və hamiləliyə və doğuma görə sosial müavinət deyil, müntəzəm maaş ala bilər. İşəgötürənin işçini onun istəyi olmadan məzuniyyətə göndərmək hüququ yoxdur.

Beləliklə, analıq məzuniyyətinə hansı tarixdə getməyə işçi özü qərar verir və bunu ərizədə qeyd edir. Amma, nəzərə almaq lazımdır ki, məzuniyyətə daha gec çıxmaq onun sonunu uzatmır.  Hamiləliyə və doğuşa görə məzuniyyətin bitmə tarixi xəstəlik vərəqəsində göstərilir.

Analıq məzuniyyəti üçün ərizə istənilən formada tərtib edilir, onun məcburi forması yoxdur. Ərizədə “dekretin” verilməsinin əsası və müddəti göstərilir və xəstəlik vərəqəsi əlavə edilir.

Hamiləliyə və doğuşa görə məzuniyyət əmri

Analıq məzuniyyətinə çıxacaq işçinin ərizəsi əsasında işəgötürən tərəfindən analıq məzuniyyəti üçün əmr hazırlanır. Əmrin hazırlanması üçün xüsusi standart forma yoxdur.

Analıq məzuniyyəti əmrində xəstəlik vərəqəsinə əsasən məzuniyyətinə başlanğıcı və bitmə tarixi göstərilir. “Dekret” üçün məzuniyyətin müddəti fərqli ola bilər. Hamiləliyə və doğuşa görə sosial məzuniyyət üçün müddətlər təyin edilərkən:

• qadının işlədiyi sahə;
• doğuşun çətinlik səviyyəsi;
• doğulmuş uşaqların sayı;
• qanunvericilikdə müəyyən edilmiş digər nüanslar nəzərə alınır.

Əmrdə hamiləliyə və doğuma görə müavinətin verilməsi barədə müvafiq qeyd edilir.

Qeyd etdiyimiz kimi, bu müddətləri, məzuniyyətə gec çıxmaqla yaxud işə daha tez qayıtmaqla, yalnız analıq məzuniyyətinə çıxan şəxs azalda bilər. Çox vaxt gələcək analar özlərini yaxşı hiss edirlər və işdən imtina etmək üçün heç bir səbəb görmürlər. Bu halda, əmrdə məzuniyyətin başlama tarixini təyin edir və onun ümumi müddəti azalır.

Doğuş çətin olduqda yaxud iki və daha çox uşaq doğulduqda məzuniyyətin doğuşdan sonrakı müddəti həkim tərəfindən müvafiq xəstəlik vərəqi ilə uzadıla bilər. Bu zaman işəgötürən analıq məzuniyyətinin müddətinin uzadılması ilə bağlı əmr hazırlayır.

Rəhbərlik tərəfindən imzalanmış hazır əmrlə işçi tanış edilir. Əmrlə tanış olduğunu analıq məzuniyyətinə çıxacaq işçi imzası və tarixlə təsdiq edir.

Sonda onu da əlavə edək ki, hamiləliyə və doğuma görə müavinət işəgötürənin iştirakı olmadan Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun vəsaiti hesabına ödənilir. Buna baxmayaraq işçinin ərizəsi daxil olduqdan sonra, işəgötürən ödənişin icrası üçün lazım olan bütün sənədləri dərhal fonda təqdim etməlidir.

Sahibkarlıq mühitinin dayanıqlı inkişafında innovativ biznes strategiyalarının mühüm rolu var. Bu baxımdan startaplar müasir çağırışlar şəraitində səmərəli fəaliyyəti təşviq edən biznes modelləridir. Onlar innovasiyaların inkişafının əsas hərəkətverici qüvvələrindən olmaqla rəqəmsal transformasiyanı sürətləndirirlər. Müasir texnologiyalar əsasında formalaşan startaplar rəqabətli fəaliyyət sahələrinin yaradılmasını təmin edirlər. Bu biznes subyektləri cəmiyyət üçün rahat və asan həllər yaratmaqla yanaşı, yeni iş yerlərinin artmasına da töhfə verirlər. Güclü startap ekosisteminin inkişafı dayanıqlı iqtisadi inkişafa da təkan verir. Onların fəaliyyəti iqtisadi aktivliyin davamlı olmasını təmin edir.

Bu baxımdan startaplar müasir çağırışlar şəraitində
səmərəli fəaliyyəti təşviq edən biznes modelləridir

Ölkəmizdə startaplara fəal dəstək var

Azərbaycanda startaplar son illərdə yaranıb və biznes mühitində aktiv təşviq edilən fəaliyyətə çevrilib. Hazırda bir çox sahələrdə uğurla təmsil edilən startaplar mövcuddur. Bu sahələrə xidmət, təhsil, səhiyyə, nəqliyyat, turizm, kənd təsərrüfatı, maliyyə və s. daxildir. İnnovativ ideyalar əsasında qurulan bu ekosistem biznes resurslardan səmərəli istifadəyə imkan verən layihələri əhatə edir.

Startap ekosisteminin inkişafı ölkəmizdə aktiv şəkildə dəstəklənir. Startapçılar Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyi tərəfindən “Startap” şəhadətnaməsi əldə edirlər. Sənəd startapa yerli və xarici investorların marağını artırmaqla yanaşı, onun xarici bazarlara çıxışını asanlaşdırır. 1 yanvar 2019-cu il tarixindən Vergi Məcəlləsinə əsasən isə mikro və ya kiçik sahibkarlıq subyekti olan hüquqi şəxslərin innovasiya fəaliyyətindən əldə etdikləri mənfəəti “Startap” şəhadətnaməsi aldıqları tarixdən 3 il müddətinə mənfəət vergisindən azad edilib. Bu, biznes sahibinin xərclərinin azalmasına və gəlirlərinin öz sərəncamında qalmasına imkan verir. Güzəşt startapların fəaliyyətinin genişlənməsi üçün əlavə imkanlar yaratmaqla yanaşı, yeni biznes modellərinin də bu ekosistemə cəlb edilməsinə stimul verir. Startap ekosisteminin inkişafı üçün həyata keçirilən tədbirlər biznesin bu imkanlardan səmərəli şəkildə bəhrələnməsini təmin edir.

Azərbaycanda startaplar son illərdə yaranıb və
biznes mühitində aktiv təşviq edilən fəaliyyətə çevrilib

Rəqəmsal sferanın inkişaf etdirilməsi, bu sahədə sahibkarlığın stimullaşdırılması, investisiyaların və yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin cəlb olunması məqsədilə İKT sektorunun inkişaf etdirilməsi, bu sahədə hüquqi və fiziki şəxslərin fəaliyyətlərinin dəstəklənməsi və stimullaşdırılması, ölkədə rəqəmsal inkişafın təşviq olunması, xarici investisiyaların cəlbediciliyinin təmin edilməsi, yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin və kadrların cəlb olunması məqsədilə Vergi Məcəlləsində və “Sosial sığorta haqqında” Qanunda 2023-cü il yanvarın 1-dən dəyişikliklər edilib. Həmin dəyişikliklərə əsasən, texnologiyalar parkının rezidenti kimi texnologiyalar parkından kənar sistem inteqrasiyası, proqram təminatının hazırlanması və inkişaf etdirilməsi fəaliyyətini həyata keçirən şəxslər qeydiyyata alındıqları hesabat ilindən başlayaraq 10 il müddətinə – gəlir (mənfəət), əmlak və torpaq vergiləri, dividendlər, texnikanın, texnoloji avadanlıqların və qurğuların idxalına münasibətdə ƏDV-dən azad edilib. Bütün bu tədbirlər dövlət-özəl tərəfdaşlığının da genişlənməsinə şərait yaradır.

Mikro və ya kiçik sahibkarlıq subyekti olan hüquqi şəxslərin innovasiya
fəaliyyətindən əldə etdikləri mənfəəti “Startap” şəhadətnaməsi aldıqları
tarixdən 3 il müddətinə mənfəət vergisindən azad edilib

İnnovasiyaların inkişafını hədəfləyən strateji yanaşmalar

Dayanıqlı, inklüziv və başlıca olaraq özəl təşəbbüslərə arxalanan iqtisadi artımın sürətlənməsi ölkəmizin yeni inkişaf magistralının əsas istiqamətini təşkil edir. Bu xüsusda uğurlu təcrübələr əsasında biznes startapları və inkubatorlarına, ixracyönümlü layihələrə təkmil mexanizmlərlə stimulların verilməsi prioritetdir. Bu baxımdan dayanıqlı biznes modelləri vergi islahatları ilə də fəal dəstəklənir. Vergi siyasəti dövlət büdcəsinin xərclərinin təmin edilməsi üçün adekvat imkanlar yaratmaqla yanaşı, sahibkarlıq fəaliyyətinin genişlənməsinə təkan verir. Stimullaşdırıcı vergi siyasəti investisiya qoyuluşu həcminin artırılması üçün vergi təşviqi alətlərinin effektiv tətbiqi ilə səciyyələnir. Əlverişli vergi mühitinin yaranması biznes subyektlərinə əlavə gəlir və imkanlar yaradır. Bütün bunlar da öz növbəsində iqtisadi artımı sürətləndirir. İqtisadi artım isə vətəndaşların rifahını yüksəldən başlıca amillərdən biridir. İqtisadiyyatı davamlı və yüksək templərlə artırmaq ölkədə milli gəlirin çoxalmasını təmin edir. Bu isə həyat səviyyəsinin ilbəil yaxşılaşması və sosial təminat vəd edir.

Mənbə: vergiler.az

Gələcək dövrün gəlirləri

Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri (ingiliscə – deferred income) hesabat dövründə əldə edilmiş, lakin gələcək hesabat dövrlərində hesablanacaq və aid olduğu dövrün başlanğıcında müəssisənin maliyyə nəticələrində əks olunacaq gəlirlərdir. Öhdəliklərin bu növü hesablar planının (“Sair uzunmüddətli öhdəliklər”) və 54-cü (“Sair qısamüddətli öhdəliklər”) maddələri üzrə açılmış hesablar üzrə açılır. Bu yazıda 442-ci saylı hesabda uzunmüddətli gələcək hesabat dövrünün gəlirləri üzrə əməliyyatların mühasibat yazılışları şərh olunub.

Gəlir və gələcək dövrün gəliri arasında fərqi aşağıdakından ibarətdir:

• Gəlir mal, iş və xidmətin təqdim edilməsi prosesində yaranır. Buna mülkiyyətin satıcıdan alıcıya yerdəyişməsi kimi də baxmaq olar.
• Gələcək dövrün gəliri bir neçə dövr üçün standart xidmətin dəyərinin əvvəlcədən alınmasıdır. Standart xidmət dedikdə xidmətin konkret dövrlər üçün (məsələn, aylıq) təkrarlanması və sabit haqq nəzərdə tutulur, təbii ki, bu zaman qiymət artımı və ya azalması istisna edilir.

Yəni, bəzən olur ki, formalaşmış işgüzar adətdən və ya əvvəlki yaşanılmış mənfi təcrübədən irəli gələrək təşkilat bu və ya digər təsərrüfat əməliyyatı üçün bir neçə dövrü əhatə edən ödənişləri bəri başdan almalı olur.

Məsələn, müəssisə icarəyə obyekt verir, lakin tez-tez icarəyə götürən dəyişmək, obyektini tez-tez yerləşdirmək onu yorduğu üçün ilk icarəyə götürmüş şəxsdən icarənin 12 ayını tam şəkildə qabaqcadan alır.

Belə olan təqdirdə qabaqcadan alınmış 12 aylıq ödəniş gəlir kimi deyil gələcək dövrlərin gəliri kimi tanınmalıdır. Çünki faktiki olaraq hələ 12 aylıq icarə xidməti tam göstərilməmişdir və icarə xidməti göstərən təşkilat yaxın 6 ay ərzində icarəyəgötürənə keyfiyyətli icarə xidməti təşkil etmək öhdəliyi götürmüşdür.

442 saylı “Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri” hesabı

Bu hesab üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  əsasında aparılır.

442 saylı “Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri” hesabı “Sair uzunmüddətli öhdəliklər” maddəsinə aid olan hesablardan biridir. Hesabların tam siyahısı aşağıdakı şəkildə verilib (Qaydalar/ 38.1):

442 saylı hesab öhdəlik (passiv) hesabdır, mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən 12 aydan sonrakı dövrlərə aid ediləcək gəlirləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri yarandıqda sözügedən qaydaların 38.10-cu, onlar qısamüddətli kimi təsnifləşdirildikdə 38.12-ci, qısamüddətli kimi təsnifləşdirilmədən birbaşa gəlir kimi tanındıqda 38.14 bəndi tətbiq edilir.

Belə uzunmüddətli gəlirlər üzrə müsbət məzənnə fərqi yarandıqda mühasibat yazılışları haqqında bəhs olunan qaydaların 38.13-cü bəndilə nizamlanır.

 Hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açılır (Qaydalar/38.11):

• 442-1 №li “Əsas əməliyyat gəlirləri üzrə gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri”;
• 442-2 №li “Maliyyə gəlirləri üzrə gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri”.

Əməliyyat gəlirləri şirkətin əsas fəaliyyətindən əldə etdiyi gəlirlərdir. Onun formalaşmasının əsasını malların (işlərin, xidmətlərin) satışından əldə edilən ümumi gəlir təşkil edir.

Maliyyə gəlirləri şirkətin maliyyə fəaliyyəti zamanı yaranır.

Torpaq, tikili, avadanlıqlar maliyyə icarəsindən gəlirlərlə bağlı mühasibat yazılışları

“A” MMC dəyəri 250 000 manat olan əsas vəsaitin maliyyə icarəsilə əlaqədar olaraq “E” MMC ilə müqavilə imzalayıb. Müqavilənin müddəti 2 ildir. Razılığa əsasən “E” MMC əsas vəsait üzrə borcu illərə mütənasib bölməklə ödəməlidir. 2-ci ilin sonunda əsas vəsaitə görə olan 162500 manat əsas məbləğ, 87500 manat faiz məbləği tam ödənilməlidir.

İkinci il üçün proses aşağıdakı şəkildə tənzimlənir:

Buraya keçid etməklə gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri ilə bağlı daha çox müxabirləşmə nümunələrinə baxmaq olar.