Blog Full

 Nağd pulun kassaya mədaxili

Pul vəsaitlərinin kassaya mədaxil və məxarici əməliyyatlarında maksimum diqqətli olmaq lazımdır. Kassa əməliyyatları üzrə rəsmiləşdirilmənin düzgün aparılmaması pul vəsaitlərinin uçotdan yayındırılması kimi dəyərləndirilə və sanksiyalarla nəticələnə bilər.

Nağd pul vəsaitlərinin qəbulu kassaya mədaxil edilməklə həyata keçirilir. Bunun üçün Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyinin müəyyən etdiyi xüsusi ciddi hesabat blankı sayılan kassa mədaxil orderi sənədi vardır. Həmin sənədi mətbəələrdən sifariş etməklə əldə edə bilərsiniz. Kassa mədaxil orderinin sağ nüsxəsi qəbz hesab edilərək ödənişi etmiş şəxsə verilir.

Kassa mədaxil orderi hansısa sənəd əsasında tərtib edilibsə, həmin sənəd mədaxil orderinə əlavə edilməlidir. Mühasiblər bəzən kassa mədaxil orderini digərlərindən ayıraraq, orderin özünü onu tərtib etməyə əsas verən ilkin uçot sənədinə əlavə edirlər.

Məsələn, pərakəndə satış obyektinizdən daxilolmaları günün sonunda bir kassa mədaxil orderi sənədinə yaza, həmin sənədə Nəzarət Kassa Aparatının Z hesabatını əlavə edə bilərsiniz.

Orderdə mütləq ödənişi qəbul etmiş, ödənişi etmiş şəxslərin imzaları, habelə təşkilatın rəhbərinin imzası möhürlə birgə olmalıdır.

Kassaya daxilolmaların 221 saylı “Kassa” hesabında mühasibat uçotu haqqında buradan ətraflı məlumat olmaq olar.

Pul vəsaitlərinin kassadan məxarici

Nağd pulların verilməsi kassa məxaric orderi əsasında rəsmiləşdirilir. Məxaric orderi sənədi ciddi hesabat blankı hesab edilməsə də, onun tərtibi zamanı da bir sıra məqamlara diqqət etmək lazımdır. Məxaric sənədində mütləq pul vermiş xəzinədarın, təşkilatın rəhbərinin, habelə ödənişi qəbul etmiş şəxsin imzaları olmalıdır. Ödənişi qəbul etmiş şəxsin tam adından başqa, onun şəxsiyyətini təsdiq edən digər məlumatların da olması zəruridir.

Nağd pul vəsaiti etibarnamə ilə də alına bilər. Bu zaman etibarnamə məxaric sənədinə əlavə edilməli, məxaric sənədində həm etibar edənin, həm də pulu alan şəxsin şəxsiyyət vəsiqəsinin məlumatları əks etdirilməlidir.

Nağd vəsaitin məxarici 221 saylı “Kassa” hesabının krediti üzrə uçota alınır.

Deponentləşdirilmiş məbləğlər

Bəzən olur ki, bank hesabından müəyyən ödənişlərin icrası üçün pul vəsaiti çıxarılaraq kassaya mədaxil edilir. Ola bilər ki, ödəniş üçün müddət bitsin, amma pul almamış şəxslər qalsın. Məsələn, əmək haqqının nağd verildiyi halları buna aid etmək olar. Belə hallarda, pulunu ala bilməmiş şəxsin adına qeyd edilmiş məbləğin qarşısında imza xanasına kassir tərəfindən “Deponentləşdirilib” sözü yazılır, yaxud belə yazılı ştamp vurulur. Bundan sonra bütün deponentləşdirilmiş məbləğlər üçün ümumi bir reyestr tərtib edilir.

Deponentləşdirilmiş məbləğlər bank hesabına geri qoyulacaqsa onlar üçün ümumi vahid məxaric orderi tərtib edilə bilər. Onlar üçün tərtib edilmiş reyestr isə məxaric sənədinə əlavə edilməlidir.

Kassa kitabı nədir?

Bildiyimiz kimi, mühasibat uçotunda müxtəlif kitablar tətbiq edilir (məsələn, alışlar kitabı, satışlar kitabı, satışdan qayıtmalar kitabı, baş kitab və s.). Kassa kitabı onlardan birdir.

Kassaya daxil olmuş və kassadan məxaric edilmiş məbləğlər mütləq günün sonunda kassa kitabında qeyd edilir.

Kassa sənədlərinin tərtibi

Yuxarıda qeyd etdiyimiz bütün sənədlər (kassa məxaric orderi, kassa mədaxil orderi, reyestr və s.) əl ilə yaxud kompüter vasitəsi ilə edilə bilər. Əsas odur ki, yazılar aydın oxunsun, habelə sənəddə hər hansı düzəlişlər olmuş olmasın.

Kassa mədaxil orderi ləkələnmiş, cırılmış, qrafalarda düzəlişlər edilibsə, yeni blank tərtib edilməlidir. Praktikada adətən biz həmin qara düşmüş blankın üzərindən “X” formalı xətt çəkir, sonra üzərində “ləğv edilib” yazıb səlahiyyətli şəxslərə imzalatdırırıq.

Kassir mədaxil yaxud məxaric sənədlərini aldıqda, oradakı imzaların mövcudluğuna nəzər salmalı, imzaları eyniləşdirməli, sənədə əlavə edilməli olan əlavələrin mövcudluğunu yoxlamalıdır.

Əgər qeyd etdiyimiz məqamlarda problem varsa, sənəd mühasibatlığa geri qaytarılmalıdır.

Nağd pul vəsaiti yuxarıda sadaladığımız sənədlərlə (o cümlədən, kassa kitabı) rəsmiləşdirilmədən ödənildikdə, yaxud qəbul edildikdə birbaş olaraq pul vəsaitinin uçotdan yayındırılması halı kimi dəyərləndirilə bilər.

Hüquqi şəxs yaratmadan fəaliyyət göstərən fiziki şəxslər şəxsi istehlakı üçün fəaliyyətlərinə bağlı bank hesabından vəsait nağdlaşdıraraq şəxsi istehlak məqsədiylə xərcləmək istəyərsə, öncə həmin məbləği kassaya mədaxil etməli, sonra təyinatına “şəxsi istehlak məqsədiylə” sözü yazmaqla məxaric etməlidir.

Sonda bildirək ki, ümumiyyətlə kassadan pul ödənişi etdikdə Mülki Məcəllənin  965-ci maddəsinin müddəalarını da nəzərə almaq lazımdır. 

Qanunvericilik

Əmək insan həyatının müəyyənedici xüsusiyyətidir və bir çox ölkələrdə əmək qabiliyyəti cəmiyyətin rifahına fərdi töhfə vermənin əsas yollarından biridir. Məşğulluq əlilliyi olan insanların özləri və ailələri üçün layiqli həyat səviyyəsini təmin etmək qabiliyyətini müəyyən edən əsas şərtdir. Hər bir insanın, o cümlədən əlilliyi olan şəxslərin əmək hüququ və işləyərək özünü təsdiq etmək hüququ var. Hər bir şəxs, əlliyi olan vətəndaş əmək müqaviləsini bağladığı andan etibarən əmək hüququ münasibətlərinə daxil olmuş hesab olunur.

Əliliyi olan şəxslərin hüquqları beynəlxalq konvensiyalarda təsbit olunub. Həmin şəxslər Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında və digər normativ hüquqi aktlarda müəyyən olunmuş bütün vətəndaş hüquq və azadlıqlarına malikdirlər. Dövlət bütün mövcud vasitələrdən istifadə etməklə, habelə zəruri hallarda yeni dəstək mexanizmləri yaratmaqla əlilliyi olan şəxslərin əmək hüquqlarının müdafiəsini təmin etməyə borcludur.

Əmək münasibətlərində ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyi AR Əmək Məcəlləsinin 16-cı maddəsində şərh olunub. Bundan başqa əlilliyi olan şəxslərin hüquqları respublikamızın aşağıdakı qanunvericilik aktlarında da təsbit olunub.

“Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu;

“Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları haqqında” Konvensiyaya qoşulmaq barəsində Azərbaycan Respublikasının Qanunu;

Əsas anlayışlar

Əlilliyi olan şəxslərin əmək hüququnun tənzimlənməsi zamanı istifadə edilən əsas anlayışlar “Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları haqqında” Qanunun 1-ci fəslinin 1-ci maddəsində şərh olunub.

Qanunun 1.0.1 maddəsinə görə “əlillik – müxtəlif maneələrlə qarşılaşdığı zaman şəxsin digər şəxslərlə bərabər səviyyədə cəmiyyət həyatında tam və səmərəli iştirakına mane olan sabit fiziki, psixi, əqli və ya hissiyyat pozuntularının olmasıdır”.

1.0.2-ci maddəyə görə isə “əlilliyi olan şəxs – müxtəlif maneələrlə qarşılaşdığı zaman digər şəxslərlə bərabər səviyyədə cəmiyyət həyatında tam və səmərəli iştirakına mane olan sabit fiziki, psixi, əqli və ya hissiyyat pozuntuları olan şəxsdir”.

Əlilliyi olan şəxslər digər şəxslərlə bərabər səviyyədə iş yerini sərbəst seçərək əmək fəaliyyəti ilə məşğul olmaq və öz yaşayışını təmin etmək hüququna malikdirlər. Əmək münasibətlərində əlilliyi olan şəxslərin əlillik əlamətlərin görə ayrı-seçkiliyə məruz qalması, onların əmək hüququnun məhdudlaşdırılması qanunvericiliyə ziddir. Həmin şəxslərlə  əmək müqaviləsinin bağlanmasından imtina edilməsi və yaxud müqaviləyə xitam verilməsi, öz razılığı olmadan başqa işə keçirilməsi yol verilməzdir,  lakin bir şərtlə ki,  əlilliyi olan şəxsin səhhəti vəzifələrini yerinə yetirməyə mane olmasın və başqalarının əmək təhlükəsizliyi üçün heç bir təhlükə yaratmasın (Əmək Məcəlləsi, maddə 16).

“Əlillik əlamətinə görə ayrı-seçkilik” anlayışı qeyd edilən Konvensiyanın 2-ci maddəsində aydınlıq gətirilib. Həmin maddəyə görə:

Əlilliyi olan şəxslərin sağlam və təhlükəsiz əmək şəraiti ilə  təmin etmək işəgötürənin əsas vəzifələrindən biridir.

Əlilliyi olan şəxslərin əmək hüququ

Müəssisə və təşkilatlarda işəgötürənlərin təşəbbüsü ilə əlil işçilərə müəyyən üstünlüklərin də verilməsi mümkündür. Belə ki, qanunvericiliyə əsasən işəgötürənlər əlil olan işçinin səhhətindən asılı olaraq əmək normalarını azaltmaq və əməyini artırılmış qiymətlərlə ödəmək səlahiyyətinə malikdir. Müəssisənin ləğv edilməsi halları istisna olmaqla, reabilitasiya müəssisələrində müalicə keçən əlilliyi olan şəxslərlə bağlanılmış əmək müqaviləsinin işəgötürən tərəfindən ləğv edilməsinə yol verilmir.

Əlilliyi olan insanlar da başqaları kimi bütün imkanlardan istifadə etməlidirlər və onlara əmək münasibətlərində güzəştlərin, imtiyazların, əlavə təminatların müəyyən edilməsi ayrı-seçkilik hesab edilmir. Həmin şəxslərin aşağıdakı hüquqları vardır:

• vətənin azadlığı və ərazi bütövlüyü uğrunda hərbi əməliyyatlarda xəsarət alan və əlil olan işçilər attestasiya edilmir (ƏM maddə 66);
• işçi əlilliyə görə əmək pensiyasına çıxdığı zaman onun əmək müqaviləsinə ərizədə qeyd edilən gün xitam verilə bilər; (ƏM maddə 69)
• orqanizmin funksiyalarının 61-100 faiz pozulmasına görə əlillik təyin edilən işçilərin qısaldılmış iş vaxtının müddəti həftə ərzində 36 saatdan artıq olmamalıdır (ƏM maddə 91);
• ola bilər ki, işçinin əlilliyi, yaxud da  onun və ya ailə üzvünün  səhhəti müvafiq tibbi rəyə əsasən əmək funksiyasını normal iş vaxtı müddətində yerinə yetirməyə imkan verməsin. Bu halda işəgötürən həmin işçiyə natamam iş vaxtı (iş günü, yaxud iş həftəsi) müəyyən etməyə borcludur  ( ƏM maddə 94).   Əmək funksiyasını natamam iş vaxtında yerinə yetirən əlillərin  əmək hüquqlarının hər hansı şəkildə məhdudlaşdırılması qanunla qadağan edilir;
• əlilliyi olan işçi gecə vaxtı işləməyə yalnız onların razılığı və müvafiq icra hakimiyyəti orqanının rəyinə əsasən cəlb edilə bilər (ƏM maddə 98);
• əlil olan işçilərə əlilliyin dərəcəsindən, səbəbindən asılı olmayaraq 42 təqvim günündən az olmayan müddətdə əmək məzuniyyəti verilməlidir (ƏM maddə 119);
• orqanizm funksiyalarının pozulma faizi və səbəbindən asılı olmayaraq əlilliyi olan işçilərə bir təqvim ayınadək ödənişsiz məzuniyyət verilir (ƏM maddə 130);
• əlil şəxslər əmək müqaviləsinin bağlandığı vaxt nəzərə alınmadan birinci iş ili üçün əmək məzuniyyətindən istifadə etmək hüququna malikdirlər (ƏM maddə 131);
• əlilliyi olan işçilərin əmək məzuniyyəti onlar üçün əlverişli olan vaxtda verilməlidir (ƏM maddə 133).

Əlilliyi olan şəxslərin yuxarıdakı əmək hüququndan başqa vergi güzəştləri də mövcuddur. Belə ki, orqanizmin funksiyalarının 61-100 faiz pozulmasına görə əlillik təyin edilmiş (müharibə ilə əlaqədar əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslər istisna olmaqla) və 18 yaşınadək əlilliyi müəyyən olunan şəxslərin hər hansı muzdlu işdən vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 200 manat məbləğində azaldılır (Vergi Məcəlləsi 102.3).

Müharibə ilə əlaqədar əlilliyi olan şəxslərin hər hansı muzdlu işdən vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 400 manat məbləğində azaldılır.

Təhtəlhesab şəxs kimdir?

Təhtəlhesab şəxs – vergi ödəyicisi tərəfindən verilmiş pul vəsaitlərinin xərclənməsinə cavabdeh olan, vergi ödəyicisində əmək müqaviləsi əsasında işləyən şəxsdir.

“Təhtə” sözü ərəb mənşəlidir, “altında” anlamını verir, kiminsə cavabdehliyi, hesabı altında mənasında işlədilir. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində “təhtəlhesab” sözü “sonradan haqq-hesab vermək şərtilə alınan pul” kimi şərh olunur.

Bu yazıda təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmaların əsas nüansları şərh olunur.

Təhtəlhesab şəxsə pul vəsaiti necə verilir?

Pul vəsaitinə ehtiyac yarandıqda, işçi xərclərin məqsədini əks etdirməklə sərbəst formada ərizə ilə vergi ödəyicisinin rəhbərinə ərizə yazır. Ərizədə xərclərin məqsədi konkret göstərilməlidir (məsələn, ofis ləvazimatlarının alınması, yaxud ezamiyyə xərclərinin ödənilməsi).

Rəhbərin dərkənarından alındıqdan sonra pulun verilməsi əmr hazırlanır. Əmr bir neçə ərizə əsasında fərqli şəxslər üçün də hazırlana bilər (məsələn, kollektiv ezamiyyə zamanı). Əmrdə işçilərin tam adları, onların hər biri üçün fərdi məbləğlər və müddətlər əks etdirilməlidir.

Təhtəlhesab şəxsə pul hansı formada verilir?

Hazırlanmış əmrə uyğun olaraq pul aşağıdakı üsullardan biri ilə alına bilər:

• təşkilatın kassasından nağd pul;
• ərizəçinin bank kartına köçürməklə;
• təşkilatın korporativ kartına köçürmə formasında.

Kassadan pul kassa məxaric orderində göstərilən şəxsə verilir. Vergi ödəyicisinin kassasından təhtəlhesab şəxslərə nağd pulun verilməsi AR NK-nın təsdiq etdiyi “Vergi ödəyicilərində nağd pul vəsaitinin uçotu və kassa əməliyyatlarının aparılması” qaydasının 2-ci maddəsi əsasında nizamlanır.

Təhtəlhesab vəsait hansı hallarda verilir?

Pul vəsaitləri təhtəlhesab şəxslərə aşağıdakı hallarda verilə bilər:

• ezamiyyə xərcləri üçün;
• inzibati-təsərrüfat və əməliyyat xərcləri üçün (dəftərxana mallarının alınması, xırda təmir, nümayəndəlik xərcləri və s.);
• nümayəndəlik xərcləri üçün.

Təqvim ayı ərzində təhtəlhesab şəxslərə verilən pul vəsaitlərinin ümumi məbləğinə “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 3-cü maddəsinə uyğun məhdudlamalar tətbiq edilməlidir.

Nağd vəsaitin verilməsinə hansı tələblər var?

Təşkilatın kassasından təhtəlhesab şəxslərə nağd pul (avans) 5 (beş) iş günündən çox olmayan (ezamiyyə xərcləri istisna olmaqla) müddətə verilir.

Ezamiyyə müddətləri fərqli ola bildiyi üçün qanun bununla bağlı hər hansı limit təyin edilməyib.

Təhtəlhesab şəxs isə öz növbəsində aldığı avansı hansı istiqamətdə xərcləməsi, onda qalan pul vəsaiti barədə 5 iş günündən gec olmayaraq bildirməlidir. Bunun üçün ayrıca avans hesabatı mövcuddur. Avans hesabatı tərtib edilməklə yanaşı həmin hesabata alışla bağlı bütün təsdiq edici sənədləri əlavə etmək lazımdır (alış aktı, qəbz, çek, qaimə faktura vəs.).

Təhtəlhesab məbləğlər adətən xırda olur, bu səbəblə adətən təşkilatın kassasından verilir. Ola bilər ki, belə şəxs təsərrüfat xərcləri üçün kassadan 100 manat götürsün, lakin faktiki olaraq daha çox xərclə qarşılaşın əskik məbləği öz şəxsi vəsaiti hesabına qarşılasın. Belə olan təqdirdə həmin artıq məbləğ təsdiqedici sənədlərlə həmin şəxsə qaytarılır.

Ezamiyyətə getmiş şəxslər üçün qayıtdıqdan sonra həmin hesabatın təqdim edilmə müddəti isə 3 iş günüdür.

Təhtəlhesab məbləğlərin mühasibat uçotu necə aparılır?

Təhtəlhesab şəxslərə verilmiş pul vəsaitləri 244 saylı “Təhtəlhesab məbləğlər” adlı aktiv hesabda aparılır. Hesablar planının “Sair qısamüddətli aktivlərin uçotu” adlı 22 saylı maddəsinə aiddir. Həmin hesab üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir.

Təhtəlhesab şəxslərlər bağlı aşağıdakı müxabirləşmələr mümkündür :

Həmçinin:

Təhtəlhesab məbləğlər üzrə analitik uçot hər bir təhtəlhesab şəxs üçün ayrıca aparılır. Uçot, müxabirləşmə nümunələri ilə buradan daha ətraflı oxumaq olar.

Taksi fəaliyyəti üçün VÖEN açdıqdan sonrakı prosseslər barədə məlumat almaq istəyirəm. Aylıq tələb olunan sadələşdirilmiş vergi, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta ödənişlərini hara keçirməliyəm?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 218.4.1-ci maddəsinə uyğun olaraq, ölkə ərazisində fərdi nəqliyyat vasitəsi ilə taksi fəaliyyəti göstərən şəxslər sadələşdirilmiş verginin ödəyiciləridir. Həmin şəxslər fəaliyyət göstərdikləri hər ay üçün müvafiq qaydada fərqlənmə nişanı almalı, əldə etdikləri gəlir məbləğindən asılı olmayaraq, dövlət büdcəsinə sabit məbləğdə aylıq ödəniş etməlidirlər.

Vergi Məcəlləsinin 220.5-ci maddəsinin tələblərinə uyğun olaraq, taksi xidməti göstərənlər hər ay bir ədəd nəqliyyat vasitəsi üçün 9 manat məbləği əsasında müvafiq zona əmsalları tətbiq edilməklə hesablanmış vergi məbləğini büdcəyə ödəməlidirlər. Həmin əmsallar aşağıdakı qayda üzrə müəyyən edilib:

• Bakı şəhərində (kənd və qəsəbələr daxil olmaqla) və Bakı şəhəri ilə ölkənin digər yaşayış məntəqələri arasında – 2 əmsal;
• Abşeron rayonu, Sumqayıt, Gəncə şəhərlərində və həmin rayon və şəhərlərlə digər yaşayış məntəqələri arasında (Bakı şəhəri (kənd və qəsəbələr daxil olmaqla) istisna olmaqla) – 1,5 əmsal;
• digər şəhər və rayonlarda və həmin şəhər və rayonlarla digər yaşayış məntəqələri arasında (Bakı şəhəri (kənd və qəsəbələr daxil olmaqla), Abşeron rayonu, Sumqayıt, Gəncə şəhərləri istisna olmaqla) – 1 əmsal.

“Sosial sığorta haqqında” Qanunun 14.5.1-1.10-cu maddəsinə əsasən, fərqlənmə nişanı almış vergi ödəyiciləri hər ay üçün minimum əməkhaqqının 6 faizi miqdarında məbləğin müvafiq zona əmsalları tətbiq edilməklə hesablanmış sosial sığorta məbləğini büdcəyə ödəməlidirlər. Bu əmsallar aşağıdakı qaydada müəyyən edilib:

• Bakı şəhərində (kənd və qəsəbələr daxil olmaqla) – 2 əmsal;
• Abşeron rayonunda, Sumqayıt və Gəncə şəhərlərində – 1,5 əmsal;
• Digər şəhər və rayonlarda – 1 əmsal.

“İcbari tibbi sığorta haqqında” Qanunun 15-10.1.3-cü maddəsinə əsasən, fərqlənmə nişanı əldə edərək fəaliyyət göstərən vergi ödəyiciləri hər ay üçün minimum əməkhaqqı məbləğinin 4 faizi miqdarında icbari tibbi sığorta haqqı ödəyirlər. Göründüyü kimi, bu sığorta növünün hesablanması zamanı heç bir əmsal tətbiq edilmir.

Mənbə: vergiler.az