Oxunma sayı: 138. 394
16 Fev 2024

Kollektiv müqavilələrlə (sazişlərlə) məzuniyyətlərin verilməsinin əlavə qaydalarının tənzimlənməsi

by | posted in: Xəbər | 0

İşçinin işlədiyi iş yerini, vəzifəsini saxlamaq şərtilə iş günləri ərzində müvəqqəti işdən uzaqlaşması məzuniyyət adlanır. İşçilərin məzuniyyət hüququ AR Əmək Məcəlləsi ilə tənzimlənir. Müxtəlif hallarda məzuniyyətin verilməsi qaydaları haqqında mühasibat.az-da  kifayət məlumatlar verilib. İndi isə kollektiv müqavilələr (sazişlər) əsasında məzuniyyətin verilməsi qaydaları mözvusuna nəzər yetirək.

Kollektiv müqavilələrlə (sazişlərlə) məzuniyyətlərin verilməsinin əlavə qaydaları

Kollektiv müqavilə və sazişlər işəgötürənlə HR təşkilatı arasında əmək münasibətlərini müəyyənləşdirən  sənəddir. Kollektiv müqavilə və sazişlərlə məzuniyyətlərin verilməsi qaydalarına qanunvericiliyə uyğun əlavələr edilə bilər. Bu zamanı işəgötürən öz vəsaiti hesabına işçilər üçün əlavə güzəşt və imtiyazlar müəyyən edə bilər.

ƏM-si 145-ci maddəyə əsasən həmin əlavə güzəştlərə aşağıdakılar aiddir:

  • ƏM-də nəzərdə tutulan məzuniyyət müddətlərindən az olmamaq şərtilə digər növ məzuniyyətin verilməsi;
  • məzuniyyət müddətinin  artırılması;
  • məzuniyyətə buraxılan işçilərə sosial məişət müavinətinin verilməsi;
  • sanatoriya kurort xərclərinin ödənməsi;
  • məzuniyyət dövründə əlavə maddi, məişət güzəştlərinin verilməsi;
  • tərəflərin razılaşdığı digər tədbirlər.

Kollektiv müqavilədə məzuniyyətin verilməsi qaydalarına əlavələr edərkən nəzərə almaq lazımdır ki, işçilərin qrup şəklində məzuniyyətə buraxılma səbəbləri qanunauyğun şəkildə iki hissəyə ayrılır:

  • işin normal fəaliyyətini pozan amillər, məsələn:
  • təbii fəlakətlər;
  • istehsalat qəzaları;
  • pandemiyalar, qarşısı alına bilməyən başqa hallar.
  • istehsalın, işin işəgötürənin təqsiri olmadan dayandırılması.

Yuxarıda göstərilən hallara 2020-ci ildə baş verən koronavirusun yayılması səbəbindən ölkəmizdə, eləcə də bütün dünyada elan olunan pandemiyanı misal göstərmək olar. Bu səbəblə işçilərin bir araya toplaşmasının qarşısının alınması məqsədilə işçiləri ƏM-də 146-cı maddəyə müvafiq olaraq  kütləvi əmək, yaxud ödənişsiz məzuniyyətlərə göndərildilər. Lakin müəssisələrdə işçilərin qrup halında məzuniyyətə buraxılması kollektiv müqavilələrdə bu qayda nəzərdə tutulduğu halda mümkündür.

Kadr uçotunu peşəkarlara etibar edin, cərimə və sanksiyalardan qorunun!

İşçilərə kollektiv halda həm ödənişli, həm də ödənişsiz məzuniyyətlər təyin edilə bilər.  Ödənişli məzuniyyətlər dedikdə işçinin əvvəlki və ya cari iş illərində istifadə olunmayan əmək məzuniyyətləri başa düşülür. Onun müddəti işçinin vəzifəsindən, fizioloji keyfiyyətlərindən, neçə iş ilinin məzuniyyətindən istifadə etməməsindən asılı olur. Ödənişsiz məzuniyyət  üçün təyin olunmuş müddət işçinin iki illik əsas məzuniyyətinin cəmindən az olmalıdır.

Nümunə 1: İşəgötürənin qərarı ilə istehsalat qəzası baş verdiyinə görə 4 işçiyə 2 ay müddətinə (60 günlük) ödənişsiz məzuniyyət təyin edilir. Fəhlə olaraq çalışan işçinin əsas məzuniyyət müddəti 21 gün, əlavə məzuniyyət müddətlərinin cəmi isə 10 gündür. Lakin, işçinin məzuniyyət müddətinin 31 gün olduğunu nəzərə almadan ona 60 günlük məzuniyyət verilməsi qanunauyğun deyil. Burada işçinin 2 aylıq əmək məzuniyyətlərinin cəmi 42 (21 x 2) gün olduğuna görə ona maksimum 42 gün ödənişsiz məzuniyyətin verilməsi təmin edilməlidir.

Başqa bir nümunəyə baxaq:

Nümunə 2: Kadrlar şöbəsində işləyən işçi 2-ci qrup əlildir. Ona 42 x 2 = 84 təqvim günündən çox olmayan müddətdə ödənişsiz məzuniyyət müəyyən edilə bilər.

Əgər istehsalın, iş fəaliyyətinin dayandırılması işəgötürənin səhvi üzündən baş verərsə, bu halda işçilərin kollektiv şəkildə  ödənişsiz məzuniyyətə buraxılması yolverilməzdir (ƏM maddə 146). İşəgötürənin təqsirli olması əmək mübahisələrinə baxan orqan tərəfindən də təsdiqlənərsə,  ƏM-nin 169-cu maddəsinə uyğun olaraq  işçiyə təyin edilmiş vəzifə maaşının üçdə iki hissəsindən az olmamaq şərti ilə əməkhaqqının ödənməsi təmin edilməlidir.

İşçilərin hüquqlarını məhdudlaşdıran şərtlərin kollektiv müqavilə və sazişlərə daxil edilməsinə yol verilməməli, məzuniyyətin verilməsi qaydalarına edilən əlavələr əmək qanunvericiliyinə zidd olmamalıdır. Bu kimi şərtlərin tətbiqi nəticəsində işçiyə dəyən maddi və ya hər hansı bir digər ziyanın ödənilməsi  işəgötürən tərəfindən təmin edilməlidir.

Mühasibat uçotunun təməl prinsipləri

16 Fev 2024

Mühasibat uçotunun təməl prinsipləri

by | posted in: Xəbər | 0

Mühasibat uçotunun təməl prinsipləri nədir?

Əvvəlki mövzularda mühasibat uçotunun konsepsiyaları haqqında nəzəri biliklərdən danışmış, əsas prinsiplərin qaydalarla birgə konsepsiyanın həyata keçirilməsində rolunu araşdırmış, onları mühasibatlığın əsas anlayışları kimi qeyd etmişdik. Təbii ki, sizdə suallar yarana bilər:

  • bunlar mühasibə nəyə lazımdır?
  • bunları bilmək sahibkara nə verəcək?

İlk öncə, mühasibatın əsas  anlayışlarını başa düşmək, keçmiş satış, xərc meyllərinə əsaslanaraq şirkətin gələcəyini proqnozlaşdırmağa,  perspektiv planlama üçün daha ağıllı maliyyə qərarları verməyə kömək edəcək.

İkincisi, mühasibat uçotunun əsas prinsiplərini başa düşmək əsaslandırılmış operativ qəraların qəbuluna imkan yaradır, yəni sahibkar üçün ən qiymətli resurs olan zamana, pula qənaət etmək olar. Mühasibat proqramlarından  istifadə etsəniz belə, həmin anlayışları şərh edən baza biliklərə sahib olmaq vacibdir.

Nəhayət, mühasibat uçotunun kospesiyasını, təməl prisiplərini bilmək, şirkətin strateji planlaması zamanı, maliyyə məsləhətçiləri ilə məhsuldar müzakirə aparmağını təmin edəcək.

Əgər siz, mühasibatı öyrənməyə yolun ortasından – mühasibat uçotunun praktik tətbiqindən başlamışsınızsa, geriyə addım adın, uçotun  təməl prinsiplərini öyrənin. Bu prinsipləri bilmək:

  • əməliyyatları başa düşməyə;
  • maliyyə hesabatlarını təhlil etməyə;
  • cari və gələcək ödənişlərin mahiyyətini anlamağa kömək edəcək.

Uçot prinsiplərinin hazırlanma məqsədi nədir?

Maliyyə uçotu dünyasında şirkətlərin maliyyə əməliyyatlarının qeydiyyatını, maliyyə hesabatlarının təqdimatını nizamlayan anlayışlar, qaydalar, təlimatlar mövcuddur. Bu qaydalar ümumi qəbul edilmiş mühasibat uçotu prinsipləri (ing. Generally Accepted Accounting Principles – GAAP) adlanır.

Uçotun əsas prinsiplərinin məqsədi mühasibat hesabatlarını, bəyannamələrini maliyyə informasiyasının istifadəçilərinə:

  • uyğun;
  • etibarlı;
  • müqayisə edilə bilən formada təqdim etməkdir.

Bir anlığa mühasibat uçotu, onun fəlsəfəsi haqqında düşünək. Maliyyə hesabatlarını hazırlayan şirkətin hansı gözləntiləri var? Mühasib hesabat formasına rəqəmlər yazarkən ümid edir ki, məlumat istifadəçiləri bunları başa düşəcək, düzgünlüyünə inanacaq. Əgər mühasiblərdən biri bunu bir qaydada, digəri isə başqa qaydada etsə, nə baş verdiyini təsəvvür edin. Əgər iki şirkətin maliyyə hesabatları müxtəlif standart əsasında hazırlanıbsa, onları necə müqayisə etmək olar?

Maliyyə hesabatlarını ictimaiyyətə təqdim edən şirkət ümumi prinsiplərə əməl etməlidir. Belə yanaşma faydalıdır, çünki uzun illər mühasibat uçotunda uyğunluğu, həmçinin onun müəssisələr arası “biznes dili” statusunu qoruyur. Yaxud, investor, məsələn 2021-ci il üçün, bir şirkətin maliyyə hesabatını digəri ilə müqayisə edə bilir. Ədədlər, əmsallar dəyərə malik olacaq, çünki hər iki şirkət hesabatları hazırlayarkən eyni prinsipləri tətbiq edicək, oxşar qaydalardan yararlanacaq.

Mühasibat uçotunun əsas prinsipləri hansılardır?

İstənilən elm kimi mühasibatın da prinsipləri vardır. Prinsip (latınca principium – başlanğıc, təməl) hər hansı bir nəzəriyyənin başlanğıc nöqtəsi sayılır. Mühasibat uçotunun prinsiplərini:

  • təməl prinsiplər;
  • köməkçi prinsiplər qruplarına ayırmaq olar.

Ən çox qəbul edilən və vacib sayılan təməl prinsiplərə aşağıdakıları nümunə göstərə bilərik:

  • fəaliyyətin fasiləsizliyi (on-going) – “davamlı fəaliyyət” firmanın yaxşı maliyyə vəziyyətində olması, yaxın gələcəkdə fəaliyyətini davam etdirəcəyi ehtimalına əsaslanır. Bu bəzən müəyyən xərclərin tanınmasını gələcək dövrlərə təxirə salmağa imkan verir. Məsələn, şirkət üçün 200000 manat dəyərində maşın alınır, onun istismar müddəti 10 ildir. Konsepsiyaya əsasən, hər il müəyyən məbləği xərc kimi nəzərə alıb, qalıq dəyərini digər illərə təxirə sala bilərsiz.
  • hesablama (accruals) – gəlirə görə alınan, xərclərə görə ödənilən pulun uçotda tanınması üsulunu əhatə edir. Qısaca deyək ki, hesablama prinsipi, pulun nə vaxt qəbul edilməsindən yaxud ödənilməsindən asılı olmayaraq, gəlirin həyata keçirildiyi anda, xərclərin isə ödəmə vaxtı çatan kimi tanınması və ödənilməsini tələb edir.
  • ardıcıllıq (consistency) prinsipinə görə dövrlər üzrə hesabatlar dəyişməz mühasibat uçotu metodları əsasında aparılmalıdır;
  • mühasibat uçotunun konservativ əsaslarla aparılmasını tələb edən ehtiyatlılıq (prudence) prinsipi:

– mənfəət yaxud gəlirlər üzrə daxilolmalarının uçotunu pul faktiki daxil olana qədər aparılmamasını;

– itkiləri onların proqnozlaşdırıldığı anda qeydə alınmasını tələb edir.

  • ikili qeydiyyat prinsipi – bütün təsərrüfat əməliyyatları eyni vaxtda ən azı iki hesabda bərabər məbləğdə əks olunur, mühasibatlığın əsas prinsiplərindəndir.

Aşağıdakılar da təməl prinsiplər hesab olunur:

  • muxtariyyət prinsipi;
  • obyektivlik prinsipi;
  • məxfilik prinsipi;
  • sənəd əsası prinsipi;
  • uyğunluq prinsipi.

Qeyd edilən prinsiplərin məzmunu barədə geniş yazmaq istəmirik, daha ətraflı buradan tanış ola bilərsiniz. Həmçinin bizim saytdan da uyğun məlumat tapmaq olar.

Bu sırada uçota aid olan amortizasiya (depreciation) və təxirə salınmış vergitutmanı (deferred taxation) prinsiplərini da qeyd etmək olar, amma onlar mühasibat uçotunun nəzəri əsasları haqqında müzakirələrdə nadir hallarda rast gəlinirdi.

15 Fev 2024

Azərbaycanda yeni Vergi Məcəlləsi hazırlanır

by | posted in: Xəbər | 0

Bu ildən Azərbaycanda yeni Vergi Məcəlləsinin hazırlanması istiqamətində işlərə başlanılıb.

Bunu İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin rəis müavini Samirə Musayeva bildirib.

“Bu məqsədlə biznes subyektləri ilə birgə baxış keçiririk. Yeni Məcəllə təkcə dilin sadələşdirilməsi ilə bağlı deyil. Biz həm də qanunvericiliyi bir daha təhlil edəcəyik. Hazırda Məcəllənin Yol Xəritəsini hazırlayırıq. Biznes subyektləri ilə işçi qaydada görüşlər aparırıq. Beynəlxalq təcrübəni özümüz də araşdırırıq, məsləhətçi şirkətlər də cəlb edirik. Yeni Məcəllənin nə vaxt hazır olacağını indi demək tezdir. Amma prosesə başlamışıq. Onun başa çatdırılmasını çox uzun illərə buraxmaq istəmirik. Sadəcə Məcəllənin Yol Xəritəsinin hazırlanmasını yekunlaşdırmamış onun nə vaxt hazır olacağını demək qeyri-ciddi olar”, – deyə o qeyd edib.

S.Musayeva ötən il gündəmə gətirilmiş ƏDV-nin diferensiallaşdırılması məsələsinə də münasibət bildirib: “Milli Məclisdə də dəfələrlə demişik ki, diferensiallaşdırma məsələsi bir tərəfdən müsbət addım kimi görünə bilər. Amma bizdə onun alternativi var. Bu da “ƏDV geri al” layihəsidir. Biz hazırda baxırıq ki, bu istiqaməti necə stimullaşdıra bilərik. Bu layihənin inzibatçılığı daha idarəoluna biləndir və sui-istifadə hallarına imkan verməmək baxımından daha əlverişlidir. Amma yenə də inkar etmirik ki, diferensial dərəcə də ola bilər. Sadəcə bu gün gündəliyimizdə bu məsələ yoxdur. Biz onu gündəliyə gətirəndə, hansı məhsul və dərəcələr üzrə olacağına baxılacaq. Amma bir daha qeyd edim ki, biz bunu başqa bir formada, yəni “ƏDV geri al” layihəsi şəklində tətbiq edirik”.

Mənbə report.az

Əmək funksiyasının icrası zamanı maddi məsuliyyət

15 Fev 2024

Əmək funksiyasının icrası zamanı maddi məsuliyyət

by | posted in: Xəbər | 0

İşçilərin əmək funksiyasının tərkibinə nələr aid ola bilər? Əmək funksiyasının icrası zamanı yarana bilən maddi məsuliyyət necə rəsmiləşdirilir? Təqdim edilən məqalədə bu suallara cavab tapa bilərsiniz.

Əmək anlayışı

Əmək məhsul istehsalı, xidmət göstərilməsi zamanı sərf edilən səylərin məcmusudur. Həmçinin, müəssisənin ştat cədvəlində müəyyən vəzifə tutan, müəyyən bacarıq səviyyəsinə malik olan şəxs tərəfindən həyata keçirilir, işçi qüvvəsi, yaxud da əmək ehtiyyatı ilə ölçülür. Hər bir şəxsin əmək hüququ var və bu hüququn həyata keçirilməsini  təmin edən qaydalar AR Əmək Məcəlləsinə əsasən tənzimlənir. Əmək hüququnun həyata keçirilməsinin əsas və aparıcı forması əmək müqaviləsidir. Müqavilə əmək münasibətlərini rəsmiləşdirən, onun əsas şərtlərini, tərəflərin hüquq və vəzifələrini əks etdirən sənəddir.

Əmək funksiyası

Əmək funksiyası anlayışı Əmək Məcəlləsinin 3-cü maddəsinin 9-ci bəndində Məcəllənin əsas anlayışlarından biri kimi təyin edilir. O, müqavilənin əsas şərtlərindən biri, işçinin  bir və ya bir neçə vəzifə üzrə yerinə yetirməli olduğu işlərin məcmusudur. Əmək funksiyasının həcmi ƏƏSMN tərəfindən təsdiq edilmiş Vahid Tarif-İxtisas Sorğu Kitabçasına uyğun müəyyən olunur. Görülən işlərin müəyyən tarif dərəcəsinə aid edilməsi müəssisənin Həmkarlar İttifaqı təşkilatı, o olmadıqda isə əmək kollektivinin razılığı ilə işəgötürən tərəfindən həyata keçirilir. İşçidən müqavilədə nəzərdə tutulmayan əmək funksiyasının icrasının tələb edilməsi düzgün deyildir. Ona görə də müqavilələr hazırlanan zaman işçinin yerinə yetirməli olduğu işlər dəqiqliklə şərh edilməli, iş prosesində daşıyacağı maddi məsuliyyət müəyyən edilməlidir.

Məsələn, mühasibatlıq şəbəsinin mütəxəssisinə kadrlar işinin aparılması da həvalə edilmişdir. Lakin bu əlavə iş müqavilədə nəzərdə tutulmamışsa, onda işçi həmin işin görülməsindən imtina edə bilər.

Təcrübədə işçinin vəzifə və öhdəliklərinin daha ətraflı əks olunduğu vəzifə təlimatları tərtib edilir. İşçi işə qəbul zamanı həmin təlimatla tanış olmalı və  imzalayaraq təsdiqləməlidir.

İşəgötürən  tərəfindən bir tərəfli qaydada əmək funksiyasında dəyişikliyin aparılması qanunauyğun deyildir. Hər hansı bir dəyişiklik yalnız tərəflərin qarşılıqlı razılığı əsasında müqaviləyə əlavələrin edilməsi yolu ilə mümkündür. İşəgötürən əmək funksiyasının dəyişməsi  ilə bağlı işçini öz ixtisasına uyğun işlə təmin etməlidir. Əgər təklif edilən işin vəzifə maaşı əvvəlkindən az olmuş olarsa, işçi həmin işi qəbul etməyə bilər.

Bir işçi eyni təşkilatda 2 vəzifə daşıya bilərmi? Daşıya bilər, amma müəyyən şərtlər daxilində. Həmin şərtlər haqqında buradan ətraflı oxuya bilərsiniz.

Əmək funksiyasının dəyişdirilməsi ilə bağlı yaranan mübahisələr məhkəmə yolu ilə həll oluna bilər.

Maddi məsuliyyət

Hər bir işçinin üzərinə düşən vəzifə və öhdəlikləri vicdanlı şəkildə həyata keçirməsi, daxili intizam qaydalarına əməl etməsi zəruridir. Müəssisədə müəyyən kateqoriya vəzifələrdə çalışan əməkdaşlar maddi məsuliyyət daşıyırlar. İşçi əmək müqaviləsi üzrə əmək funksiyasını yerinə yetirərkən işəgötürən verdiyi əmlak, maddi və ya digər sərvətlərdən istifadə edir. Bu onlar arasında qarşılıqlı maddi məsuliyyətin yaranmasına səbəb olur. İşçi və işəgötürən iş prosesində bir-birinə bilərəkdən yaxud bilməyərəkdən ziyan vura bilər. Tərəflərin maddi məsuliyyəti vurulmuş ziyanın aşkar olduğu gündən yaranmış hesab olunur. Təqsiri olan tərəfin inzibati, ya da digər məsuliyyətə cəlb olunmasına baxmayaraq, dəymiş zərərin məbləği müəyyən edilmiş qaydada ödənməlidir. Əgər işçi öz vəzifələrini yerinə yetirən zaman özündən asılı olmayan, qarşısı alına bilməyən təbii fəlakətlər səbəbindən qarşı tərəfə zərər vurmuşsa, bu halda o, məsuliyyət daşımır (ƏM maddə 201).

Maddi məsuliyyət zamanı vurulmuş zərərə görə işçinin hərəkət və hərəkətsizliyindən yaranan təqsiri sübut edilməlidir.

İşəgötürən tərəfindən işçinin məsuliyyətə cəlb edilməsi

İşçi ƏM-si ilə tənzimlənən əmək funksiyasını, vəzifə öhdəliklərini yerinə yetirmədikdə, yaxud da hüquqlarından sui-istifadə etdiyi hallarda işəgötürən tərəfindən  məsuliyyətə cəlb edilməlidir ( ƏM maddə 186).  İşçiyə  tətbiq edilən  intizam tənbehləri aşağıdakılardır:

  • töhmət;
  • sonuncu xəbərdarlıqla töhmət;
  • vəzifə maaşının 1/4 məbləğindən çox olmayan məbləğdə cərimə (kollektiv müqavilələrdə nəzərdə tutulubsa);
  • ƏM-də 70.ç. maddəyə əsasən müqavilənin ləğvi.

İşçi  təyin edilən  intizam tənbehi ilə yanaşı  işəgötürənə dəyən zərərin  əvəzini də ödəməyə borcludur. Müəssisələrdə işəgötürənin əmək müqaviləsinə əlavə olaraq tam maddi məsuliyyət haqqında müqaviləni də bağlaması məqsədəuyğundur. Maddi məsuliyyət müqaviləsi əmlakın, digər sərvətlərin təhlükəsizliyini, qorunmasını öz üzərinə götürən 18 yaşına çatmış işçilərlə bağlanır. İşçi həmin müqavilə üzrə ona etibar edilmiş əmlaka dəyən zərərə görə  tam maddi məsuliyyət daşıyır. Əmək funksiyasının icrası zamanı müqavilənin bağlanmadığı halda, əgər işçinin təqsiri cinayət tərkibli deyilsə, dəyən zərərin orta əməkhaqqı məbləğində ödənilməsi təmin edilməlidir.

Məsələn, müəssisədə təsərrüfat müdiri işləyən işçinin cavabdeh olduğu sahədə malların bir hissəsi yoxa çıxıb. Araşdırma nəticəsində bu məsələnin cinayət xarakterli olmaması, amma işçi məsuliyyətsizliyindən baş verməsi məlum olub. İşçi ilə maddi məsuliyyət müqaviləsi bağlanmadığı üçün, o vurulan ziyanı orta aylıq əməkhaqqı məbləğində ödəməlidir. Yəni əməkhaqqı 400 manat, dəyən ziyan isə 1000 manat məbləğindədirsə, işçinin ödədiyi məbləğ 400 manat olacaqdır. Əks halda, müqavilə bağlanmış olsaydı, işçi əmək funksiyasının icrası zamanı dəymiş zərərin hamısına görə məsuliyyət daşıyacaqdı.

Maliyyə hesabatları üzrə konsepsiya sənədi

1 … 418 419 420 421 422 423 424 … 2. 684