Blog Full

Dəyişikliklər hansı vaxtdan tətbiq olunur?

Respublikamızda iqtisadi münasibətlərin inkişafı bir sıra qanunvericilik aktlarına müntəzəm dəyişik və əlavələri tələb edir. Vergi Məcəlləsi 2024-cü ilin ilk günündən məhz bu səbəbdən müəyyən dəyişikliklərə məruz qalıb.

“Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 3 dekabr 2021-ci il tarixli  № 406-VIQD saylı Qanunu ilə qüvvəyə minən dəyişiklik və əlavələr nələri əhatə edir?

Öncə qeyd edək ki, müəyyən istisnalarla, Vergi Məcəlləsi 2024 -cü ilin yanvar ayının 1-dən dəyişilmiş məzmunla tətbiq edilir. İstisnalar yuxarıda qeyd edilən Qanunun 3.1–3.4-cü maddələrində şərh olunub. Nəzərə alsaq ki, dəyişikliklərdən sonra təsərrüfat əməliyyatları aparılan zaman  vergi ödəyiciləri haqqında müəyyən məlumatlara çıxışın təmin edilməsi qaydalarının (VM, 16.1.11-14-ci maddə), habelə vergi güzəştlərinin tətbiqi üçün uyğun siyahıların (VM, 164.1.25 və 164.1.31-ci maddələr) müvafiq qurumlar tərəfindən hazırlanması tələb olunur, belə istisna təbiidir.

Həmçinin, aksizli mallar və həmin mallar üçün məcburi nişanın alınması (Qanunun 1.55-ci, 1.57-ci, 1.58-ci və 1.61–1.63-cü maddələri) üzrə Vergi Məcəlləsinə dəyişikliklər 2024-cü ilin iyul ayının 1-dən qüvvəyə minəcək.

Vergi Məcəlləsi 2024: dəyişikliklərin mahiyyəti

Düzəliş və əlavələrə nəzər salaraq ümumi şəkildə qeyd edə bilərik ki, Vergi Məcəlləsi üzrə 2024-cü ilin yanvarından də edilən dəyişikliklərdə hökumətin əsas hədəfi vergi yükünün azaldılmasına və optimal vergi siyasətinin tətbiqinə istiqamətlənib. Sahibkarlıq subyektlərinə 03.12.2021-ci il tarixli  406-VIQD saylı Qanunla 2024-cü ildə tətbiq ediləcək vergi güzəştlərini aşağıdakı kimi qruplaşdıra bilərik:

• sosial xarakterli vergi güzəştləri;
• iqtisadi xarakterli vergi güzəştləri.

Birinciyə aid edilə biləcək güzəştlər fiziki şəxsin gəlirləri üzrə vergi yükünün azaldılması yolu ilə həyata keçirilir. Buraya:

• müəyyən kateqoriya şəxslərin güzəştlərinin həcminin artırılması;
• bir sıra gəlirlərin vergiyə cəlb olunan gəlir bazasından çıxarılması kimi tədbirləri aid etmək olar.

Həmçinin, sosial məqsədlərə edilmiş ödənişlərin mənfəət vergisinin azad olunan hissəsinin 15%-ə qaldırılıb (VM, maddə 106.1.17.), mülkiyyət vergiləri üzrə müəyyən təsərrüfat sahələrinə əlavə güzəştlər tətbiq edilib (məsələn, VM, 199.9, 199.21), fiziki şəxs olan istehlakçılar tərəfindən ödənilmiş ƏDV-nin qaytarılmasına (ƏDV cash-back) görə əldə olunan gəlirlər gəlir vergisindən azad edilib (VM, maddə 102.1.40).

Vergi Məcəlləsi 2024-cü ildə də işğaldan azad edilmiş ərazilərə istər yerli, istərsə də xarici iş adamlarının cəlb edilməsi üçün bir alət rolunu oynamaqda davam edəcək. Bunu deməyə Məcəlləyə edilən iqtisadi xarakterli güzəştlər əsas verir.

Vergi Məcəlləsinə dəyişikliklər və əlavələrin məzmunu

Dəyişikliklər Məcəllənin həm ümumi, həm də xüsusi hissəsinə tətbiq olunub. Məcəllənin ümumi hissəsinə edilən dəyişikliklər 19 maddə üzrə olmaqla bu hissənin bütün fəsillərini əhatə edir. Bundan başqa ümumi hissəyə 17 yeni maddə əlavə edilmiş, 4 maddə ləğv olunmuşdur. Vergi Məcəlləsinə dəyişiklik və əlavələr ən çox  AR VM-in V fəslinin (“Vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyət”) 58-ci maddəsi (“Vergilərin azaldılmasına və digər vergi hüquqpozmalarına görə maliyyə sanksiyaları”) üzrədir.

Məcəlləyə yeni əlavə edilmiş maliyyə sanksiyaları taksi sifarişi operatorlarının fəaliyyəti və riskli vergi ödəyicisinin əmtəəsiz əməliyyatları ilə bağlıdır.

Belə ki, vaxtında məlumatları təqdim etməyən yaxud təhrif edilmiş formada təqdim edən taksi sifarişi operatorlarına artıq 1000 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq edilir.

Riskli vergi ödəyicilərinin əmtəəsiz əməliyyatlarına, bu əməliyyat təqvim ili ərzində:

• birinci dəfə baş verdikdə məbləğin 10%-i miqdarında;
• ikinci dəfə baş verdikdə 20%-i miqdarında;
• üçüncü dəfə və daha çox baş verdikdə isə 40%-i miqdarında maliyyə sanksiyaları tətbiq edilir.

Vergi Məcəlləsinə 2024 – cü ilin 1 yanvarından qüvvəyə minmiş ümumi hissəyə dəyişikliklər haqqında Azərbaycan Mühasiblər Məktəbi tərəfindən hazırlanmış təqdimatdan ətraflı məlumat ala bilərsiniz.

Xüsusi hissəyə edilən dəyişikliklər

Bildiyiniz kimi Məcəllənin xüsusi hissəsində vergilərin konkret növləri, onların hesablanması və ödənilməsi qaydaları şərh olunur. Xüsusi hissə on iki fəsildən ibarətdir, 95-229-cu maddələri əhatə edir.

Vergi Məcəlləsinə 2004-cü ilin yanvarından edilən dəyişikliklər vergi növlərinin əksəriyyətini əhatə edir. Ən çox dəyişiklik, AR VM-yə əlavə və ləğvetmələr gəlirlə və xərclərin gəlirdən çıxılması ilə bağlıdır. Zərərin, təmir məbləğinin keçirilməsi, dividendlər və faizlər (VM, 121,122,123-cü maddələr), habelə birgə fəaliyyətdən mənfəətin, gəlirlərin bölüşdürülməsi (VM, 137 maddə) üzrə müddəalar da dəyişikliyi məruz qalıb.

ƏDV-dən azad olunan əməliyyatlar (VM, maddə 164) üzrə müxtəlif kənd təsərrüfatı istehsalçıları və idxalçıları üzrə mövcud güzəşt müddəti daha uzun müddətə uzadılıb. Habelə aşağıdakı vergi ödəyiciləri üçün də ƏDV-dən azadolma müddətləri uzadılıb:

• dövlət büdcəsindən ayrılmış vəsait hesabına nizamnamələrində nəzərdə tutulan vəzifələri yerinə yetirən dövlət adından yaradılan publik hüquqi şəxslər;
• Formula 1 və Formula 2 yarışları ilə bağlı müvafiq qaydada bağlanılmış müqavilələrə əsasən mal, iş və xidmətin təqdim edilməsi;
• icbari tibbi sığorta fondunun vəsaiti hesabına göstərilən xidmətlər;
• qızıl və gümüşdən məmulatların istehsal və emalı üçün dəzgah, avadanlıq və qurğuların idxalı.

Şəxsi istifadə üçün fiziki şəxsin idxal etdiyi aksizli mallar üzrə aksiz vergisindən azadolmaların siyahısı 188-ci maddəyə əlavə edilib.

Mülkiyyət üzrə vergilərin əks olunduğu maddələrdə də müvafiq dəyişikliklər tətbiq edilib.

Vergi Məcəlləsinin xüsusi hissəsinə 2024-cü ilin yanvarından tətbiq olunan dəyişiklik və əlavələrin tam şərhi burada verilib.

Beləliklə, Vergi Məcəlləsi 2024-cü ilin yanvar ayından etibarən bir-sıra dəyişikliklərə məruz qalıb. Bu məqalədə həmin düzəliş və əlavələrin qısa icmalı verilib. Daha əhatəli məlumatla Azərbaycan Mühasiblər məktəbinin təşkil etdiyi vebinardan tanış ola bilərsiniz.

Vergi Məcəlləsinə edilən və 2024-cü il yanvarın 1-dən qüvvəyə minən dəyişikliklərdən biri də tibb müəssisələri ilə bağlıdır. Məcəlləyə əlavə edilən 164.1.51-1-ci maddəyə əsasən, tədris bazası kimi fəaliyyət göstərən tibb müəssisələrində tibbi xidmətlərin göstərilməsi 2024-cü il yanvarın 1-dən 3 il müddətinə əlavə dəyər vergisindən azad edilir. “Turan” Tədris Mərkəzinin təlimçisi və vergi eksperti Cavid Vəlizadə bu yenilikləri şərh edir. 

Tibb müəssisələri və özəl tibbi praktika ilə məşğul olan fiziki şəxslərə bir sıra vergi güzəşti tətbiq ediləcək. Bunlardan biri də əlavə dəyər vergisi ilə bağlıdır. Bununla bağlı Vergi Məcəlləsinə 164.1.51-1-ci maddə əlavə edilib.

Digər yenilik isə gəlir vergisinin hesablanması ilə bağlıdır. Vergi Məcəlləsinə əlavə olunan 174.5-ci maddəyə əsasən, tibbi müəssisələrin və özəl tibbi praktika ilə məşğul olan fiziki şəxslərin hesabat dövrü ərzində əhaliyə göstərilən tibbi xidmətlər üzrə nağdsız qaydada POS-terminal vasitəsilə aparılan ödəmələr əsasında formalaşan dövriyyəsinin 50 faizi 2024-cü il yanvarın 1-dən 3 il müddətinə onun vergi tutulan ümumi dövriyyəsindən çıxılır. Nağdsız ödəmələr nəzarət-kassa aparatına vahid əməliyyat sistemində inteqrasiya edilmiş POS-terminal vasitəsilə aparılmalıdır.

Misal: “BB” MMC tibb müəssisəsinin aylıq cəmi vergiyə cəlb edilən dövriyyəsi 480.000 manat olub. Dövriyyənin 120.000 manatı POS-terminal vasitəsilə əldə edilib. Müəssisənin aylıq əvəzləşdirə biləcəyi ƏDV isə 25.200 manatdır.

ƏDV-yə cəlb edilməli əməliyyat:

120.000 x 50% = 60.000 manat;

480.000 – 60.000 = 420.000 manat;

420.000 x 18% =75.600 manat.

Əvəzləşdirilən ƏDV məbləği – 25.200 manat.

Büdcəyə ödəniləcək ƏDV məbləği: 75.600 – 25.200 = 50.400 manat.

Misaldan da görə bilirik ki, POS-terminal vasitəsilə əldə edilən 120.000 manatın 50% -lik hissəsi ƏDV-yə cəlb edilmədi. Yəni şəxs 60.000 x 18% = 10.800 manat ƏDV ödəməyəcək.

Vergi Məcəlləsinin 102.1.41 və 106.1.34-cü maddələrinə əsasən, tibb müəssisələri və özəl tibbi praktika ilə məşğul olan fiziki şəxslər tərəfindən dövlət büdcəsinə ƏDV hesablanarkən bu Məcəllənin 174.5-ci maddəsinə əsasən ƏDV məbləğinin azaldılmasından əldə edilən gəlirlər də mənfəət (gəlir) vergisinə cəlb edilməyəcək.

Mənbə: vergiler.az

Vergi Məcəlləsinə bu ildən edilmiş dəyişikliyə əsasən, Azərbaycanda vergi borclarının alınmasına möhlət verilməsi mexanizmi təkmilləşdirilib.

Məlumata görə, Məcəllədə vergi borcuna görə möhlət verilməsi mexanizmi sahibkarlıq subyektlərinin kateqoriyası üzrə borc məbləğindən asılı olaraq müəyyən edilmişdi. Məcəlləyə əsasən mikro və kiçik sahibkarlıq subyekti olan vergi ödəyicisinin borcu 2 000 manatdan, orta sahibkarlıq subyekti olan vergi ödəyicisinin borcu 20 000 manatdan və iri sahibkarlıq subyektinin borcu 100 000 manatdan az olarsa, vergi öhdəliyinin yerinə yetirilməsi müddəti uzadılmırdı. Bu səbəbdən vergi borcu qeyd edilən məbləğlərdən az olan vergi ödəyiciləri möhlət hüququndan istifadə edə bilmirdilər.

İnzibatçılığın yüngülləşdirilməsi məqsədilə edilən dəyişikliyə əsasən bu məbləğlərin ümumiləşdirilərək sahibkarlıq subyektlərinin kateqoriyasından asılı olmayaraq 500 manat müəyyən edilməsi təsbit olunub. Bununla da kreditləşdirilən minimum borc məbləğləri müvafiq olaraq 2 000, 20 000 və 100 000 manatdan 500 manata endirilib ki, bu da bu alətdən faydalanmaq istəyən vergi ödəyiciləri üçün əlverişli imkan yaradır.

Digər tərəfdən, Məcəllənin 1 yanvar 2024-cü ilədək qüvvədə olan redaksiyasında mikro və kiçik sahibkarlıq subyekti olan vergi ödəyicisinin borcu 20 000 manatdan, orta sahibkarlıq subyekti olan vergi ödəyicisinin borcu 100 000 manatdan və iri sahibkarlıq subyektinin borcu 300 000 manatdan yuxarı olarsa, vergi öhdəliyinin yerinə yetirilməsi müddətinin uzadılması məqsədilə vergi ödəyiciləri tərəfindən müraciətə müvafiq sənədlərlə yanaşı əlavə olaraq bank zəmanəti, zaminlik və ya girov müqaviləsinin, yaxud əmlakın siyahıya alınmasına dair yazılı razılığın əlavə edilməsi tələb edilirdi. Dəyişikliyə əsasən, bu məbləğlər ümumiləşdirilərək sahibkarlıq subyektlərinin kateqoriyasından asılı olmayaraq 300 000 manat müəyyən edilir. Bu da bu alətdən faydalanmaq istəyən mikro, kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri üçün inzibatçılığın sadələşdirilməsinə imkan verir.

Eyni zamanda, vergi borcuna möhlət verilməzdən əvvəl borc məbləğinin 10 %-ni ödəməklə, vergi ödəyicisi möhlət aldıqdan sonra qarşılıqlı razılaşmaya uyğun olaraq vergi borcunu ödəmə niyyətinin olması ilə bağlı iradə ifadəsini nümayiş etdirmiş olacaq.

Bu istiqamətdə digər bir dəyişiklik vergi ödəyicilərinin yaranmış borclarını birdəfəyə ödəmək imkanı olmadıqda yaranmış vergi borcuna möhlət verilməsi hüququndan istifadə edə bilməsinin işlək mexanizminin yaradılmasıdır. Bu məqsədlə Nazirlər Kabineti tərəfindən vergi ödəyicisinin vergi borcunu ödəmə qabiliyyətinin müəyyənləşdirilməsi qaydası təsdiq ediləcək və bu alətdən istifadə edilməsi vergi ödəyiciləri tərəfindən borcların daha rahat şəkildə ödənilməsi imkanlarını yaratmış olacaq.

Əlavə olaraq bu istiqamətdə bır sıra dəyişikliklər edilib:

• Dövlət satınalmalarından irəli gələrək və ya mövsümi işlərlə əlaqədar vergi borcuna möhlət verilməsi ilə bağlı müraciət edən vergi ödəyicisinin vergi orqanında uçotda olması tələb edilən müddət 3 ildən 2 ilə endirilir;
• Vergi ödəyicisi tərəfindən son bir il ərzində müddəti uzadılmış vergi öhdəliyi vaxtında yerinə yetirilmədikdə vergi öhdəliyinin yerinə yetirilməsi müddəti uzadılmır;
• Möhlət müddəti ərzində möhlət verilmiş borca münasibətdə borcun alınması ilə bağlı tədbirlər dayandırılır.

Mənbə: report.az

Vergi Məcəlləsində 1 yanvar 2024-cü ildən tətbiq edilən dəyişikliklərdən biri də torpaq vergisi bəyannaməsinin təqdim edilməsi ilə bağlıdır. Sərbəst auditor Altay Cəfərov dəyişikliyin mahiyyəti və hesabatların hazırlanma qaydalarını şərh edir.

Torpaq vergisi bəyannaməsinin təqdim edilməsi ilə bağlı dəyişiklik nəticəsində müəyyən anlaşılmazlıqlar aradan qaldırılıb. Belə ki, 01.01.2024-cü ilədək torpaq vergisi bəyannaməsi ilə bağlı Vergi Məcəlləsinin 208.2-ci maddəsində göstərilirdi ki, torpaq vergisini müəssisələr torpaq sahələrinin ölçüsünə və torpaq vergisinin dərəcələrinə əsasən illik olaraq hesablayır və mayın 15-dən gec olmayaraq hesablamaları vergi orqanına təqdim edirlər.

Maddədən görünür ki, torpaq vergisi bəyannaməsi cari il üçün həmin ilin may ayının 15-ə kimi təqdim edilməli idi. Məsələn, 2023-cü il üçün bəyannamə mayın 15-dək verilməli, yəni il tam başa çatmamış həmin ilin bəyannaməsi may ayına qədər təqdim edilməli idi. Bu da ümumi olaraq vergitutma və vergilərin hesablanmasında vergi ödəyiciləri üçün çətinliklər törədirdi. Artıq bu çətinlik aradan qaldırılıb.

Dəyişikliklərdən sonra Vergi Məcəlləsinin 208.2-ci maddəsində göstərilib ki, torpaq vergisini müəssisələr torpaq sahələrinin ölçüsünə və torpaq vergisinin dərəcələrinə əsasən illik olaraq hesablayır və hesabat ilindən sonrakı ilin yanvarın 31-dən gec olmayaraq bəyannaməni vergi orqanına təqdim edirlər.

Burada ən vacib məqam “…. hesabat ilindən sonrakı il….” ifadəsidir. Belə aydın olur ki, torpaq vergisinə görə hesabat ilinin bəyannaməsi növbəti ildə təqdim ediləcək. Yəni 2024-cü ilin torpaq vergisi bəyannaməsi artıq 15 may 2024-cü ilə kimi yox, 31 yanvar 2025-ci ilədək təqdim ediləcək. Yəni mənfəət vergisi, əmlak vergisi bəyannamələrinin təqdim edilməsi qaydalarına uyğun olaraq torpaq vergisi bəyannaməsi də il başa çatdıqdan sonra növbəti ilin 31 yanvarına kimi təqdim ediləcək.

Həmçinin, torpaq vergisi üzrə cari ödənişlər də normal olaraq qaydaya düşmüş olur. Bütün bunları sadə bir misal üzərində nəzərdən keçirək.

Misal

Hesab edək ki, “AA” MMC-nin 2023-cü il üzrə torpaq vergisi bəyannaməsinə görə vergi məbləği 5.000 manat olub. Şirkət 2024-cü ilin may ayının 20-də Bakı şəhəri üzrə 1.000 kvadratmetr sənaye təyinatlı torpaq sahəsi alır. Həmçinin, iyul ayının 5-də 2.000 kvadratmetr tikinti təyinatlı torpaq sahəsini satır. Nəzərə alaq ki, yuxarı hissə üçün əmsal tətbiq edilmir. MMC-nin vergi hesablamaları və bəyannamə məlumatları necə olacaq?

Vergi Məcəlləsinin 208.5-ci maddəsinə əsasən, müəssisələr tərəfindən torpaq vergisi üzrə cari vergi ödənişləri 15 avqust və 15 noyabr tarixlərindən gec olmayaraq bərabər məbləğlərdə ödənilir. Hər ödəmənin məbləği əvvəlki vergi ilində hesablanmış vergi məbləğinin 1/2 hissəsini təşkil edir.

Deməli, 2024-cü ilin 15 avqust tarixinə kimi 2.500 manat cari torpaq vergisi borcu kimi və 15 noyabradək 2.500 manat cari torpaq vergisi kimi şəxsi vərəqəyə yazılacaq və şirkət bunları ödəməlidir.

Yeni dəyişikliyə görə, Vergi Məcəlləsinin 208.5-2-ci maddəsində yazılıb:

208.5-2. Vergi ödəyicisinin hesabat dövründə torpaq sahəsinə mülkiyyət hüququ, habelə dövlət və bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaqlardan icarə və ya digər əsaslarla istifadə hüququ yarandıqda və ya bu hüquqa xitam verildikdə, həmin torpaq sahəsinə münasibətdə vergi məbləğinin hesablanması bu torpaq sahəsinin vergi ödəyicisinin mülkiyyətinə (icarə və ya digər əsaslarla istifadəsinə) keçdiyi aydan sonrakı aydan etibarən mülkiyyətində (icarə və ya digər əsaslarla istifadəsində) olduğu ayların sayına mütənasib olaraq aparılır.

Deməli, 20 may 2024-cü ildə alınan və 5 iyulda satılan torpaq sahəsinin hesablanması aşağıdakı kimi olacaq:

Alınan 1.000 kv.m torpaq sahəsinin vergisi:
(1000 : 100) x 10)) :12 x 6 = 50 manat olacaq.

Satılan 2.000 kv.m torpaq sahəsinin vergisi: (avqust-dekabr dövrü üçün)
((2000 : 100) x 10)) : 12 x 5 = 83,33 manat.

Satılan torpaq sahəsinin vergisi 83,33 manat azaldılacaq.

Son nəticə olaraq, 2024-cü ilin torpaq vergisi bəyannaməsində aşağıdakı kimi rəqəm görünəcək:

(5000 + 50 – 83,33) = 4.966,67 manat.

Bundan əlavə, Vergi Məcəlləsində yeni dəyişikliklə əlavə edilmiş müddəaya əsasən, torpaq vergisi üzrə cari vergi ödəmələri vergi ili üçün vergi ödəyicisindən tutulan verginin məbləğinə aid edilir. Torpaq vergisi üzrə cari vergi ödəmələri hesabat ili başa çatdıqdan sonra yenidən haqq-hesab edilir və bu zaman hesablanmış cari vergi məbləği hesabat üzrə vergi məbləğindən çox olduğu halda artıq hesablanmış cari vergi və ona uyğun faiz məbləğləri azaldılır.

Odur ki, 31 yanvar 2025-ci il tarixinə kimi torpaq vergisi bəyannaməsində 4.966,67 manat yazılmaqla təqdim edildikdən sonra 2024-cü il üçün cari məbləğ kimi hesablanmış və ödənilmiş 5000 manat 33,33 manat qədər azalacaq və şəxsi vərəqədə 33,33 manat artıq ödəmə kimi görünəcək.

Mənbə: vergiler.az