Blog Full

Kimə təhtəlhesab şəxs kimi pul avansı verilə bilər? Ezamiyyə zamanı işçinin xərcləri üçün vəsait necə verilir? Avans hesabatı təhtəlhesab şəxs tərəfindən necə təqdim olunur? Bu və digər sualların cavabını təqdim edilən məqalədən tapa bilərsiniz.

İşçiyə pul avansı nə vaxt verilir?

Müəssisə və təşkilatlar uyğun sərəncamla (ezamiyyə əmri) öz işçilərini daimi iş yerindən başqa yerə müəyyən müddətə ezamiyyətə göndərə bilər. İşçilərin başqa yerə xidməti tapşırığı yerinə yetirmək üçün ezam olunması Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin təsdiq etdiyi “İşçilərin ezamiyyə qaydaları” ilə tənzimlənir.

Qeyd edilən qaydaların birinci, “Ümumi müddəalar” bölməsinin 5-ci maddəsinə görə “Ezam olunan işçiyə ezamiyyətə getməzdən əvvəl ezamiyyətin müddətinə uyğun olaraq pul avansı verilir”. Belə işçilər təhtəlhesab şəxslər hesab olunur.

Pul avansı həm kassadan nağd şəkildə, həm də işçinin kart hesabına köçürülməklə ödənilə bilər.

Pul avansı ezamiyyə xərclərindən başqa həm də:

• təsərrüfat xərcləri;
• nümayəndəlik xərcləri üçün verilə bilər.

Verilmiş vəsait təyinatı üzrə xərclənir, sonra isə mühasibatlığa avans hesabat təqdim olunur. Avans məbləğ üzrə əməliyyatlar kassa əməliyyatlarının aparılması qaydaları ilə tənzimlənir.

Kimlər təhtəlhesab şəxs ola bilər?

Müəssisənin maraqları naminə malların, iş və xidmətlərin (məsələn, ezamiyyə zamanı mehmanxana xidmətləri) ödənilməsi üçün vəsait verilmiş şəxslər təhtəlhesab şəxslər hesab edilir. Hüquqi şəxsin yaxud fərdi sahibkarın istənilən işçisi təhtəlhesab şəxs ola bilər. Bunun üçün menecer ona əmrlə müvafiq səlahiyyətlər verir və gələcək xərcləri təsdiq edir.

Rəsmi olaraq müəssisədə işləməyən şəxs yaxud təsisçi təhtəlhesab şəxs kimi pul götürə bilməz. Bu fərdi sahibkara da aiddir, çünki o, öz sahibkarlıq subyektinin işçisi deyil. Amma bu, sahibkara problem yaratmır, çünki xərc istiqamətlərini göstərməklə, o, cari hesabındakı vəsaitdən yaxud kassadakı puldan istifadə edə bilər.

Təhtəlhesab şəxs maddi-məsul işçidir, müvafiq qaydada avans hesabatı vermədikdə və sənədlərlə təsdiq olunmayan xərcləri qaytarmadıqda, avans məbləği işəgötürən tərəfindən:

• işçinin əməkhaqqısından tutacaq, yaxud;
• bərpası məhkəmə vasitəsi ilə təmin ediləcək.

Ezamiyyə üçün avans necə verilir?

Təhtəlhesab məbləğlər işçinin ərizəsi, yaxud da kassa məxaric orderi vasitəsilə verilir. Hər iki halda sənədlərdə müəssisə rəhbərinin razılığını təsdiq edən imza, habelə baş mühasibin imzası mütləqdir.

Təhtəlhesab şəxslərin xərcləri şirkətin işi ilə bağlı olmalıdır. Bu formada əməkhaqqı vermək, nağdlaşdırma, maddi yardım vermək olmaz.

Xərcləri kim təsdiqləyir?

Ezamiyyə yaxud digər hallarda avans vəsaitin verilməsi təşəbbüskarı rəhbərlik yaxud işçi ola bilər. Birinci halda rəhbərlik tərəfindən verilən əmrdə pulun:

• kimə;
• nəyə;
• nə qədər müddətə;
• hansı məbləğdə verilməsi müəyyən edilir.

Əks halda işçi sərbəst formada ərizə yazır, rəhbər yuxarıdakı məlumatları təsdiq etməklə imzalayır.

Avans hesabatı

Avans hesabatı təyinatından asılı olaraq 5 iş günü ərzində mühasibatlığa təqdim edilməlidir. Məbləğin xərclənməyən hissəsi isə kassaya qaytarılmalıdır. Eyni şəxsə təkrar pul avansının verilməsi keçmiş avans hesabatının təqdim edilməsindən sonra təmin edilə bilər. Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalarda ezamiyyə xərcləri xüsusi yer tutur. Ezamiyyət zamanı işçiyə nəqliyyat, kommunal və gündəlik yeməklə əlaqədar bütün xərclər müəssisə rəhbəri tərəfindən ödənilir. Təhtəlhesab şəxs ezamiyyətdən qayıtdıqdan sonra 3 iş günü ərzində avans hesabatını hazırlayaraq mühasibatlığa təhvil verməlidir. Həmin avans hesabatı, ona əlavə edilmiş ezamiyyə vəsiqəsi, digər lazımi sənədlər mühasibatlıq tərəfindən yoxlanılır və müəssisə rəhbəri tərəfindən təsdiq edilir. Hazırlanmış avans hesabatı əsasında təhtəlhesab şəxslə haqq-hesab aparılır. Ola bilər ki, məbləğ xarici valyuta ilə verilsin. Bu halda haqq-hesabın aparılması AR Mərkəzi Bankın məzənnəsinə uyğun olaraq manatla həyata keçirilir.

Təhtəlhesab şəxs tərəfindən avans hesabatının müəyyən olunmuş vaxtda təqdim edilməsi, həmçinin verilmiş pul avansının istifadə edilməmiş hissəsinin kassaya geri qaytarılması zəruridir. Əks halda qanunvericiliyə uyğun olaraq həmin borc işçinin əməkhaqqısından tutula bilər. Əgər işçi sənədlərlə təsdiq olunmaq şərtilə ona verilmiş avans məbləğindən artıq xərcləmiş olarsa, yenidən haqq-hesab aparılaraq qalıq məbləğ işçiyə ödənilməlidir. Avans hesabatında:

• müəssisənin adı;
• işçinin, adı, soyadı və atasının adı;
• hesabatın N-si, tarixi, təyinatı;
• avans məbləği;
• xərclənən məbləğ (ezamiyyə zamanı yaxud digər məqsədlərə) və s. qeyd edilməlidir.

Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmaların uçotu hesablar planının “Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar” adlı hesabında aparılır.

Qanunvericiliyə əsasən, əsas vəsaitlərə çəkilən təmir xərcləri müəyyən şərtlərlə vergi ödəyicisinin gəlirlərindən çıxıla bilər. Maliyyə-mühasibat üzrə ekspert Xalid Cəfərov bunun hansı qaydalarla reallaşdırılması yollarını açıqlayıb: 

Hər il üçün gəlirdən çıxılmalı olan təmir xərclərinin məbləği məhdudlaşdırılır. Bu məbləği tapmaq üçün torpaq, tikili və avadanlıqların hər bir kateqoriyasının əvvəlki ilin sonuna qalıq dəyərini müvafiq faiz dərəcəsinə görə hesablamaq lazımdır.

Vergi Məcəlləsinin 115.1-ci maddəsinə əsasən, faiz dərəcələri aşağıdakı kimi müəyyən olunub:

• binalar, tikinti və qurğular – ilin sonuna qalıq dəyərinin 2 faizi;
• maşınlar, avadanlıq və hesablama texnikası – ilin sonuna qalıq dəyərinin 5 faizi;
• yüksək texnologiyalar məhsulu olan hesablama texnikası – ilin sonuna qalıq dəyərinin 3 faizi;
• nəqliyyat vasitələri – ilin sonuna qalıq dəyərinin 5 faizi;
• digər torpaq, tikili və avadanlıqlar – ilin sonuna qalıq dəyərinin 3 faizi;
• köhnəlmə (amortizasiya) hesablanmayan torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə – 0 faiz.

Təmir xərclərinin faktiki məbləği bu hədd ilə müəyyənləşdirilən məbləğdən az olduqda, gəlirdən təmir xərclərinin faktiki məbləği çıxılır. Bu halda növbəti vergi illərində təmir xərclərinin gəlirdən çıxılan həddi təmir xərclərinin faktiki məbləği ilə müəyyənləşdirilmiş hədd hesablanmış məbləği arasındakı fərq qədər artırılır.

Müəyyən edilmiş məhdudlaşdırmadan artıq olan məbləğ cari vergi ilinin sonuna torpaq, tikili və avadanlıqların (vəsaitin) qalıq dəyərinin artmasına aid edilir.

Vergi Məcəlləsinin 152-ci maddəsinə əsasən, bu Məcəllənin 115.1-ci maddəsində müəyyən edilmiş məhdudlaşdırmadan artıq olan məbləğ cari vergi ilinin sonuna əsas vəsaitlərin (vəsaitin) qalıq dəyərinin artmasına aid edilir. Amortizasiya olunmayan, köhnəlmə (amortizasiya) hesablanmayan əsas vəsaitlərin təmirinə çəkilmiş xərclər gəlirdən çıxılmır və onların balans dəyərini artırır.

İcarəyə götürülmüş torpaq, tikili və avadanlıqların təmiri üzrə xərclərin gəlirdən çıxılan məbləği torpaq, tikili və avadanlıqların hər bir kateqoriyasının əvvəlki ilin sonuna qalıq dəyərinin yuxarıda qeyd olunan faiz həddi ilə məhdudlaşdırılır.

Misal:

İlin əvvəlinə “XX” MMC-yə məxsus avtomobilin 2022-ci ilin əvvəlinə qalıq dəyəri 5.000 manat olub. Vergi Məcəlləsinin şərtlərinə əsasən, bu avtomobilə il ərzində 250 (5000 manat x 5%) manat təmir xərci gəlirdən çıxıla bilər, yəni gəlirdən çıxılan xərcə silinə bilər:

5000 x 5% = 250 manat.

Avtomobilin təmirinə il ərzində faktiki olaraq kassadan 500 manat, yəni normadan 250 manat artıq xərclənib. Bu zaman norma daxilindəki təmir xərci birbaşa xərclər maddəsinə, normadan artıq xərc isə avtomobilin qalıq dəyərinin üstünə silinməlidir.

Mənbə: vergiler.az