Diqrafik mərhələdə mühasibat nəzəriyyəsinin formalaşması
Mühasibat uçotu metodologiyasının diqrafik mərhələsi italyan alimi Luka Paçolinin (1445-1517) ikili yazılışın təsviri ilə də yadda qalıb. Həmin dövrdə bu üsul digər ölkələrə də yayıldı, mühasibatın nəzəri əsaslarının daha da inkişaf etməsinə səbəb oldu. Mühasibatın tarixinin bu mərhələsində formalaşan uçotla bağlı bir sıra anlayışlar bu gün də istifadə edilir. Balans, hesablaşma, debet, kredit və ikili yazılış kimi anlayışlar üzərində qurulan uçot nəzəriyyəsi XV əsrin sonuna qədər İtaliyada tam şəkildə formalaşdı.
İkili yazılış üsulu hazırda da dünyanın bütün ölkələrinin milli mühasibat sistemlərinin əsasını təşkil edir. Vaxt keçdikcə bu üsul sayəsində:
- balans ümumiləşdirmə metodunun tətbiqi, habelə;
- prioritet mühasibat hesabatının – balans hesabatının formalaşdırılması mümkün olmuşdu.
Diqrafik mərhələnin alimləri
Təhlil edilən mühasibatın tarixinin bu mərhələsində mühasibat uçotu və hesabatlılıq müəssisələrin idarə edilməsində mühüm funksiyanı yerinə yetirməyə başlayır və təsərrüfat fəaliyyətinin fundamental tələbatına çevrilir. Luka Paçoli ilə yanaşı, qeyd olunan dövrdə mühasibat uçotu və hesabatların nəzəriyyəsi və metodologiyasının inkişafına XV – XIX əsrlərdə dünyanın görkəmli mütəfəkkirləri – F. V. Flori, D. Kastillo, Qotlib, V. Şvayker, Pietro, S. Stevin, J. Savari, K. Van Gezel, B. F. Barr, P. Skali, Laryu da əhəmiyyətli töhfələr vermişlər.
- Flori, italyan mühasibi, balansın iki növünü fərqləndirirdi:
- sınaq və ya cari balans;
- ilin yekunlarına görə tərtib olunan yekun balans.
Flori bütün hesabları dörd qrupa bölmüşdür:
- kapital hesabları;
- nominal (əməliyyat) hesabları;
- ticarət (maddi) hesabları;
- hesablaşma hesabları.
İqtisadi həyatda Flori uçotda əks olunmalı olan dörd məqamı ayırırdı: debitor, kreditor, məbləğ və faktın xarakteri. O, uçot informasiyasının analitik inkişafına da öz töhfəsini vermişdir.
Kastillo təsərrüfat həyatının hər bir faktını bağlanmış müqavilə kimi şərh edirdi: alış, satış, töhfə və s. O, səhvən hesab edirdi ki, uçotda prioritet əsası onun iqtisadi məzmunu deyil, müqavilənin hüquqi forması təşkil edir.
Qotlib inventarlaşdırmanın aparılması qaydasını təkmilləşdirib, inventar tərtib etmək əvəzinə təbii qalıqlar haqqında qeydləri birbaşa əmtəə kitablarında etməyi tövsiyə edib. Əslində, o, inventarlaşdırmanın nəticələrinin rəsmiləşdirilməsində istifadə olunan müasir müqayisəni xatırladan uçot reyestrini təklif edib.
Şvayker hesab edirdi ki, sənədlərin mövcudluğu mühasibat uçotunun düzgünlüyünün vacib şərtidir. Bundan başqa, hesab edirdi ki, əsaslı ilkin sənədlər olmadan sistemli qeydiyyatlarda mühasibat uçotunun aparılması düzgün deyil. Əslində, alim təsərrüfat fəaliyyəti faktlarının sənədləşdirilməsi metodunun əsasını qoymuşdu.
Pietro “məsuliyyət mərkəzləri” üzrə xərclər ideyasını irəli sürdü. Bunun üçün bütün istehsal sahələrində məsul şəxslər xüsusi mədaxil-məxaric kitabları aparırdılar, hansılar ki, ayın sonunda mühasibatlığa təqdim edilirdi.
Stevin belə nəticəyə gəlmişdi ki, mühasibat uçotu kassada pulun mövcudluğu, hesabat və maddi məsul şəxslərlə hesablaşmaların vəziyyəti, debitorlarla və kreditorlarla hesablaşmaların vəziyyəti, hər bir malın satışı və alınması üzrə əməliyyatların nəticələri barədə məlumatları təqdim etməlidir. Nəticədə, S. Stevin, Floriyə kimi, uçot informasiyasının analitik inkişafına töhfə vermişdir.
Savari bütün hesabları və müvafiq olaraq, apardıqları qeydiyyatları sintetik və analitik hesablara böldü. Savari tərəfindən edilən əsas elmi nəticələr ondan ibarətdir ki, bütün analitik hesabların saldosunun məbləği onların açıldığı sintetik hesabın saldosuna bərabər olmalıdır. Debet üzrə dövriyyələrin məbləği və bütün analitik hesabların krediti üzrə dövriyyələrin məbləği onların açıldığı hesabın debet və krediti üzrə dövriyyələrə bərabər olmalıdır. Beləliklə, Savari hesabların təsnifatının inkişafına töhfə vermiş və sintetik və analitik hesablar arasında əlaqəni təsvir etmişdir.
Van Gezel hesabların özünəməxsus (passiv) və əks (aktiv) hesablarına bölünməsini müəyyənləşdirdi. Onlardakı qeydlər debet və kredit mahiyyətinə görə əks xarakter daşıyır. Bu alimin hesabların təsnifatının inkişafına verdiyi töhfələr göz qabağındadır.
F. Barr da həmçinin hesabların təsnifatına öz töhfəsini vermiş və iki qrup hesab təklif etmişdir:
- mülkiyyətçinin hesablarını (“kapital” hesabı) və onun agentlərinin (kassir, anbarçı və s.) hesablarını daxil edən ümumi hesablar;
- müxbir – debitor və kreditorlarla hesablaşmaların vəziyyətini əks etdirən şəxsi hesablar.
Skali hesabların təsnifatını inkişaf etdirməyə davam etdi, hesabları üç qrupa böldü:
- şəxsi hesablar (kapital hesabları, mənfəətlər və zərərlər, nəticələr);
- əmlak hesabları;
- müxbir hesabları (debitor və kreditorların hesabları).
Laryu kassirlər üçün bir qayda tətbiq etdi: ”əvvəlcə yaz, sonra ödə; əvvəlcə al, sonra yaz”. Maraqlıdır ki, həmin tədqiqatçının mülahizələrində ziddiyyətlər var: pul ödənilərkən o, hesablanma prinsipini, pul aldıqda isə kassa prinsipini tətbiq etməyi tövsiyə edir. Eyni zamanda, bu ziddiyyət hazırda MHBS-də istifadə olunan keyfiyyətli məlumatlardan birini özündə əks etdirir: diqqətlilik prinsipi, yaxud mühafizəkarlıq. Bu prinsipin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, xərclər və öhdəliklər hesabatlarda həmişə və şübhəsiz əks olunur, aktivlər və gəlirlər isə yalnız iqtisadi fayda gətirəcəyinə əminlik olduğu halda əks olunur.
Beləliklə
- Mühasibatın tarixi inkişafının üçüncü tarixi mərhələsində ikili yazılışın qəbulu və inkişaf etdirilməsi ilə yanaşı, sadə qeydlərdən də istifadə olunurdu;
- Uniqrafik yazılış kimi patrimonial və ikili qeydiyyat üsulundan istifadə edən diaqrafik mühasibat uçotu inkişaf edirdi.
Habelə, hesablar planında inqilabi dəyişikliklər baş verdi, şərti hesablar (metod və qayda hesabları), öz vəsaitləri – kapital hesabı və ona əlavə kimi mənfəət/zərər hesabı tətbiq edilməyə başlandı.
Ölkənin ilk rəqəmsal bankı Birbank müştərilərinə qazandırmaqda davam edir. Belə ki, istifadəçilər “QR ilə ödə” stikerini gördükləri istənilən yerdə Birbank tətbiqinin “QR” hissəsindən ödəniş edə, üstəlik 3%-dək keşbek qazana bilərlər.