Blog Full

Məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqı

İşəgötürən işçilərə iş yerini (vəzifəsini) və orta əməkhaqqını saxlamaqla əmək məzuniyyəti  verməyə borcludur. Bu məqsəd üçün hesablamalar zamanı Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin tələbləri, məzuniyyət vaxtı orta əməkhaqqının hesablanması zamanı nəzərə alınan ödənişləri, əmsallaşdırılma qaydasını  tənzimləyən Nazirlər Kabinetinin qərarı nəzərə alınmalıdır.

Hər bir işçi il ərzində bir dəfədən az olmayaraq məzuniyyətlə təmin edilməlidir. Məlumdur ki, ilk iş ilində işçinin məzuniyyətdən istifadəsi üçün 6 ay iş stajının olması zəruridir. Növbəti illərdə isə istənilən vaxt, yəni məzuniyyətlərin növbəlilik cədvəllərində nəzərdə tutulan vaxtda təyini mümkündür. Məzuniyyətin hesablanması təqvim günlərinə uyğun aparılır.

Məzuniyyətə çıxan işçilərə məzuniyyətlərin verildiyi il nəzərə alınmadan  əməkhaqqı hesablanmalıdır. Qanunvericiliyə uyğun olaraq  əməkhaqqının  məzuniyyətin başlamasına 3 gün qalmış ödənməsi tələb edilir. Məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının verilməsi və ödənilməsi qaydaları AR Əmək Məcəlləsinin 140-cı maddəsi ilə tənzimlənir.

Məzuniyyət haqqının hesablanması üçün ümumi qaydalar

Məzuniyyət vaxtı orta əməkhaqqının hesablanması zamanı əvvəlcə hesablaşma dövrü müəyyən edilməlidir. Əmək qanunvericiliyinə görə, bu, işçinin məzuniyyətindən əvvəlki 12 təqvim ayıdır (ƏM, maddə 140.1). Bu halda, təqvim ayı 1-dən 30-a (31-ə) (fevralda – 28-ə (29)) qədər olan dövrdür. Məsələn, işçi 2022-ci ilin iyun ayında illik ödənişli məzuniyyətə çıxır. Hesablaşma müddəti 2021-ci il iyunun 1-dən 2022-ci il mayın 31-dək olacaq.

Sonra, bu müddət ərzində işçiyə hesablanmış ödənişlərin məbləği hesablanmalıdır. Buraya, maliyyələşmə mənbəyindən asılı olmayaraq, işəgötürəndə qüvvədə olan əməkhaqqı sistemi ilə nəzərdə tutulmuş bütün ödənişlər daxildir. Məzuniyyət vaxtı orta əməkhaqqının hesablanması zamanı nəzərə alınan ödənişlərin xüsusi siyahısı AR NK-nın yuxarıda qeyd edilən qərarı ilə müəyyən edilir.

Hesablama yalnız işçi üçün əmək müqaviləsi ilə müəyyən edilmiş əməkhaqqı məbləği deyil, həm də əməkhaqqının bütün digər komponentlərini əhatə etməlidir.

Buraya:

• bayram və istirahət günlərində işə görə əlavə ödənişlər;
• iş vaxtından artıq iş, gecə işi;
• vəzifələrin birləşməsi;
• rayon əmsalları və s. aiddir.

Mükafatlar xüsusi qaydada nəzərə alınır, yəni buraya əməyin ödənilməsi sistemləri üzrə ödənilən mükafatlar daxil edilir. Əməkhaqqı ilə əlaqəli olmayan ödənişlər orta əməkhaqqının hesablanması üçün nəzərə alınmır. Nümunə kimi bunları göstərə bilərik:

• maddi yardım;
• yemək;
• səyahət;
• təlim;
• kommunal xidmətlər;
• istirahət və s. bu kimi xərclər.

Bütün bunları nəzərə almaqla hesablanmış məbləğ 12-yə, sonra isə 30,4-ə (təqvim günlərinin orta aylıq sayı) bölərək, orta gündəlik əməkhaqqını tapırıq. Məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqı məbləği orta gündəlik əməkhaqqı məzuniyyətin təqvim günlərinin sayına vurmaqla hesablana bilər:

Məzuniyyət haqqı = ((əvvəlki 12 ayın gəliri) / 12 ay  / 30,4) x məzuniyyət günlərinin sayı

Gəlin, nümunələrə nəzər salaq.

Nümunə 1: “Merkur” MMC – də çalışan işçinin öncəki 12 ayda gəliri 5000 manat olub. İşçi 25 günlük məzuniyyət götürmüşdür. Onun məzuniyyətinin ödənilməsi belə hesablanacaq:

(5000 manat / 12 ay / 30,4 əmsalı) x 25 = 342,65 manat.

ƏM-nin 131.4 maddəsinə aid olan işçilərin məzuniyyət ödənişi

Bildiyimiz kimi işçinin ilk iş ili üçün məzuniyyət hüququ bu işəgötürənlə 6 ay fasiləsiz işlədikdən sonra yaranır. Amma Əmək Məcəlləsinin 131.4 maddəsində sadalanan müəyyən kateqoriya işçilər əmək müqaviləsinin bağlanma vaxtını nəzərə almayaraq məzuniyyətə buraxıla bilər. Belə işçilərə məzuniyyət vaxtı orta əməkhaqqının hesablanması faktiki işlənmiş tam təqvim aylar nəzərə alınmaqla aparılır. Əvvəlki işəgötürəndən alınmış qazanc və iş vaxtını müəyyən etməyə ehtiyac yoxdur.

Nümunə 2: İşçi 02.01.2023-cu ildə işə qəbul edilib. Hərbi qulluqçunun həyat yoldaşıdır. AR ƏM-in 131.4 maddəsinə uyğun olaraq 2023-cü il mayın 15-dən 14 təqvim günü məzuniyyətə çıxır.

Orta gündəlik əməkhaqqı:

((2000 x 3 ay)/ 3 ay) /30,4 = 65,79 manat

İşçiyə ödənilməli olan məzuniyyət haqqının məbləği:

65,79 manat x 14 gün = 921,06 manat.

İlk baxışdan məzuniyyət vaxtı orta əməkhaqqının hesablanması ardıcıllığı sadə görünə bilər. Ancaq praktikada bir sıra nüanslar var ki, onlar mütləq nəzər alınmalıdır. Məsələn, kütləvi əməkhaqqı artımları zamanı məzuniyyət vaxtı üçün hesablanmış orta əməkhaqqı əmsallaşdırılır. Bu, AR NK-nın yuxarıda qeyd edilən  uyğun qərarına əsasən aşağıdakı qaydada aparılır:

Orta aylıq əməkhaqqı = ((ƏH1*Ə1+ƏH2*Ə2+…)+ƏH)/N

Burada, ƏH1, ƏH2, … – tarif (vəzifə) maaşlarının sonuncu kütləvi artımından əvvəlki ayrı-ayrı artım dövrlərində işçinin əməkhaqqının cəmi;

ƏH – tarif (vəzifə) maaşlarının sonuncu kütləvi artımından sonrakı aylar üzrə işçinin əməkhaqqının cəmi;

Ə1, Ə2, … – son kütləvi artımından sonra tarif (vəzifə) maaşının əvvəlki artım dövrlərində tarif (vəzifə) maaşlarına olan nisbətdən alınan təshih əmsalları;

N – məzuniyyət haqqı hesablanarkən nəzərə alınan ayların sayı.

Bundan başqa məzuniyyətin əhatə etdiyi müddətdə işçinin tam şəkildə işləməsi, mükafatlar, əməkhaqqı artımları kimi məsələlər nəzərə alınmalıdır. Belə hallarda məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının hesablanması haqqında bizim saytda bu məqaləyə keçid alaraq oxuya bilərsiniz.

Auditin inkişafı və təsdiqi auditin birinci mərhələsi

I hissəyə nəzər yetirmək üçün daxil olun

Auditin inkişafının erkən mərhələsində daxili nəzarət sistemi yox idi. O zaman auditin metodları, əsasən, hər bir əməliyyatın ətraflı yoxlanılmasından ibarət idi və audit prosedurları kimi test və ya seçmə yoxlama məlum deyildi. Belə audit təsdiqləyici audit adını almışdır.

XX əsrin 60-cı illər: dövründə auditin məqsəd və metodlarında yalnız əhəmiyyətsiz dəyişikliklərlə müşayiət olunurdu. Əsas diqqət, əvvəllər olduğu kimi, maliyyə hesabatlarının dəqiqliyinin müəyyən edilməsinə yönəlmişdi və bu, yoxlanılmalı idi, özü də bu dövrün kifayət qədər çox texniki audit üsulları təhriflərin aşkar edilməsi məqsədi ilə bilavasitə yaradılmışdı. Xüsusi ədəbiyyatda auditor tərəfindən auditor yoxlamasının gedişində təhrif faktlarının aşkar edilməsinə görə məsuliyyət məsələləri ilə bağlı müəyyən dissonans qalmaqda davam edib.

Bazar iqtisadiyyatı ölkələrinin müasir xarici auditinin məqsədləri barədə. Onların bəzilərində auditor tərəfindən yoxlanılan müəssisənin maliyyə hesabatlarının ölkənin qanunvericiliyinə (Almaniya, Fransa, İtaliya), digərlərində isə – hesabatların etibarlılığı və mühasibat uçotunun peşəkar standartlarına (Kanada, ABŞ, Yaponiya) uyğunluğunun, üçüncüsündə isə hər iki meyar (Böyük Britaniya) haqqında nəticə çıxarılmalıdır.

XX əsrin 70-ci illərinin əvvəlləri, əslində, audit tarixində yeni mərhələnin – onun beynəlxalq səviyyədə regional və beynəlmiləlləşdirilməsinin başlanğıc nöqtəsi oldu.

Auditin beynəlmiləlləşdirilməsinə 1977-ci ildə başlanılmışdır. Nyu-Yorkda baş qərargahı olan Beynəlxalq Mühasiblər Federasiyasının üzərinə xüsusilə, peşəkar Mühasiblərin Etik Kodeksinin, Beynəlxalq Audit Standartlarının, audit bülletenlərinin, dövlət və idarəetmə uçotu haqqında əsasnamələrin, dövlət müəssisələrinin peşə təhsili və auditi barədə dərsliklərin hazırlanması funksiyaları qoyulmuşdu.

20-ci əsrin Audit Məqsədləri və Metodları:

1987 – ci ilə qədər:

SSRİ-də metodologiya və auditin təşkili problemi nəinki həll olunmurdu, hətta bu məsələ ümumiyyətlə gündəmə gətirilmirdi. Auditin ilk rüşeymlərini 1987-1989-cu illərdə müttəfiq respublikaların Maliyyə nazirlikləri səviyyəsində təsərrüfat hesablı nəzarət-təftiş qrupları və audit qrupları yaradıldıqda, ümumi müəssisələrə nəzarət etmək zərurətinin ortalığa çıxması (xarici kapitalın iştirakı ilə) dövrünə aid etmək olar.

Buna baxmayaraq, Ukraynada auditin inkişafında əhəmiyyətli irəliləyişlər Sovet İttifaqının dağılmasından sonra əldə edilmişdir.

1989-cu ildə:

Ukraynada (o zaman hələ SSRİ-nin müttəfiq respublikasında) ümumi müəssisələrin yaranması ilə xarici tərəf birgə müəssisənin (BM) maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələrinin auditor tərəfindən təsdiq edilməsi məsələsini qaldırdı, hansı ki, o, Kiyevdə “İnaudit-Ukrayna” adlı ittifaq auditor firmasının törəmə bölməsinin yaradılması ilə bağlı olub. İlk auditor firmasının tərkibinə Ukrayna Maliyyə Nazirliyinin nəzarət-təftiş idarəsinin keçmiş dövlət qulluqçuları daxil idi.

Auditin beynəlmiləlləşdirilməsi

Ölkədə auditor işinin inkişafına, təkmilləşdirilməsinə və unifikasiyasına kömək məqsədi ilə 1993 – cü ildə müstəqil orqan – Ukrayna Auditorlar Palatası (UAP) yaradılmışdır. UAP-nın əsas vəzifəsi ölkədə auditin inkişafına yardım etmək, Ukraynada auditor fəaliyyətinin prinsipial məsələlərinin vahid metodoloji əsasda həll edilməsidir. UAP-nın regional şöbələri də yaradılıb.

Formal olaraq Ukraynada tam audit sisteminin yaranmasından yalnız 1993-cü ildə Ukraynanın “Auditor fəaliyyəti haqqında”qanununun qəbul edilməsindən sonra danışmaq olar.

1995-1996-cı illərdə:

Audit üzrə müvəqqəti yerli normativlər qəbul edilmiş və 1999-cu il yanvarın 1-dən başlayaraq, Ukraynada audit üzrə daimi qüvvədə olan milli normativlər tətbiq edilmişdir.

2003-cü ilin:

Aprel ayından isə Beynəlxalq Mühasiblər Federasiyasının audit və etika standartları Ukraynada milli audit standartları kimi qəbul edilmişdir.

Birbank Biznes  biznes sahibləri  üçün əsas bank əməliyyatları və məhsullarını özündə birləşdirən, tamamilə yeni və daha qənaətcil məhsul təqdim edir.

Ölkənin bank sektorunda ilk olan bu məhsul vasitəsilə müştərilər biznes ehtiyaclarına  uyğun əməliyyatları və xidmətləri istənilən həcmdə və sayda seçərək, tarif paketlərini özləri yarada bilərlər.

Biznes sahiblərinin səmərəli fəaliyyəti üçün düşünülən bu məhsul vasitəsilə onlar ehtiyaclarına uyğun tarifi müəyyən etmək rahatlığı qazanaraq, standart tariflər ilə müqayisədə bank xərclərinə orta hesabla 65%-dək endirim almaq imkanından yararlanacaqlar.

Qeyd edək ki, müştərilər aşağıda qeyd olunan əməliyyat və xidmətlər vasitəsilə bizneslərinə uyğun tarif paketlərini formalaşdıra biləcəklər:

• Ölkədaxili milli valyutada köçürmələr
• Ölkəxarici köçürmələr
• Əməkhaqqı kartlarına mədaxil
• Valyuta mübadiləsi
• Biznes və Sahibkar kartları vasitəsilə ATM-dən məxaric
• Əməkhaqqı , Biznes və Sahibkar kartlarının sifarişi və ünvana çatdırılması

“Maestro” tarifinin digər bir unikallığı da ondan ibarətdir ki, biznes sahibləri məhsulu banka gəlmədən, xidmətlər üzrə illik ödənişi Birbank Biznes vasitəsilə etməklə əldə edəcəklər. Bununla da müştərilər il ərzində müvafiq əməliyyatları ödənişsiz şəkildə həyata keçirə və digər güzəştlərdən yararlana bilərlər.

Bundan əlavə, “Maestro” tarifi biznes sahiblərinə seçdikləri bank xidmətlərindən asılı olaraq Biznes, Sahibkar və Əməkhaqqı kartlarını və bu kartların çatdırılması xidmətini, həmçinin müəyyən sayda valyuta mübadilələrini ödənişsiz əldə etmək imkanı verəcək.

Sahibkarlara vaxta və xərclərə qənaət etmək imkanı verən “Maestro” tarifi haqqında ətraflı məlumat və sifariş üçün https://bir.bank/bbbmt saytında hesabınıza daxil olmağınız və “Tariflər” bölməsində “Maestro” tarifi bölməsinə keçid etməyiniz və ya 896 məlumat mərkəzinə zəng etməyiniz kifayətdir.

Audit tarixinin mənşəyi

“Audit” latınca “audio” (o, dinləyir, müvafiq olaraq “auditor” – dinləyən) sözündən təşəkkül tapıb.

Orta əsrlər Avropasında savadlı və yazı yaza bilən insanların sayı az olduğu vaxtlarda, auditor vəzifəli şəxslərin hesabatlarını dinləməli olan qulluqçuya deyilirdi. Auditin inkişafının ilkin mərhələsində aldatma və dələduzluq faktlarının ifşa edilməsi məqsədi ilə vəzifəli şəxslərin fəaliyyətinə nəzarət auditorun üzərinə düşürdü.

Hələ qədim dünyada mülkiyyətə sahiblənmək və onun idarə edilməsi funksiyaları dövlət və quldarlıq mülkiyyəti kimi dövrün təsərrüfat fəaliyyətinin əsas subyektləri arasında bölünən kimi, ilk dəfə olaraq auditə şüurlu ehtiyac duyulurdu. Uçot prosesinin bu cür təşkili, ilk növbədə, dövlət xəzinəsinin və ya ayrı-ayrı quldarın əmlakının oğurlanmasının qarşısını almaq istəyi ilə şərtlənirdi. Bundan əlavə, hesabların düzgünlüyünü yoxlamaq üçün inventarlaşdırmadan da istifadə edilmişdir. Ancaq bu nəzarət üsullarına da tam şəkildə etibar edilmədi.

O zamanlar üçün mühasibləri “dinləmə” prosesi ənənəvi praktikası mövcud idi. Mümkün qədər böyük mənfəət əldə etməyə çalışan sahibkarlar, hesabat verilənləri dinləmək, yəni onlara nəzarət etmək üçün vəzifələr yaratmışdılar və ora nəzarətçilər təyin edirdilər.

Qədim dünyada auditə ehtiyac

Auditin peşəkar fəaliyyət növü kimi İngiltərədə ortaya çıxdığı güman edilir. Dövrümüzə qədər gəlib çatmış ən qədim ingilis dilli uçot sənədlərindən biri 1130-cu il üçün İngiltərə və Şotlandiyanın xəzinədarlıq arxivində audit barədə qeyddir. XVI əsrdə uçot kitablarının hüquqi nəzarəti rəsmi olaraq dünyanın bir çox ölkələrində tətbiq edilmişdir. Uçot qeydlərinin yoxlanılmasını həyata keçirən şəxsi göstərmək üçün İngiltərədə artıq “auditor” terminindən istifadə olunmuşdur.

Ona görə də auditorların fəaliyyətini tənzimləyən dünyanın ilk qanunvericilik aktının 1285-ci ildə İngiltərə kralı I Edvard tərəfindən verilməsi heç də təəccüblü deyil. Bu qanuna uyğun olaraq, dövlət adından auditorlara müəyyən imtiyazlar verilirdi, bu imtiyazlar təkcə senyorların vəkil edilmiş xidmətçilərindən deyil, həm də mülki qulluqçuların bəzi kateqoriyalarından idi. Qanuna uyğun olaraq, ilk məcburi yoxlamaların məqsədi mühasibat qeydlərinə və hesabatlarına müstəqil baxılması idi. Audit proseduru kimi seçmə yoxlama konsepsiyası hələ məlum deyildi. Bir qayda olaraq, audit sifarişçi (zadəgan, kral) üçün ayrı – ayrı şəxs, onun nəticələrinin ictimai elan olunduğu halda isə komissiya tərəfindən həyata keçirilib.

O dövrün auditorları hələ peşəkar statusa malik deyildilər, baxmayaraq ki, yoxlamaları vicdanla, işə bələd olmaqla, onları dəvət etmiş şəxsin maraqlarına lazımi diqqətlə və hörmətlə aparmağa borclu idilər. Auditorun müstəqilliyi onun təyin edilməsi ilə “sifarişçi” tərəfindən və yoxlanılmış şəxs arasında hər hansı bir şəxsi əlaqələrin qadağan edilməsi ilə razılıq əsasında əldə edilirdi.

Auditin inkişafı və peşəkarlaşdırılması

XVII-XIX əsrlərdə maliyyə böhranlarının aktual problemə çevrildiyi dövrdə audit daha çox inkişaf etmişdir. Böhranların nəticəsi olaraq müflisləşmiş müəssisələrin sayı çoxalırdı, bu da əhalinin maraqlarını müdafiə edən mühasib-ekspertlərə olan tələbatı artırırdı. Auditorun faktiki işi mühasibat uçotunun düzgün aparılmasına və hesabatların tərtib edilməsinə nəzarət etməkdən ibarət idi. Böhran başa çatdıqdan sonra səhmdar cəmiyyətlərinin sürətli inkişafı başladı. Maraqlı şəxslər qərar qəbul etmək üçün həm illik hesabatlarda olan məlumatların həcmini və bu hesabatların və auditorların nəticələrini mütləq xəbərdar etməyi kifayət qədər tələb etməyə başladılar.

Səhmdar cəmiyyətlərin spekulyativ fəaliyyətinin müstəqil auditinin keçirilməsi ilə bağlı ilk sənədləşdirilmiş hadisə 1720-ci ildə Böyük Britaniyada “Cənubi Qara Dəniz Şirkəti” nin iflası sayılır. Bu hadisə tarixdə “Cənubi Qara Dəniz qovuqcuğu” kimi tanınır. Şirkətin direktorluğunun dividendlərin ödənilməsi üzrə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməyə, yaxud birja dövriyyəsinə buraxılmış səhmləri almağa hazır olmadığı üzə çıxarkən, işə dövlət orqanları müdaxilə edib. Onlar tərəfindən bu şirkətin köməkçi hesablarının müstəqil əlavə yoxlanılması üçün mühasib təyin edildi.

Auditin inkişafında İngiltərənin təcrübəsi digər ölkələrə və ilk növbədə ABŞ-a böyük təsir göstərmişdir. Daha sonra Fransada (1867) və ABŞ-da (1887) məcburi müstəqil audit haqqında oxşar qanunlar qəbul edilmişdir.

Auditor təcrübəsində bu cür irəliləyişə baxmayaraq, auditor yalnız XIX əsrin ikinci yarısında peşəkar işgüzar dünyaya tam hüquqla daxil ola bilib. XIX əsrin sonlarında səyyar auditorlar hesabat məsuliyyətinin dərəcəsinin qiymətləndirilməsi məqsədilə bütün ölkə üzrə səpələnmiş nəqliyyat agentliklərinə baş çəkiblər.

Auditin modernləşdirilməsi və onun beynəlxalq təsiri

Müstəqil audit yalnız XIX əsrin onunda peşəkar praktiki fəaliyyətin müstəqil sahəsi kimi formalaşmışdı. XX əsrin əvvəllərində ABŞ-da auditor xidmətlərinə tələbdə dəyişikliklər auditin bir sıra məqsədlərində köklü dəyişikliklərə səbəb oldu. Fond birjasında səhmlərin diskontlaşdırılması, fərdi şəxslərdən və ya bank kreditlərindən borcların alınması və s. maraqlı şəxslərə öz şirkətinin dəqiqliyi və etibarlılığı barədə yoxlanmış maliyyə hesabatlarının təqdim edilməsi qaydası oldu.

1929-cu ilədək auditor yoxlamasının obyekti yalnız təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələri (mənfəət və ya zərər) idi. “Böyük depressiya” dan sonra, qiymətli Kağızlar və birja Komissiyası (SEC) auditor nəticəsinin məzmunu və strukturu ilə bağlı xüsusi tələblər hazırlamışdı. Həmin sənəd tarixlə bağlı qeydi özündə saxlamalı, işin bütün detallarını təsvir etməli, auditorun təqdim edilmiş hesabatlılıq, uçot prinsipləri və prosedurları ilə bağlı fikrini dəqiq müəyyənləşdirməli idi. Bu tələblər nəticələrin iki paraqrafa bölünməsi ilə nəticələndi. Birincisi, görülən işin təsviri, ikincisi, auditorun düşüncəsinin ifadəsi.

II hissəyə nəzər yetirmək üçün daxil olun