Blog Full

2023-cü il üçün əməkhaqqı cədvəli

2023-cü il üçün neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektoruna aid edilən və neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olan və dövlət sektoruna aid edilən vergi ödəyiciləri üçün nümunəvi əməkhaqqı cədvəlini sizə təqdim edirik.

2023-cü il üçün neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektoru üçün əməkhaqqı cədvəli

2023-cü il üçün neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olan və dövlət sektoru üçün əməkhaqqı cədvəli

Vergilərin təsnifat meyarları

Vergi ödəyicisinin vəziyyətindən, vergitutma obyektindən, dərəcəsindən, yığılma üsulundan, habelə digər amillərdən asılı olaraq vergilərin təsnifatı müxtəlif üsullarla aparıla bilər. Vergitutmanın əsaslarını təşkil edən təsnifat vergilərin məzmununu, mahiyyətini daha yaxşı anlamağa kömək edir. Vergi növləri çoxsaylıdır, hər birinin özünəməxsus xüsusiyyətləri var, amma  müəyyən meyarlar əsasında onların fərqli və oxşar cəhətlərini tapmaq olar. Vergilərin praktiki tətbiqinə təsir edən amillərin əhəmiyyətini nəzərə almaqla, vergilərin təsnifatına təsir edən meyarları aşağıdakı kimi kimi sırlaya bilərik:

• tutulma üsulları;
• ödəmə qabiliyyəti iqtisadi mahiyyəti;
• vergi subyektləri;
• büdcə səviyyəsi;
• idarəetmə səviyyəsi;

Tutulma üsuluna görə vergilər iki qrupa bölünür:

• birbaşa vergilər;
• dolayı vergilər.

Dolayı vergilər mal və xidmətlərdən istifadə nəticəsində yaranır. Vergi tutulan mal və xidmətlərdən faydalanan hər kəs eyni dərəcədə vergi ödəyir, vergi gəlir səviyyəsindən asılı deyil. Vergilərin təsnifatının bu növündə vergi mükəlləfiyyəti olanla, onun faktiki ödəyici fərqlidir, ödəniş vergi daşıyıcısı tərəfindən həyata köçürülür. Belə vergi növləri kimi ƏDV, aksiz vergisini göstərmək olar.

Birbaşa vergilər vergi ödəyicisi olan fiziki və hüquqi şəxslərdən, onların gəlir yaxud əmlakına uyğun olaraq, birbaşa alınan vergilərdir. Bu zaman vergi ödəyicisinin öz vergi yükünü başqalarına keçirmək imkanı yoxdur. Mənfəət vergisi, əmlak vergisi birbaşa vergilərə misaldır

Nümunəlrədən də görünür ki:

• birbaşa verginin ödəyiciləri gəlirləri əldə edənlər;
• dolayı verginin ödəyiciləri isə əmtəə (xidmət) istehlakçısıdır

Ödəmə qabiliyyətinə görə vergi qrupları

Bəzən mahiyyətinə görə iqtisadi təsnifat adlanan belə qruplaşma bu gün daha rasional, daha real təsnifat kimi qəbul edilir. Vergilərin təsnifatı zamanı vergilərin gəlirdən, sərvətdən yaxud  xərclərdən (istehlakdan) alınmalı olduğu əsas götürülür. Əvvəllər ödəmə qabiliyyətinin göstəricisi kimi yalnız sərvət qəbul edilərək, ona vergi tətbiq edilirdisə, sonralar gəlir əldə etmək, onu xərcləmək də  ödəmə qabiliyyətinin göstəricisi sayılmağa başladı və vergitutmanın əhatə dairəsinə aid edildi.

Vergi subyektinə əsaslanan təsnifat 

Verginin müəyyən edilməsi üçün vergi ödəyicisinin subyektin olması əsas şərtdir. Vergi ödəyicisinə görə vergiləri 3 qrupa bölmək olar:

1. Fiziki şəxslərin vergiləri, məsələn, fiziki şəxslərin gəlir, əmlak vergisi;
2. Hüquqi şəxslərin vergiləri, məsələn, mənfəət vergisi;
3. Qarışıq vergi növləri (eyni zamanda fiziki və hüquqi şəxs tərəfindən ödənilən vergilər), məsələn əlavə dəyər vergisi (ƏDV).

Büdcə səviyyəsinə görə vergilərin təsnifatı 

Vergilər büdcə xərclərinin əsas örtmə mənbəyidir. Büdcə sistemində dövlət və yerli büdcələr fərqləndirilir. Bu bölgüyü uyğun olaraq toplanmış vergilər tam şəkildə dövlət büdcəsinə yaxud büdcədənkənar fondlara, yaxud müəəyən edilmiş nisbətlər daxilində yerli büdcəyə köçürülə bilər. Birinci qrupa daxil olan vergilər təsbir olunmuş, ikinci qruoa daxilolanlar isə tənzimləyici vergilər adlanır. 

İdarəetmə səviyyəsinə əsaslanan vergi qrupları

Digər təsnifat meyarı ölkənin dövlət quruluşu formasıdır. Vergilər unitar quruluşa malik dövlətlərdə iki, federativ dövlətlərdə üç səviyyəli olur. 

Federativ dövlətlərdə vergilər idarəetmə səviyyəsinə görə vergilər:

• ümumdövlət;
• ərazi (federasiya subyektlərinin vergisi);
• yerli kimi qruplara ayrılır.

Unitar dövlətlərdə bu meyara əsaslanan təsnifat aşağıdakı kimidir:

• ümumdövlət vergiləri;
• yerli vergilər. 

Digər təsnifat meyarları

Qeyd etmək lazımdır ki, vergilərin təsnifatı zamanı  digər meyarlardan da istifadə edilə bilər. Məsələn, vergitutmanın əsasları şərh edilən nəzəri mənbələrdə aşağıdakı təsnifat qruplarına da rast gəlinir:

• məqsədli təyinatına görə təsnifat;
• ümumi və xüsusi vergi qrupları;
• subyektiv və obyektiv vergilər;
• advolar və spesifik.

Vergilərin təsnifatının sonuncu meyarı daha çox gömrük yığımları zamanı istifadə olunur. Spesifik rüsumlar konkret məbləğ şəklində malın vahid miqdarına  tətbiq edilir.  Advolar (latınca “ad valorem” sözündəndir,  “dəyərdən” mənasındadır) – rüsuma cəlb olunan malların gömrük dəyərindən faizlə hesablanır. 

Müxtəlif ölkələrdə tətbiq edilən vergi növləri çoxsaylıdır, vergilərin təsnifatı onların istifadəsini asanlaşdırır. 

Adam Smitin vergitututma prinsipləri

Vergitutma prinsipləri vergi nəzəriyyəsinin tarixi inkişafının bütün mərhələsində müzakirə edilən mövzu olmuşdur. Maliyyəçi alimlərin fikirləri sonradan ölkələrin vergi siyasətlərində öz əksini tapmışdır.

Vergitutma prinsipləri vergilərin yığılması, tənzimlənməsi prosesində icrası vacib hədəfləri müəyyən edir.  Başqa sözlə, vergilər, vergi sistemi, vergitutma qaydaları cəmiyyətin məqsədlərinə uğun xüsusiyyətlərə malik olmalıdır. Bu prinsiplərin tətbiq tarixi maliyyə elminin yaranma dövrünə gedib çıxır. Eyni zamanda, onlar sosial baxışlara əsaslanır və zaman keçdikcə dəyişə bilər.

Vergitutma prinsipləri müxtəlif təsnifatı mövcuddur. 1776-cı ildə ingilis iqtisadçısı Adam Smit (Adam Smith) tərəfindən formalaşdırılan prinsiplər hələ də öz aktuallığını itirməyib.

• Ödəmə qabiliyyəti prinsipi – “bərabərlik”, “ədalətlilik” prinsipi də adlanır. Bu vergi yükünün bölüşdürülməsində iqtisadi bərabərliyin təmin edilməsin hədəfləyir. Bu prinsipə görə dövlətin himayəsində əldə edilmiş gəlirə uyğun vergi ödənməlidir.
• Mütləqlik (yaxud müəyyənlik) prinsipinə görə vergi ödəyiciləri verginin vaxtı, yeri, məbləği, forması haqqında dəqiq, aydın məlumata malik olmalıdır.
• Uyğunluq (əlverişlilik) prinsipi vergilərin vergi ödəyiciləri üçün ən əlverişli vaxtda və şəraitdə yığılmasın özündə ehtiva edir. Məsələn, kəndçidən vergini biçin vaxtı yığılması daha uyğundur.
• Səmərəlilik prinsipi (bəzən bunu “Qənaətcillik”, bəzən də “İqtisadilik” adlandırırlar) vergi yığımı zamanı xərcin mümkün qədər az olmasını nəzərdə tutur.
• Təsərrüfat müstəqilliyi və sərbəstliyi prinsipi vergi ödəyicisinin xüsusi mülkiyyət hüququnun dövlət tərəfindən qоrunmasın nəzərdə tutur, onların fəaliyyətinin təhqiqatının aradan qaldırımlısına imkanyaradır. Dövlət elə şərait yaratmalıdır ki, vergi ödəyicisi:

1. ödədiyi verginin təyinatı üzrə xərclənməsinə əmin olsun;
2. vergi yığanlara etibar etsin.

Bu şərtlərə əməl edilməsi ödəyicində dövlət xərclərinin mənbəyi kimi vergi ödənişlərinin zəruriliyinə inam yaradacaq, könüllü, məcburiyyət olmadan, vicdanla vergilərin ödənməsini təmin edəcək.  A.Smitə görə digər prinsiplər bu prinsipə tabedir.

Adolf Vaqnerin vergitutma prinsipləri

Alman maliyyəçisi Adolf Vaqner (Adolph Wagner) A.Smitin irəli sürdüyü prinsipləri tamamlamağa, sistemləşdirməyə çalışdı. O, vergitutma prinsiplərini aşağıdakı qruplara ayırdı:

• Maliyyə prinsipləri – yetərlilik və çeviklik kimi iki yerə bölünür. Yetərliliyik verginin müəyyən müddət ərzində dövlət xərcləri başqa vasitələrlə ödənilmədiyi həcmdə alınmasını nəzərdə tutur. A.Vaqner vergiləri dövlətin digər gəlirləri kifayət etmədikdə ikinci dərəcəli gəlir mənbəyi kimi qəbul edirdi. Çeviklik prinsipinə əsasən vergitutma maliyyə ehtiyaclarının dəyişməsinə operativ cavab verməli, vergi daxilolmaları ehtiyacların artmasına (azalmasına) uyğun dəyişməlidir.
• İqtisadi prinsiplərə, A.Vaqnerə, uyğun vergi obyektlərinin (vergi mənbələri) və vergi növlərinin (vergi sistemi) seçilməsi prinsiplərini aid edirdi. Dövlətin, iqtisadi mülahizələrə əsaslanaraq, vergi obyektlərini seçim imkanı olmalıdır. Müvafiq vergi növləri müəyyən edilərkən onların əks təsiri nəzərə alınmalı, vergi sistemi vergi yükünün tarazlı bölgüsünə imkan verməlidir.
• Əxlaqlılıq prinsipi vergi yükünün vergi ödəyiciləri arasında ədalətli və balanslı bölüşdürülməsi ilə əlaqəlidir. Buna aşağıdakı prinsiplərə əməl etməklə nail olmaq olar:

1. ümumilik – vergi vətəndaşlar arasında fərq edilmədən, cəmiyyətin hər bir üzvündən alınmalıdır;
2. bərabərlik – vergi tutulması zamanı ödəyicinin iqtisadi vəziyyəti nəzərə alınmalıdır, iqtisadi durumu aşağı olanlardan az, yuxarı olanlardan siə daha çox vergi alınmalıdır.

• Vaqnerin vergi inzibatçılığı prinsipi özündə aşağıdakıları birləşdirirdi:

1. vergitutmanın müəyyənliyi;
2. vergi ödənişlərinin sadəliyi;
3. mümkün qədər az xərclər.

Vergitutma prinsipləri Azərbaycan vergi qnunvericiliyində

Sonrakı dövrlərdə bu prinsiplər inkişaf etdirilmiş, hər bir ölkənin spesifik iqtisadi münasibətlərinə uyğunlaşdırılmış, müsir dövrün tələbləri nəzərə alınmışdır.
Azərbaycan dövlətinin vergi siyasəti qeyd edilən prinsiplər baza kimi qəbul edir, vergi qanunvericiliyində vergitutmanın ümumi, bərabər və ədalətli olması əsas şərt kimi irəli sürür, vergi ödəyicisinin qanuni maraqlarının maksimum nəzərə alınmasına önəm verir.
Ümumilik vətəndaşlığından asılı olmayaraq hər bir şəxsin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş vergiləri ödəməli olmasını nəzərdə tutur.
Bərabərlik hamının bərabər miqdarda vergi ödəməsi anlamına gəlmir, vergi qanunları qarşısında bütün vergi ödəyicilərinin bərabərliyini nəzərdə tutur, yəni vergi dərəcələri mülkiyyət formasından, fiziki şəxslərin vətəndaşlığından, kapitalın yerindən asılı olmayaraq müəyyən edilməlidir.

Vergitutma həyat keçirilən zaman vergi ödəyicilərinin qanuni maraqlarının maksimum nəzərə alınmasının təmin edilməsi məqsədi ilə AR Vergi Məcəlləsi aşağıdakı şərtləri irəli sürür:

Vergi tutulmasının əsasları işlənən zaman şəffaflıq prinsipinə əməl edilməsi vacibdir, yəni vergilərə aid normativ hüquqi aktlara fiziki və hüquqi şəxslərin azad çıxışı təmin olunmalıdı.

 Azərbaycan vergi qanunvericiliyinin təməlini təşkil edən vergitutma prinsipləri Vergi Məcəlləsinin 3-cü maddəsində şərh edilib.

Vergilər dövlətin büdcə xərclərinin əsas mənbəyidir. Onun müəyyən edilməsi üçün əsas şərtlərdən sayılan vergitutma elementləri və onların xüsusiyyətlərini Accounting.Az saytının redaktoru Cəmil Əsədov şərh edir.

Vergitutma elementləri 

Vergi anlayışı, onun müəyyən olunması zamanı vacib sayılan vergitutma elementləri Azərbaycan Respublikasında vergi hüququnun əsas məcəllələşdirilimiş mənbəyi olan AR Vergi Məcəlləsində şərh edilib. Həmin sənəddə vergi elementlərinin xüsusiyyətlərinə də yer verilib

Məcəllənin 11-ci maddəsinə görə “vergi – dövlətin və bələdiyyələrin fəaliyyətinin maliyyə təminatı məqsədi ilə vergi ödəyicilərinin mülkiyyətində olan pul vəsaitlərinin özgəninkiləşdirilməsi şəklində, bu Məcəllədə başqa hal nəzərdə tutulmamışdırsa, dövlət büdcəsinə və yerli büdcələrə köçürülən məcburi, fərdi, əvəzsiz ödənişdir”.

Daha sadə desək, vergi:

• qanunla müəyyən edilmiş;
• dövlətin fəaliyyətini maliyyələşdirilməyə yönələn;
• hüquqi və fiziki şəxslərdən fərdi, məcburi qaydada, vaxtaşırı yığılan pul ödənişləridir.

Vergilər yalnız nağd şəkildə yığılır və ödənilir. Düzdür, tarixin müəyyən dövründə ödənişlər mal, məhsul, digər maddi və qeyri-maddi ekvivalentlərlə də həyata keçirilib, amma indi bu mümkün deyil.

Vergitutma elementləri VM-in 12-ci maddəsində şərh olunub. Həmin maddəyə əsasən verginin müəyyən olunması, onu ödəmək öhdəliyinin yaranması üçün vergi ödəyicisinin (subyektin), habelə vergi elementlərinin müəyyən edilməsi mütləqdir.

Bu elementlərlə yanaşı, fakultətiv vergi elementləri də mövcuddur. Hər vergidə onların mövcudluğu mütləq deyil, onların olmaması verginin müəyyənlik dərəcəsinə təsir etmir. Vergi güzəştləri fakültativ vergi elementidir.

Hər bir vergitutma elementi öz mahiyyətinə görə universal xarakter daşıyır, bütün ölkələrin vergi proseslərində istifadə olunur. Vergitutma elementləri qədim dövlətlərdə onların yarandığı andan istifadə olunurdu.

Vergi ödəyicisi

Vergitutma subyekti yaxud vergi ödəyiciləri qanuna uyğun olaraq vergiləri ödəmək öhdəliyi həvalə edilmiş şəxslərdir. Mövcud qanunvericiliyinə əsasən vergitutma obyektlərindən vergi ödəməli olan istənilən hüquqi yaxud fiziki (o cümlədən, fərdi sahibkarlar) şəxsi vergi ödəyicisi kimi tanınır (VM, maddə 13).

Bunlarla yanaşı Məcəllədə müəssisələrin müstəqil fəaliyyət göstərən filial və nümayəndəlikləri, xarici hüquqi şəxslərin daimi  nümayəndəlikləri də vergi ödəyicisi hesab olunur.

Vergi nəzəriyyəsində vergi ödəyicisi ilə vergi daşıyıcısı anlayışı fərqləndirilir. Sonuncu vergi yükünü daşıyan şəxslərə aid edilir. Bəzi hallarda vergi, subyekt tərəfindən, onun son ödəyicisi olan başqa şəxsə, vergi daşıyıcısına keçirilə bilər. Əgər o keçirilə bilməzsə, bu zaman verginin subyekti ilə daşıyıcısı eyni şəxsdir. Vergi keçirilə bilərsə subyektlə daşıyıcı fərqlidir. Bu, əsasən dolayı vergilər tutulduqda baş verir. Məsələn, ƏDV-nin ödəyicisi malı istehsal edən, onun daşıyıcısı isə malın son istehlakçısıdır. Beləliklə, verginin subyekti dedikdə formal olaraq vergi ödəməyə borclu olan şəxs başa düşülür. Verginin daşıyıcısı onu faktiki ödəyən şəxsdir.

Başqa bir nümunəyə baxaq. Əmək müqaviləsi ilə işləyən işçi iş yerindən aldığı əmək haqqından muzdlu işlə bağlı vergi öhdəliyi yaranır. Amma onu işçi özü birbaşa ödəmir. Bunu onun əvəzinə işəgötürən edir: o, işçinin gəlirindən (əmək haqqından) vergini hesablayır, tutur, təyinatı üzrə köçürür. Bu zaman işəgötürən vergi agenti kimi çıxış edir.

“Vergi agenti kimdir?” sualının cavabını VM-in 17-ci maddəsində tapmaq olar. Həmin maddəyə görə “Vergi agenti bu Məcəlləyə uyğun olaraq vergini hesablamağa, onu vergi ödəyicisindən tutmağa və təyinatı üzrə köçürməyə borclu olan şəxsdir”.

Vergi agenti mexanizmi ödəmə mənbəyində vergilərin tutulması ilə bağlı meydana çıxıb. Vergi agentini vergi ödəyicisindən fərqləndirən əsas şərt odur ki, vergi ödəyicisi ödənişləri öz vəsaiti hesabına edir, vergi agenti isə bunu, qanunvericiliyin tələbləri çərçivəsində, başqasının vəsaiti hesabına  həyata keçirir.

“Vergi daşıyıcısı”, “vergi agenti” anlayışlarının şərhi daha əhatəlidir. Bu qısa qeydlər onlar haqqında ümumi məlumatın formalaşmasına yönəlib. Gəlin digər vergitutma elementlərinin xüsusiyyətlərinin qısa şərhinə baxaq.

Vergi elementlərinin xüsusiyyətləri

Vergitutma obyekti – subyektin vergi ödəmək öhdəliyinin əmələ gəlməsinə səbəb olan, verginin tətbiq mənbəyi kimi çıxış edə bilən iqtisadi fakt, hadisədir. Bir az sadə ifadə etməyə çalışsaq, o, məsələn, Accounting.Az MMC-ni, onun əməkdaşını, həmin MMC-yə müəyyən xidmətlər göstərən fərdi sahibkarı vergi ödəyicisinə çevirən bir göstəricidir.

Məcəllədə  aşağıdakı vergitutma obyektləri nəzərdə tutlub:

• mənfəət;
• satılan malların (işlərin, xidmətlərin) dəyəri;
• fiziki şəxslərin ümumi gəlirləri;
• nəqliyyat vasitələri;
• fiziki və hüquqi şəxslərin mülkiyyətində olan əmlak və s.

Onlar haqqında buradan daha ətraflı məlumat ala bilırsiniz. Verginin adı çox vaxt vergitutma obyektindən yaranır, məsələn, əmlak vergisi, torpaq vergisi, mənfəətdən vergi.

Vergi bazası vergitutma obyektinin dəyər, fiziki yaxud digər xarakteristikasıdır. O, vergitutma obyektinin vergi tutulacaq hissəsinin kəmiyyətini müəyyənləşdirir, verginin birbaşa hesablandığı dəyərdir. Vergi növündən asılı olaraq bu, məbləğ (mənfəət), maya dəyəri (mal), fiziki xassələr (otağın sahəsi, maşının gücü) və s. ola bilər.

Vergi dərəcəsi vergi bazasının vahidinə düşən vergi yığımlarının məbləğidir, faizli və sabit vergi növləri vardır.

Vergi dövrü ayrı-ayrı vergi növlərinə münasibətdə tətbiq edilən təqvim ili yaxud digər dövrdür. Bu il, rüb, ay ola bilır. Dövrün sonunda   vergitutma bazası müəyyən edilir, ödənilməli verginin məbləği hesablanır. Hər bir vergi növünün öz vergi dövrü var.

Verginin hesablanması və ödənilməsi qaydaları hər bir vergi növü üzrə fərqlənir, Vergi Məcəlləsi, habelə müvafiq normativ hüquqi aktlarla müəyyən edilir.

Qeyd edilən vergi elementləri bütün vergi növləri üçün xarakterikdir. Həmin elementlərin köməyi ilə proseduraları hazırlanır, yığımlarının həcmi, tutulma qaydası müəyyən edilir, vergitutma bazası və məbləği hesablanır, vergi dərəcəsi, ödəmə müddəti və digər şərtlər təyin edilir. Sadalananlardan biri olmasa, fiziki yaxud hüquqi şəxsin vergi öhdəliyi yarana bilməz.

Əgər vergitutma elementləri, ümumiyyətlə vergilər, onun nəzəri və praktik aspektləri barədə sizdə suallar yaranarsa, Accounting.AZ – a müraciət edə bilərsiniz. Bizim peşəkarlar həvəslə kömək edərlər.