Blog Full

Azərbaycanın vergi sisteminin inkişafı

Tarixən dövlət idarəçiliyinin maliyyə mənbələrinin formalaşmasında vergilər əhəmiyyətli rol oynayıb. Vergi tarixinin ilkin inkişaf mərhələsində vergi yığımları sistematik deyildi, təsadüfü xarakter daşıyır, ehtiyac yarandıqda toplanırdı. Dövlət maliyyə münasibətlərinin sonrakı inkişafı vergi münasibətlərinin formalaşmasına səbəb oldu, müxtəlif vergi növləri tətbiq edilməyə başlandı. Bu inkişaf Azərbaycanda vergilərin inkişaf tarixinə təsirsiz ötmədi.

Müasir Azərbaycanın tarixi ərazilərində qurulmuş dövlətlərdə həmin dövrlərdə mövcud olan müxtəlif vergi növləri tətbiq edilirdi. Zaman keçdikcə vergi tarixi inkişaf mərhələsini keçir, dövlət maraqlarını təmin edən vergi sistemi qurulurdu.

Müasir Azərbaycanın vergi sisteminin tarixi inkişafını aşağıdakı mərhələlərə bölə bilərik:

1. XIX əsrin əvvəli XX əsrin sonu;
2. Azərbaycan Demokratik Respublikası (Azərbaycan Cümhuriyyəti) dövrü;
3. Sovet hakimiyyəti dönəmində vergilər;
4. Müstəqillik dövrünün vergi sistemi.

XIX əsrin əvvəli XX əsrin sonu Azərbaycan çar Rusiyasının tərkibində idi, bu da iqtisadi-maliyyə münasibətlərinə öz təsirini göstərirdi. Qanunlar mərkəzi hakimiyyət tərəfindən yerli özəllikləri nəzərə almaqla hazırlanırdı. Vergi sisteminin tərkibi dövlət vergiləri və əyalət (yerli) vergilərdən ibarət idi. Həmin dövrlərdə Azərbaycanın vergi sisteminin strukturu ilə buradan ətraflı tanış olmaq olar.

Azərbaycan Demokratik Respublikasında vergilər

1910-ci ilin may ayının 28-də Azərbaycanda Şərqin ilk demokratik respublikası – Azərbaycan Cümhuriyyəti quruldu.

Cümhuriyyətin qurulması, iqtisadiyyatın tamamilə yenidən restrukturizasiyasını tələb edirdi. Respublikada həyata keçirilən iqtisadi siyasətlərdən  ən mühümü, ən vacibi maliyyə sisteminin yenidən qurulması, dövlət gəlirləri üçün mənbə tapmaq və toplamaq idi, çünki dövlətin maliyyə durumu hədsiz ağır idi. Ölkədə maliyyə – vergi siyasəti iki istiqamətdə aparılırdı:

1. Mövcud resurslardan düzgün istifadə edilməsi;
2. Mövcud imkanları qiymətləndirdikdən sonra uyğun maliyyə-vergi siyasətinin həyata keçirilməsi

Əsas prioritet vergilərin artımı deyil, ödəniş qabiliyyətinin yüksəldilməsi idi. Bu da vergi yükünün tədricən azaldılmasına istiqamətlənmişdi.

İlk addım kimi dövlətin vergi siyasətini formalaşdıran qanunlar hazırlamaq vacib idi. Həmin qanunlar yerli özəlliklərə yeni dövlət qurulması prinsiplərinə uyğun gəlməli idi.

Dövlət büdcəsinin ehtiyaclarını ödəmək üçün əsasən klassik vergi sistemi təcrübəsindən istifadə olunur, dolayı vergilər:

• inhisar vergisi;
• gömrük rüsumları;
• satış vergiləri tətbiq edilirdi.

Həmin dövrdə dövlət xəzinəsinin gəlirləri aşağıdakı vergi növləri aşağıdakı cədvəldə verilib:

1919-cu ilin əvvəlində dövlətin gəlirlərinin əsas hissəsi dolayı vergilər, əsasən də neft məhsulları üzrə alınan vergilər idi. Amma nəzərə almaq lazımdır ki, əkinçilik üstünlük təşkil edirdi, bu da müasir vergi sistemini tətbiqini çətinləsdirirdi. Eyni zamanda büdcə ilə bağlı qanun yox idi. un olmadığı da görünür. Bunlar vaxtında dövlət büdcəsinin formalaşmasına, büdcə xərclərinin təmin edilməsinə mənfi təsir göstərirdi.

1919-cu ilin aprelində Maliyyə Nazirliyi tərəfindən dövlət vergi siyasətinin formalaşması məqsədi ilə mühüm qanun layihəsi təklif edildi. Qanun iki hissədən ibarət idi:

• Kapital vergisinin ödəniş möhləti;
• Tarif dərəcələrinin dəyişdirilməsi.

Bu qanun Azərbaycanın vergi sisteminin inkişafında irəli atılmış mühüm addım idi. Belə ki, ilk dəfə olaraq Azərbaycanda birbaşa vergilərin dəqiq vaxtı, tarif dərəcələri müəyyən edilirdi. Qanuna görə birbaşa vergilər hər 100 manata 30 manat olmaqla ilin əvvəlində, 1-i fevralın gec olmamaqla ödənməli idi. Digər vergilər rüblər üzrə, gəlir vergisi  gəlirin həcmi məlum olduqdan sonra, ilin sonunda  ödənməli idi.

Amma 1920-ci il aprelin 28-də Rusiyanın XI Qızıl Ordusu Azərbaycanı İşğal etdi. Nəticədə Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi, onun tərəfindən nəzərdə tutulan islahatlar həyata keçirilmədi.

Vergi tarixinin qısa icmalı

Vergilər cəmiyyətin inkişafının bütün mərhələlərində dövlət gəlirlərinin formalaşmasında önəmli rol oynayıb. İlk öncə təsadüfü formada təzahür edən yığımlar, sonradan dövlət vergiləri kimi inkişaf etməyə başladı. Buna Azərbaycanın vergi tarixini səhifələdikcə də əmin olmaq olar.

O, dövlətin meydana gəldiyi andan iqtisadi-maliyyə münasibətlərinin vacib tərkib hissəsi olub. Aşağıdakı sözlər vergi tarixinin nə qədər qədim olduğunu daha aydın izah edir:

“Vergitutma dünyanın özü qədər qədimdir. Onun ilk forması hər hansı bir yerli hökmdarın çayın mənsəbinə, iki çayın qovuşduğu yerə və ya dağ keçidinə sədd çəkdiyi və tacir və səyyahlardan keçib getmək üçün haqq aldığı zaman yaranmışdır” (S.Parkinson, ingilis iqtisadçısı).

Özünün ilkin inkişaf mərhələsində vergitutma primitiv idi, təsadüfü formada həyata keçirilirdi. Natural formada qənimət (məğlub tərəfin ödədiyi bac-xərac), yaxud pay şəklində (məsələn, qurban verilməsi) olan vergilər, əmtəə-pul münasibətləri inkişaf etdikcə, pul formasında yığılmağa başladı.

Qədim Misirdə dövlət başçısına məxsus torpaqlardan istifadəyə görə , Qədim Yunanıstanda (e.ə. VII-VI əsrlər) ordunun saxlanılması, ictimai əhəmiyyətli tikinti (qala divarları, körpülər, ehramlar) işləri üçün vergilər müəyyən edilmişdi.

Sonrakı dövrlərdə mövcud vergilərlə yanaşı yeni vergi növləri tətbiq edilməyə başlandı. Ən geniş yayılmış vergi növləri bunlar idi:

• torpaq vergisi;
• tikililərə görə vergi;
• adambaşına vergi (can vergisi);,
• gömrük ödənişləri;
• aksizlər;
• kommunal (zibilin yığılması) və yerli vergilər.

Bunlarla yanaşı tüstü vergisi, saqqal vergisi kimi qəribə dövlət vergiləri də tətbiq olunurdu.

Dövlətçilik inkişaf etdikcə elmi əsaslara malik vergi sisteminin yaranması zərurəti XVII-XVIII əsrlərdə birbaşa və dolayı vergilərdən ibarət sistemin formalaşmasına təkan verdi. Avropa ölkələrində sənayeləşmə vergitutmanın prinsipləri, tətbiqi, tənzimlənməsi qaydalarını inkişaf etdirdi.

XIX əsri Azərbaycanın vergi tarixinin yeni mərhələsi kimi xarakterizə etmək olar: tətbiq edilən vergilərin sayı azaldılır, hüquqi bazasının yaradılması istiqamətində iş aparılırdı.

Azərbaycan vergi sistemi necə formalaşıb?

Azərbaycanın ərazilərində tarixən müxtəlif dövlət quruluşları mövcud olub, inkişaf edib. Bu dövlətlərdə həmin dövrlərə məxsus müxtəlif vergilər tətbiq edilib.  Amma müasir anlamda Azərbaycanın vergi sistemi XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəlində formalaşmağa başlayıb. Azərbaycanın vergi sisteminin formalaşma mərhələlərini aşağıdakı kimi sıralaya bilərik:

• XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəli;
• Azərbaycan Demokratik Respublikasında vergilər;
• Sovet hakimiyyəti dövrü;
• Müstəqillik dövrünün vergi sistemi.

XIX əsrin əvvəli XX əsrin sonunda Azərbaycanda vergilər

Bu dövrdə Azərbaycanda vergiləri belə qruplaşdırmaq olardı:

• birbaşa vergilər;
• rüsumlar;
• satış (aksiz) yığımları.

Tarixin müəyyən mərhələsində ikiyə bölünmüş Azərbaycanın hazırda bizim yaşadığımız ərazisi çar Rusiyasının tərkibində idi. Bu Azərbaycanın vergi tarixində də öz izini qoydu. Vergilərlə bağlı qanunlar yerli özəlliklər nəzərə alınmaqla mərkəzi çar hakimiyyəti tərəfindən hazırlanırdı. Yerli idarəçilər yalnız öz ərazilərində keçərli olan vergilər yığa bilərdi.

O zamankı vergi sisteminin tərkibi aşağıdakı kimi idi:

• dövlət vergiləri;
• yerli (əyalət) vergilər.

Çar Rusiyasının bütün ərazilərində (o cümlədən, Azərbaycanda) tətbiq edilən dövlət vergiləri Dövlət Xəzinəsi gəlirlərinin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edirdi. Bunlara aşağıdakılar daxil idi:

• torpaq vergisi;
• əmlak vergisi;
• ticarət və sənaye vergisi;
• sərmayə vergisi;
• satış (aksiz) vergiləri.

Əyalət vergiləri (yerli vergilər) yerli idarəetmə qurumları tərəfindən, onların idarəçiliyinə aid ərazilərdən, idarəetmə xərclərini qarşılamaq məqsədi ilə yığılırdı və dövlət vergilərinə əlavələrdən, habelə digər vergilərdən ibarət idi:

• əlavə ticarət və sənaye vergiləri;
• əlavə satış (aksiz) vergisi;
• qəssablardan vergi;
• çəmən və otlaq yerlərində istifadəyə görə əlavə vergilər.

Bu dövrün mühüm problemlərinə aşağıdakıları aid etmək olar:

• gəlir səviyyəsi aşağı olanlara, demək olar ki, vergi güzəştləri verilmirdi;
• verilən güzəştlərin səviyyəsi çox aşağı idi.

Bunun əksinə olaraq, gəlir səviyyəsi yüksək olanlar vergidən azad edilirdi ki, bu da ölkənin yoxsul və orta təbəqəsinin ağır vergi yükü altına girməsinə səbəb oldu.

Azərbaycanın vergi tarixində satış vergiləri mövcud idi, amma hüquqi cəhətdən məhz bu dövrdə, yəni XIX əsrin əvvəli XX əsrin sonunda formalaşmağa başladı:

• satış vergilərinin tətbiq ediləcəyi malların tam siyahısı hazırlandı;
• ayrı-ayrı məhsul növləri üzrə vergi dərəcələrini müəyyən edildi;
• vergi yığımlarının düzgün aparılması üçün müvafiq qurumlar yaradıldı.

Dövlət xəzinəsinə müxtəlif növ rüsum və ödəmələr də alınırdı, məsələn:

• gerb rüsumu;
• miras üçün ödəniş;
• dövlət qulluqçularının əmək haqlarından tutulmalar;
• diplom və mükafatlardan rüsum;
• notariusların öhdəlikləri;
• müəllif hüququna görə ödəmə;
• daşınmaz əmlakın sığortasına görə öhdəlik
• yoldan istifadəyə görə ödəmə və sair.

XIX əsrin əvvəlində Azərbaycanda vergilərin yığılmasına nəzarəti Xəzinədarlıq idarələri həyata keçirirdi. XIX əsrin 70-ci illərində Xəzinədarlıq İdarələri Xəzinə Palataları ilə əvəz olunmağa başladı.

Azərbaycanın vergi tarixinin sonrakı inkişafı

1918-ci il mayın 28-də Azərbaycanda M. E. Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə türk-müsəlman dünyasında və Yaxın Şərqdə ilk dəfə olaraq demokratik respublika – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (ADR- Azərbaycan Demokratik Respublikası) quruldu. Lakin Rusiya Ordusu tərəfindən 1920-ci il aprelin 28-də Azərbaycanın işğalı nəticəsində Xalq Cümhuriyyəti devrildi, odur ki, nəzərdə tutulmuş vergi islahatları həyata keçirilə bilmədi.

Bundan sonrakı dövrdə (1920-1991) Azərbaycan Sovetlər Birliyinin tərkibində idi, vergi sistemi SSRİ-nin qanunlarına uyğun qurulmuşdu.

1991-ci ildə müstəqillik əldə edən Azərbaycan Respublikasında müstəqil fiskal-büdcə və vergi siyasətini həyata keçirilməyə başlandı: qanunlar qəbul edildi, dövlət vergilərinin növləri, dərəcələri, dövlət rüsumları, yerli vergilər müəyyən edildi. Müasir vergi sisteminin inkişaf etdirildi.

İşğaldan azad edilmiş ərazinin rezidentləri 2023-cü il yanvarın 1-dən etibarən 10 il müddətində mənfəət (gəlir), əmlak, torpaq və sadələşdirilmiş vergidən azad edilib.

Bu barədə İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin (DVX) məlumatında deyilir.

Bildirilir ki, bu azadolma ərazinin rezidentinin həmin ərazidəki fəaliyyəti ilə bağlı əldə olunan satışdankənar gəlirlərinə də şamil ediləcək.

“Həmçinin işğaldan azad edilmiş ərazilərdə ƏDV ödəyicisi olan rezidentlər tərəfindən iqtisadi fəaliyyət sahələri və mal nomenklaturaları üzrə texnika, texnoloji avadanlıqlar və qurğular, habelə xammal və materialların idxalı 2023-cü il yanvarın 1-dən etibarən 10 il müddətində ƏDV-dən azad edilib. Bu məqsədlə ƏDV-dən azad edilən iqtisadi fəaliyyət sahələri və mal nomenklaturalarının siyahısının ayrıca təsdiq edilməsi nəzərdə tutulub.

Bununla yanaşı, işğaldan azad olunmuş ərazinin rezidenti olan hüquqi şəxslərin səhmdarları və payçılarının dividend gəlirləri də 2023-cü il yanvarın 1-dən etibarən 10 il müddətində vergidən azad edilib. Bu ərazilərdə iqtisadi fəaliyyətin canlandırılmasını nəzərdə tutan bir sıra digər vergi təşviqləri də təsdiq edilib. İşğaldan azad olunan ərazilərin geniş turizm potensialına malik olması nəzərə alınaraq, turizm sahəsi üzrə nəzərdə tutulan ümumi güzəştlərlə yanaşı, eyni zamanda mehmanxana xidmətlərinə görə ödənilən ƏDV-nin istehlakçılara geri qaytarılması da həyata keçiriləcək. Belə ki, bu ərazilər daxilində yerləşən mehmanxanalar (hotellər) tərəfindən göstərilən gecələmə və qalma xidmətlərinə (digər əlavə xidmətlər istisna olmaqla) görə nağdsız qaydada ödənilmiş ƏDV-nin 30 faizi, nağd qaydada ödənilmiş ƏDV-nin isə 5 %-i fiziki şəxs olan istehlakçılara geri qaytarılması nəzərdə tutulur. ƏDV-nin geri qaytarılması prosesi bu sahəyə, bizneslə yanaşı, vətəndaş marağının da artırılmasına səbəb olacaq”, – DVX bildirib.

Qeyd olunub ki, vergi azadolmaları bir sıra fəaliyyət növləri və əməliyyatlara şamil edilməyəcək. Belə fəaliyyət və əməliyyatlara maliyyə xidmətlərinin göstərilməsi, avtonəqliyyat vasitələri ilə yükdaşıma xidmətləri və dövlət büdcəsinin vəsaitləri hesabına podratçı (işğaldan azad edilmiş ərazi daxilində istehsal fəaliyyətini həyata keçirən rezident podratçılar istisna olmaqla) tərəfindən malların (işlərin və xidmətlərin) təqdim edilməsi daxildir.

Bütövlükdə, Vergi Məcəlləsində edilmiş dəyişikliklərlə işğaldan azad olunmuş ərazilərdə real sektorun bütün sahələri, yəni ticarət, xidmət, istehsal, tikinti sektoru, hasilat sənayesi və digər subyektlər vergi güzəştləri ilə əhatə edilib.

Xatırladaq ki, “İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi ilə bağlı bəzi tədbirlər haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2021-ci il 10 dekabr tarixli sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə iqtisadi və əmək resurslarının səmərəli idarə olunması, onların emal sənayesinin və xidmət infrastrukturunun yaradılmasına yönəldilməsi məqsədilə vergi, sosial sığorta və digər güzəştlərin tətbiqi, habelə həmin ərazilərdə özəl təşəbbüslərin stimullaşdırılması, investisiya təşviqi mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi, istehsal fəaliyyəti ilə məşğul olan sahibkarlar üçün xammal və materialların idxalı ilə bağlı gömrük və vergi güzəştlərinin müəyyən edilməsi tapşırılıb.

Ölkə Prezidentinin müvafiq sərəncamının icrasının təmin edilməsi məqsədilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə investisiya cəlbediciliyinin artırılması və sahibkarlıq mühitinin yaxşılaşdırılması üçün optimal güzəştlər və stimullaşdırıcı mexanizmlər hazırlanıb və Vergi Məcəlləsinə müvafiq dəyişikliklər edilib.

Vergi güzəştlərinin verilməsində əsas hədəf işğaldan azad olunmuş ərazilərə investisiyaların cəlbi və həmin sahəyə dövlət tərəfindən təşviqlərin verilməsidir. İşğaldan azad edilmiş ərazilər əlverişli coğrafi quruluşa və böyük istehsal potensialına malikdir. Burada həm sənayeləşmə, həm də hasilat sənayesi baxımından kifayət qədər geniş imkanlar mövcuddur. Buna görə də həmin ərazilərdə rezident kimi qeydiyyatdan keçən subyektlər digər genişhəcmli güzəştlərlə əhatə olunacaq.

Mənbə: report.az

Vebinarın adı: Vahid bəyannamənin hazırlanma qaydaları

07 Yanvar tarixində təşkil edilən vebinarı izləmək üçün keçid edin: https://youtu.be/qtJEtVlHEEM

Mövzular:

• Vergi hesablanması bölməsinin doldurulması;
• Ödəmə mənbəyindən tutulan verginin hesablanması bölməsinin doldurulması;
• Əlavə 1-in doldurulması qaydası;
• Əlavə 2-nin doldurulması qaydası;
• Əlavə 3-ün doldurulması qaydası;
• Ən çox qarşılaşılan kameral uyğunsuzluq məktublarının izahı.

Təlimçi barədə:

Salman Əbdülrzazadə

İqtisad Universitetində “Biznesin idarə edilməsi və təşkili” ixtisası üzrə bakalavr, Türkiyənin Selçuk Üniversitetində “Mühasibat uçotu” ixtisası üzrə magistr təhsili almış və hazırda Selçuk Üniversitetində “Mühasibat uçotu” ixtisası üzrə doktorantura təhsili alır.

2019-2023-cü illər ərzində Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində Mühasibat fənnini tədris etmişdir. Azərbaycan Mühasiblər Məktəbinin direktoru və peşəkar təlimçisidir. Eyni zamanda mühasibat uçotu və vergi sahəsində fəaliyyət göstərən “Accounting.Az” konsaltinq şirkətində layihə rəhbəri olaraq fəaliyyət göstərir. 500-dən çox mühasibin ixtisaslaşmasında yaxından iştirak etmişdir.

Əlaqə:

📞+994 12 310 09 29

📱+994 50 225 82 05