Kapitalizm nə vaxt işə yarayır, nə vaxt yox? (VIII hissə)
Kapitalizm nə vaxt işə yarayır, nə vaxt yox? (VIII hissə)
Nyu-York universitetinin professoru Robert Allenin Abu-Dabidə çıxışı
Fordun ən təsirli ixtirası, indi yarımixtisaslı işçilər dediyimiz şeydir. Məsələn, metal oyuqlarının açılması ilə məşğul olan ixtisaslı işçilər fermerlərin yanındakı işçilərdən daha yüksək ixtisasa malik olmalı idilər. Fordun həlli universal maşınları işi yerinə yetirmək üçün “intellektual” qatqı tələb etməyən əvvəlcədən təyin olunmuş parametrlərlə xüsusi maşınlarla əvəz etmək idi.
Verilən parametrlərə malik alətlər və avadanlıqlar ixtisaslı işçi qüvvəsinə olan tələbatı azaltmış və avtomobil zavodlarına ucuz kənd təsərrüfatı fəhlələrinin işə götürülməsinə imkan vermişdi. Bu, elə yarımixtisaslı işçilər adlandırdığımız həmin şeydir.
Eyni şey ofis işçilərinə də tətbiq oluna bilər. Menecment rəhbərliyi menecerlərdən onların hərəkətlərini izləməyi, işə qəbul və intizamın təmini ilə məşğul olmağı, xərcləri hesablamağı və digər əlaqəli məsuliyyətləri üzərlərinə götürməyi tələb edir. Ofis işçilərinə böyük tələbat var idi və vakansiyaların bir çoxu qadınlar tərəfindən tutulmuşdu. Orta məktəb və kolleclər onlara uyğun təhsil imkanlarını təmin etmək üçün genişləndirilirdi.
Təkrar hesablamalar aparan və digər oxşar şeylər edən qadınların sayında da artım gördük. Nəticədə məlumatların emalı və Henri Holleritin ən mühüm ixtirası – cədvəllər və perfokartın yaradılması üçün elektromexaniki hesablayıcı maşın meydana gəldi. Hollerith 1880-ci illərdə Birləşmiş Ştatlar əhalisinin siyahıya alınması Bürosunda işləyirdi. Büro siyahıyaalmanı aparırdı və kitablarda dərc olunan bir çox məlumat cədvəlləri yaradırdı və bütün bu işlər əl ilə həyata keçirilirdi. Hollerith məlumatların ötürülməsində istifadə olunan və sensorlu qurğu icad etmişdi ki, onun vasitəsilə həmin kartlar buraxılırdı və o kartlar məlumatları avtomatik olaraq hesablayırdı, bu da öz növbəsində ofis işini mexanikləşdirməyə imkan yaradırdı.
Hollerith şirkəti IBM-in sələfi oldu və perfokart məlumatların emalının əsasını təşkil etdi. Onlardan yalnız əhalinin siyahıya alınması Bürosu deyil, həm də dəmiryolu və sığorta şirkətləri də istifadə etməyə başladılar. Əmək bahalı olduğuna görə onlar yeni sistem üçün pul ödəməyə başladılar. Hindistanda əhalinin siyahıya alınması çox vaxt aparmasına baxmayaraq, onu aparan şəxslər hesablama maşınlarından istifadədən imtina etmişdilər və bu proses əllə həyata keçirilirdi, çünki ölkədə işçi qüvvəsi çox ucuz idi. Orada 1940-cı illərədək hesablama maşınlarından istifadə etməmişdilər. Amma maraqlıdır ki, Rusiya 1897-ci ildə həyata keçirilən əhalinin siyahya alınması prosesində Holleritin maşınından istifadə etmişdi.
Əmək Məcəlləsinin 140-cı maddəsinə əsasən, məzuniyyət vaxtı üçün ödənilən orta əməkhaqqı onun hansı iş ili üçün verilməsindən asılı olmayaraq, məzuniyyətin verildiyi aydan əvvəlki 12 təqvim ayının orta əməkhaqqına əsasən müəyyən edilir. 12 təqvim ayından az işləyib məzuniyyətə çıxan işçinin orta aylıq əməkhaqqı onun faktik işlədiyi tam təqvim aylarına əsasən hesablanır.
Vergi Məcəlləsinin 157.1-ci maddəsinə əsasən, əlavə dəyər vergisinin (ƏDV) məqsədləri üçün məcburi və ya könüllü qeydiyyat haqqında ərizə müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi forma üzrə verilməlidir. Bəs ƏDV kimdən və necə alınır? Onun uçotu necə aparılır? Bu və digər suallara iqtisadçı ekspert Radil Fətullayev aydınlıq gətirib:
Sual: Müəssisəmiz sexdən stol masası alıb, ödəniş etmək istəyir. Lakin qarşı tərəfin bank hesabı və VÖEN-i yoxdursa, ona nağd ödəniş edib xərcə salmaq olarmı? Olarsa əlavə hansı vergilər ödənilməlidir? (Məsələn satıcıya çatmalı olan məbləğ 100 AZN-dirsə, nə qədər vergi ödənilməlidir?)