Blog Full

Bu məqalədə iri şitkətlərin, holdinqlərin ayrı-ayrı seqmentlərində fəliyyətin dayandaırlıması zamanı yaranan xərclərin Hesablar Planının 741 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclər” hesabında uçotunun əsas prinsipləri şərh olunur.

Şirkətin fəaliyyət seqmentləri

Şirkətin fəaliyyət seqmentləri – müəssisənin müxtəlif istiqamətlər üzrə gördüyü işlərin ayrı-ayrılıqda təsnifidir. Bu seqmentlər məhsul və xidmət növlərinə, fəaliyyət regionlarına və ya müştəri qruplarına görə müəyyən edilə bilər.

Mühasibatlıqda fəaliyyət seqmentləri üzrə uçot hər bir sahənin gəlirliliyini, xərclərini və risklərini ayrıca qiymətləndirməyə imkan verir. Nəticədə rəhbərlik hansı istiqamətin daha səmərəli olduğunu görərək düzgün qərarlar qəbul edə bilir.

Fəaliyyətin seqmentləşməsinə aşağıdakı nümunələri göstərmək olar:

• istehsal seqmenti – məhsul istehsalı və istehsal xərclərinin uçotu;
• satış seqmenti – məhsulların topdansatış və pərakəndə satışından gəlir və xərclər;
• xidmət seqmenti – müştərilərə göstərilən əlavə xidmətlər (məsələn, servis, texniki dəstək);
• regional seqment – Bakı, Gəncə və ya digər regionlarda fəaliyyət nəticələrinin ayrıca uçotu.

8 saylı “Əməliyyat seqmentləri” adlı MHBS  (IFRS8) şirkətlərdən maliyyə hesabatlarında əsas seqmentlərin maliyyə göstəricilərini açıqlanmasını tələb edir. Bu, həm daxili idarəetmə, həm də investorlar üçün şəffaflıq üçün lazımdır. Hesabatlarda əks etdirmək məqsədi ilə mühasibatlıqda belə məlumatların ümumiləşdirilməsi üçün bir sıra hesablardan istifadə edilir ki, onlardan biri də 741 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclər” hesabıdır.

Mühasibat uçotu baxımından

Şirkətlərin fəaliyyətində müəyyən seqmentin dayandırılması həm strateji idarəetmə, həm də mühasibat uçotu baxımından vacib prosesdir. Belə qərarın verilməsinə bir sıra səbəblərdən ola bilər, məsələn;

• seqmentin rentabelliyinin azalması;
• bazar şərtlərində dəyişiklik;
• rəqabət üstünlüklərinin itirilməsi;
• sahənin şirkətin uzunmüddətli strategiyasına uyğun olmaması.

İstehsal, satış və xidmət istiqamətlərində fəaliyyət göstərən bir şirkət xidmət seqmentində gəlirlərin azalması və xərclərin artması səbəbindən həmin sahəni dayandıra bilər. Bu zaman əsas resurslar istehsal və satış seqmentlərinin gücləndirilməsinə yönəldilir. Mühasibat uçotu baxımından dayandırılmış seqment üzrə gəlir və xərclər ayrıca uçota alınmalı, maliyyə hesabatlarında davam edən fəaliyyətlərdən aydın şəkildə ayrılmalıdır. Bunun üçün Hesablar Planın aşağıdakı hesablar nəzərdə tutulub:

• 621 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər” hesabı;
• 741 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclər” hesabı.

Seqmentin fəaliyyətinin  dayandırılması şirkətin ümumi fəaliyyətinə təsir göstərdiyindən, bu addım şəffaf hesabat və düzgün uçot tələbləri ilə müşayiət olunur.

Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclər

Şirkətin hər hansı fəaliyyət seqmentinin dayandırılması bir sıra əlavə xərclərlə müşayiət olunur. Bu xərclərə aşağıdakıaları aid etmək olar:

• işçilərə ödənilən kompensasiyalar;
• müqavilələrin vaxtından əvvəl ləğvinə görə cərimələr;
• aktivlərin satış və ya utilizasiya xərcləri;
• inventar qalıqlarının silinməsi və sair bu kimi digər xərclər.

Mühasibat uçotu baxımından bu tip xərclər 741 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclər” hesabında ayrıca uçota alınır və maliyyə hesabatlarında davam edən fəaliyyətlərin nəticələrindən fərqli göstərilir.

“Satış üçün saxlanılmış uzunmüddətli aktivlər və dayandırılmış əməliyyatlar” adlı (IFRS 5) 5 saylı MHBS-a görə də dayandırılmış fəaliyyətlər müstəqil açıqlanmalı və onların maliyyə nəticələri hesabatlarda ayrıca göstərilməlidir. Bu, həm investorlar, həm də kreditorlar üçün şəffaflıq təmin edir və şirkətin gələcək inkişaf istiqamətlərinə dair dəqiq təsəvvür yaradır.

741 saylı hesabı üzrə tənzimləmələr

Davam edən və dayandırılmış fəaliyyətin nəticələrini fərqləndirmək üçün istifadə edilə 741 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclər” hesabı “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” (bundan sonra -“Qaydalar”) ilə kommersiya müəssisələri üçün müəyyən edilmiş Hesablar Planının 7-cı “Xərclər” bölməsinin 74-cü maddəsinə aiddir. Qaydaların 56.1 bəndinə görə bu maddə üzrə 741 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclər” hesabı açılır və “mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin dayandırılması ilə əlaqədar ya silinmiş, ya da satış üçün saxlanılmış kimi təsnifləşdirilmiş komponentləri üzrə yaranmış xərcləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar” bu hesabda əks etdirlir.

Hesab üzrə təzimləmələr Qaydaların 56.2-56.5 bəndlərinin tələblərinə uyğun aparılır. Həmin tələblərə görə:

• əgər fəaliyyətin dayandırılması üzrə əməliyyatlar zərərlə nəticələnərsə, bu maliyyə hesabatlarında netto əsasında (fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclərdən gəıir çıxılmaqla) təqdim edilir;
• fəaliyyətin dayandırılması zamanı uzunmüddətli aktivlər satış məqsədi ilə saxlanılan digər aktivlər kimi təsnifləşdirilərək satıldıqda mühasibatlıqda uçot əməliyyatları Qaydalrın 56.2.1- 56.2.9-cu bəndlərinin tələblərinə uyğun aparılır;
• fəaliyyətin dayandırılması zamanı maliyyə alətlərinin satışı üzrə uçot əməliyyatları Qaydalrın 56.3.1- 56.3.7 bəndlərinin tələblərinə uyğun aparılır.

Hər iki halda satış əməliyyatları üçün çəkilən xərclər 741 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclər” hesabın debiti üzrə uçota alınır;

Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclər üzrə məbləğə Dt801/Kr 641 kimi mühasibat yazılışı verilir (Qaydaların 56.5-ci bəndi).

741 saylı hesab üzrə müxabirləşmə nümunəsi

Aşağıdakı nümunədə şirkətin hər hansı biznes seqmenin fəaliyyətinin dayandırılması zamanı mümkün mühasibat yazılışları, o cümlədən 741 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclər” hesabı üzrə  müxabirləşmələr əks olunub.

Nümunə: “ABC” şirkəti qida məhsullarının istehsalı və satışı, kənd təsərrüfatı məhsullarının satışı ilə məşğuldur. Araşdırmalar göstərib ki, şirkət kənd təsərrüfatı məhsullarının satışı seqmentində mənfəət əldə edə bilmir. Odur ki, bu sahə üzrə fəaliyyətin dayandırılmasına qərar verilir. Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclərin uçotu üzrə aşağıdakı müxabirləşmələr verilir.

Fəaliyyətin seqmentləşməsi

Bir sıra iri şirkət və holdinqlər ümumi bazarı oxşar ehtiyac və xüsusiyyətlərə malik daha kiçik istehlakçılar qruplarına bölərək fəaliyyət göstərirlər. İstehsal, ticarət və xidmət sahələrində belə seqmetləşmə şirkətə:

• hədəf auditoriyasını daha yaxşı başa düşməyə;
• fərdiləşdirilmiş məhsul və xidmətlər yaratmağa;
• hədəflənmiş marketinq strategiyaları və satış kanalları formalaşdırmağa imkan verir.

Bütün bunlar sonda biznesin gəlirliliyini və rəqabət qabiliyyətini artırmağa kömək edir.

Şirkətin fəaliyyətinin çox sayda məhsul və xidmət növləri, bazarlar və hətta sənaye sahələri ilə əlaqəli olması mümkündür. Məsələn, holdinq eyni  zamanda qida məhsullarının istehsalı və satışı, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı, minik avtomobillərinin satışı ilə məşğul ola bilər. Maliyyə hesabatlarının istifadəçilərinin şirkətin cari və gələcək vəziyyətinə müxtəlif biznes istiqamətlərinin və iqtisadi şərtlərin təsirini qiymətləndirə bilməsi üçün seqmentlər üzrə məlumatların açılması zəruridir. Bunu “Əməliyyat seqmentləri” adlı 8 saylı MHBS (IFRS8) standartı da tələb edir.

Mühasibat uçotunda belə məlumatların toplanması, hərəkəti və qalıqlarını əks eydirilməsi üçün müxtəlif uçot hesablarından, o cümlədən 621 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər” hesabından istifadə olunur.

“Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər” hesabının mahiyyəti

Böyük şirkətlər (holdinqlər) onların gələcək biznes planlarına uyğun gəlməyən yaxud gəlir gətirməyən müəyyən seqmentlərin fəaliyyətini dayandıra yaxud onları sata bilərlər.

“Satış üçün saxlanılmış uzunmüddətli aktivlər və dayandırılmış əməliyyatlar” adlı (IFRS 5) 5 saylı MHBS-a görə dayandırılmış fəaliyyətlərdən vergidən əvvəlki mənfəət və zərər məcmu gəlir haqqında hesabatda (mənfəət və ya zərər haqqında hesabat) ayrıca təqdim edilməlidir. Davam edən və dayandırılmış fəaliyyətin nəticələri mənfəət və zərər hesabatında ayrı-ayrılıqda təqdim edilməsi şirkətin fəaliyyətini daha düzgün qiymətləndirməyə imkan yaradır. Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyinin “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” (bundan sonra -“Qaydalar”) kommersiya müəssisələrində bu məqsədlə 621 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər” hesabının tətbiqi tələb edir. 621 saylı hesabdan istifadə maliyyə hesabatlarında artıq biznesin bir hissəsi olmayan fəaliyyətlərin nəticələrini görməyə imkan verir.

Hesablar planının “Gəlirlər” bölməsi

621 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər” hesabı yuxarıda qeyd edilən Qaydalarla müəyyən edilmiş Hesablar Panının  6-cı “Gəlirlər” bölməsinə aid olan hesablardan biridir. Bu bölmədə müəssisələrin aşağıda qeyd edilən gəlirləri üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir:

• əsas əməliyyat gəlirləri;
• sair əməliyyat gəlirləri;
• fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər;
• maliyyə gəlirləri;
• fövqəladə gəlirlər.

621 saylı hesab bölmənin 62-cı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər” maddəsinə aid olan yeganə hesabdır.

621 saylı hesab üzrə tənzimləmələr

Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlərin uçotu üçün istifadə edilən 62-ci maddədə “mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin dayandırılması ilə əlaqədar ya silinmiş, ya da satış üçün saxlanılmış kimi təsnifləşdirilmiş komponentləri üzrə yaranmış gəlirləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim edilir.” (Qaydaların 48.1 bəndi)

621 saylı hesab üzrə təzimləmələr Qaydaların 48.2-48.5 bəndlərinin tələblərinə uyğun aparılır. Həmin tələblərə görə:

• əgər fəaliyyətin dayandırılması üzrə əməliyyatlar mənfəət əldə edilməsi ilə nəticələnərsə, bu maliyyə hesabatlarında netto əsasında (fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlərdən xərclər çıxılmaqla) təqdim edilir;
• fəaliyyətin dayandırılması zamanı uzunmüddətli aktivlər satış məqsədi ilə saxlanılan digər aktivlər kimi təsnifləşdirildirilərək satıldıqda mühasibatlıqda uçot əməliyyatarı Qaydalrın 48.2.1- 48.2.9-cu bəndlərinin tələblərinə uyğun aparılır;
• fəaliyyətin dayandırılması zamanı maliyyə alətlərinin satışından əldə edilən gəlirlərin uçotu Qaydaların 48.3.1- 48.3.7 bəndlərinin tələblərinə uyğun aparılır.

Hər iki halda satışdan daxilolmalar 621 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər” hesabın krediti üzrə uçota alınır.

Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər üzrə məbləğə Dt621/801 №li kimi mühasibat yazılışı verilir (Qaydaların 48.5-ci bəndi).

621 saylı hesab üzrə müxabirləşmə nümunəsi

Aşağıdakı nümunədə şirkətin hər hansı biznes seqmenin fəaliyyətinin dayandırılması zamanı mümkün mühasibat yazılışları, o cümlədən 621 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər” hesabı üzrə müxabirləşmələr əks olunub.

Nümunə: “ABC” şirkəti bazarın müxtəlif seqmentlərində – elektronika mallarının satışı, qida məhsullarının istehsalı və satışı, kənd təsərrüfatı məhsullarının satışı ilə məşğuldur. Şirkət sonuncu iki sahənin inkişafı üçan qoyuluşların həcmini artırmaq üçün elektronika mallarının satışı seqmentini satmaq qərartına gəlir. Bu zaman fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlərin uçotu üçün aşağıdakı müxabirləşmələr verilir.

 Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclərin uçotu Hesablar Planın 741 saylı hesabında aparılır.

PMS I mərhələ üzrə imtahana hazırlıq kursu

Peşəkar Mühasib Sertifikatı (PMS) ölkəmizdə peşəkar mühasib adını qazanmaq istəyən namizədlər üçün nəzərdə tutulmuş sertifikasiyadır.

Azərbaycan Mühasiblər Məktəbi olaraq, PMS imtahanına hazırlaşan mühasiblərə dəstək olmaq məqsədilə, 3 aylıq PMS I mərhələ üzrə imtahana hazırlıq kursuna başladıq.

Kur PMS imtahanının 1-ci mərhələsi – qanunvericilik üzrə aşağıdakı növlərdə keçirilir:

• Kiçik və Orta Sahibkarlıq Subyektləri (KOS) üçün Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartları (MHBS) üzrə PMS;
• Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartları (MHBS) üzrə PMS.

Təlimçi haqqında:

Ph.D. Ağamir Əsgərov – Mühasibatlıq və Audit üzrə Ekspert

Mühasibat uçotu və audit sahəsində tanınmış mütəxəssisdir. Bakı Mühəndislik Universitetində maliyyə və mühasibat kafedrasında dosent vəzifəsində çalışır. Dövlət İmtahan Mərkəzində imtahan rəhbəri, Peşəkar Mühasib Sertifikatının eksperti və Dövlət qulluğu sektorunda müstəqil eksperti kimi fəaliyyət göstərir.

Eyni zamanda, bir sıra qurumlarda Baş mühasib, Maliyyə direktoru vəzifələrində çalışır. Həmçinin bir neçə şirkətin təsisçisidir.

Təhsil və Akademik Nailiyyətlər

Ağamir Əsgərov Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Biznesin Təşkili və İdarə edilməsi ixtisası üzrə bakalavr və magistratura pillələrini bitirmişdir.

2015-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezident Yanında Ali Attestasiya Komissiyasından iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru alimlik elmi adını almışdır.

O, Maliyyə mühasibat sahəsində beynəlxalq səviyyədə tanınmış bir sıra elmi məqalələrin müəllifi, sahə üzrə bir sıra lahiyələrin icraçısı və müxtəlif Beynəlxalq Konfransların iştirakçısıdır.

Qrupda iştirakçı sayı: 12-15 nəfər

Kursun formatı: Ənənəvi və onlayn

Təlim sayı və vaxtı: – dərs / Həftədə – dəfə

Kursa daxildir: