Blog Full

Nazirlər Kabineti 28 sentyabr 2005-ci il tarixli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Qiymətləri (tarifləri) dövlət tərəfindən tənzimlənən malların (işlərin, xidmətlərin) Siyahısı”na dəyişiklik edib.

Bununla bağlı Baş nazir Əli Əsədov yeni qərar imzalayıb.

Qərara əsasən, Azərbaycanın gömrük ərazisinə gətirilən və bu ərazidən aparılan malların, gömrük orqanlarının sərəncamında olan anbarlar istisna olmaqla, müvəqqəti saxlanc və gömrük anbarlarında saxlancı ilə bağlı xidmətlərin qiymətləri (tarifləri) dövlət tərəfindən tənzimlənən malların siyahısından çıxarılıb.

Mənbə: report.az

Cəmil Əsədov, accounting.az saytının redaktoru

“Gəlir” anlayışı, adətən, müəssisələrin əsas fəaliyyət və digər təsərrüfat əməliyyatlarından əldə edilən nəticələrlə əlaqələndirilir. Lakin təsərrüfat həyatında bəzən gözlənilməz, təkrarlanmayan və qeyri-adi hadisələr də baş verir ki, onların nəticəsində müəssisənin əlavə iqtisadi faydalar əldə etməsi mümkündür. Azərbaycan Respublikasında tətbiq edilən mühasibat uçotu qanunvericiliyinə görə, bu tip hallar mühasibat uçotunda fövqəladə gəlirlər kimi tanınır və onların uçotu  641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabında aparılır.

Normativ-hüquqi baza

Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyinin “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” (bundan sonra -“Qaydalar”) respublikada ərazisində fəaliyyət göstərən kommersiya müssiələrində mühasibat uçotunun beynəlxalq standartlarla uyğun şəkildə aparılmasını tənzimləyir. Bu qaydalar müəssisələrin gəlirlərini müxtəlif kateqoriyalara ayrır və fövqəladə gəlirlər ayrıca uçot obyektinə çevrilir.

Fövqəladə gəlirlər dedikdə müəssisənin gündəlik fəaliyyətindən kənarda baş verən, təsadüfi xarakter daşıyan, adətən təkrarlanmayan hadisələrdən yaranan iqtisadi faydaların artımı başa düşülür. Belə gəlirlər müəssisənin gəlirlilik göstəricilərini şişirtməmək və fəaliyyət nəticələrini real göstərmək üçün ayrıca uçota alınır.

Beynəlxalq uçot standartlarında (IFRS/IAS) fövqəladə gəlirlərin ayrıca kateqoriya kimi tanınması haqqında xüsusi tələb yoxdur. MHBS, xüsusilə də IAS1 (“Maliyyə hesabatlarının təqdimatı” standartı) gəlir və xərclərin “maliyyə nəticələri” hesabatında normal əməliyyat nəticələrinin komponentləri kimi nəzərə alınmasını tələb edir, eyni zamanda fövqəladə hallar üzrə məbləğlər haqqında açıqlamalarda xüsusi qeyd edilməsini istisna etmir.

641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabı

Yuxarıda qeyd edilən Qaydalara görə müəssisənin gəlirləri xarakterindən, alınma şərtlərindən asılı olaraq aşağıdakı kateqoriyalara bölünür:

• əsas əməliyyat gəlirləri;
• sair əməliyyat gəlirləri;
• fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər;
• maliyyə gəlirləri;
• fövqəladə gəlirlər.

Qeyd edilən kateqoriyalara aid olan gəlirlər üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar Qaydalarla müəyyən edilmiş hesablar planının 6-cı “Gəlirlər” bölməsi üzrə əks etdirilir. 641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabı bu bölmənin 64-cü maddəsinə aid olan yeganə hesabdır. Bu hesabda fövqəladə hadisə və əməliyyatların nəticələrinə əsasən əldə edilmiş fövqəladə gəlirlər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim edilir.

641 saylı hesabın mahiyyəti

641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabı, müəssisənin fövqəladə hallar nəticəsində əldə etdiyi bütün gəlirlərin uçotu üçün nəzərdə tutulmuş mühasibat hesabıdır.

Fövqəladə hal dedikdə ətraf mühitə və insan səhhətinə ziyan vuran, maddi və mənəvi itkilərə səbəb ola bilən təhlükəli hadisələr başa düşülür. Belə hadisələr mənşəyinə görə iki qrupa bölünür.

• təbii mənşəli, fəlakətli təbiət hadisələri nəticəsində yaranan fövqəladə hallar (zəlzələ, sel, daşqın, torpaq sürüşməsi, vulkan püskürməsi, qar uçqunu, sunami, fırtına və s. )
• texnogen mənşəli, insan fəaliyyəti nəticəsində baş verən fövqəladə hallar (yanğın, partlayış, nəqliyyat qəzaları, kimyəvi qəzalar, radioaktiv qəzalar, tikililərin uçması, dəm qazı təhlükəsi, kommunal təsərrüfatda qəzalar və s.)

641 saylı hesab vasitəsi ilə belə hadisələr zamanı əldə eilən gəlirlər əks etidirlir. “Fövqəladə gəlirlər” hesabında əks etdirilən məbləğlərə nümunə kimi bunları qeyd edə bilərik:

• sığorta təşkilatlarından alınan kompensasiyalar;
• təbii fəlakət və ya yanğın nəticəsində dəymiş ziyanın əvəzinin ödənilməsi;
• məhkəmə qərarları ilə müəssisə xeyrinə verilmiş kompensasiyalar;
• digər qeyri-adi və təsadüfi gəlir mənbələri.

Belə gəlirlər əsas fəaliyyət gəlirlərindən (60 saylı maddə) və digər adi əməliyyat gəlirlərindən prinsipial surətdə fərqləndirilir.

Fövqəladə gəlirlərin uçotu

Fövqəladə gəlirlərin uçotu zamanı mühasib hadisənin iqtisadi məzmununu düzgün qiymətləndirməli və müvafiq mühasibat yazılışlarını aparmalıdır. Bu zaman Qaydaların 50.2 və 50.3 bəndlərinin tələbləri nəzərə alınır.

• Qaydaların 50.2-ci bəndinə görə əldə edilmiş fövqəladə gəlirlər tanınma meyarlarına uyğun olaraq 177, 217 saylı hesabların debeti və 641 saylı hesabın kreditində əks etdirilir, məsələn:
  1. müəssisədə baş vermiş yanğın nəticəsində dəymiş zərər sığorta şirkəti tərəfindən tam əvəzləndikdə, alınan vəsait 641saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesaba daxil edilir.
  2. məhkəmə qərarı ilə müəssisə qarşı tərəfdən kompensasiya aldıqda, həmin məbləğ 641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabında əks olunur.
• Qaydaların 50.3-ci bəndinə əsasən fövqəladə gəlirlər üzrə yaranan məbləğə hesabat dövrünün mənfəəti kimi Db641/Kr801 kimi mühasibat yazılışı verilir.

Beləliklə, müəssisə öz əsas fəaliyyətindən gəlir əldə etməsə də, fövqəladə hadisə nəticəsində aldığı kompensasiya fövqəladə gəlir kimi uçota alınır.

641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabı üzrə müxabirləşmə nümunəsi

Tutaq ki, müəssisənin anbarında baş verən yanğın nəticəsində 50 000 manatlıq məhsul zərər görmüşdür. Müəssisənin sığorta şirkəti ilə bağladığı müqaviləyə əsasən dəymiş ziyanın 40 000 manatı ödənilmişdir.

Nəticə etibarilə, 641 saylı hesabın istifadəsi müəssisənin maliyyə nəticələrinin obyektiv təqdim olunmasını təmin edir, həmçinin investorlar, kreditorlar və digər maraqlı tərəflər üçün etibarlı informasiya mənbəyi yaradır.

Yazının əvvəlki hissəsi ilə buradan ( I HİSSƏ ) tanış olmaq olar.

4. Məzuniyyət dövrü üçün orta əməkhaqqı hesablanarkən nəzərə alınan və alınmayan qazanclar

Əmək Məcəlləsinin 139-cu maddəsində məzuniyyət haqqı ödənilərkən nəzərə alınan əməkhaqqı növləri müəyyən edilib. Həmin maddəyə əsasən, məzuniyyət vaxtı üçün ödənilən orta əməkhaqqı hesablanarkən bu Məcəllənin 154-cü maddəsinin I hissəsi ilə müəyyən edilmiş əməkhaqqı anlayışına daxil olan bütün növ ödəmələr nəzərə alınır. Həmçinin, məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının hesablanması zamanı nəzərə alınan və alınmayan ödənişlərin geniş siyahısı, habelə məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının əmsallaşdırılması qaydası Nazirlər Kabinetinin 1999-cu il 25 avqust tarixli 137 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilib. Həmin qərara əsasən, əmək, təhsil və yaradıcılıq məzuniyyəti dövründə saxlanılan orta əməkhaqqı nəzərə alınan qazanc növləri kimi müəyyən olunub. Bu baxımdan, nümunədə qeyd edilən iyul və avqust ayları üzrə ödənilmiş məzuniyyət haqları da hesablamada nəzərə alınacaq. Nəticədə son 12 ayın cəmi gəliri 15.065 manat olacaq.

Qeyd edilənləri nəzərə almaqla, nümunə üzrə məzuniyyət dövrü üçün orta əməkhaqqının hesablanmasına baxaq.

Son 12 aylıq dövrün nəzərə alınan qazancı: 15.065 manat;
Orta aylıq əməkhaqqı: 15.065 : 12 ay = 1.255,42 manat;
Orta gündəlik əmək haqqı: 1.255,42 : 30.4 = 41.30 manat;
Məzuniyyət dövrü üçün orta əməkhaqqı: 41.30 x 56 = 2.312,61 manat.

5. 12 aydan az işləyib məzuniyyətə çıxanların məzuniyyət haqqının hesablanması qaydası

12 təqvim ayından az işləyib məzuniyyətə çıxan işçinin orta aylıq əməkhaqqı onun faktiki işlədiyi tam təqvim aylarına əsasən hesablanır.

Misal 3: Sentyabrın 15-dən yeni işə başlayan müəllimin tədris ilində aldığı əməkhaqqı aşağıdakı kimi olub:

Müəllimin iyulun 1-dən 56 təqvim günü müddətinə əmək məzuniyyətinə çıxdığını nəzərə alaraq, məzuniyyət dövrü üçün orta əməkhaqqının hesablanmasına baxaq. Nümunədəki müəllim 12 təqvim ayından az işləyərək məzuniyyətə çıxdığı üçün onun məzuniyyət dövründə orta əməkhaqqı, faktiki olaraq, işlədiyi tam təqvim ayları əsasında hesablanacaq. Yəni hesablamada sentyabr ayı nəzərə alınmayacaq. Bu zaman oktyabr -iyun aylarını əhatə edən dövrlər üzrə gəlirlərə əsasən hesablama aparılacaq:

Oktyabr – iyun ayları üzrə nəzərə alınan cəmi qazanc: 11.730 manat;
Orta aylıq əməkhaqqı: 11.730 manat : 9 ay = 1.303,33 manat;
Orta gündəlik əməkhaqqı: 1.303,33 : 30.4 = 42.87 manat;
Məzuniyyət dövrü üçün orta əməkhaqqı: 42.87 x 56 = 2.400,88 manat.

Məzuniyyət günlərinin əməkhaqqını müəyyən etməkdən ötrü məzuniyyətdən əvvəlki 12 təqvim ayının əməkhaqqının cəmlənmiş məbləğini 12-yə bölməklə orta aylıq əməkhaqqının məbləği tapılır və alınan məbləği ayın təqvim günlərinin orta illik miqdarına – 30,4-ə bölmək yolu ilə bir günlük əməkhaqqının məbləği müəyyən edilir. Bu qayda ilə müəyyən edilmiş bir günlük əməkhaqqının məbləği məzuniyyət müddətinin təqvim günlərinin sayına vurulur.

Sonda bir məqamı da qeyd edək ki, işçiyə məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqı məzuniyyətin başlanmasına ən geci 3 gün qalmış ödənilir.

Mənbə: vergiler.az

Bu ilin I yarısında Azərbaycanda sifarişçi təsərrüfat subyektlərinə göstərilən auditor xidmətlərinin ümumi dəyəri ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 12,4 % artıb.

Bu barədə Auditorlar Palatası Şurasının iclasında məlumat verilib.

Bildirilib ki, həmin müddətdə bağlanılan müqavilələrin ümumi sayı da 12,8 % artıb. Ümumilikdə icra olunmuş 3 521 müqavilədən 2 387-si məcburi (67,8 %), 1 134-ü isə (32,2 %) könüllü audit üzrə bağlanıb.

Palata Şurasının qərarına əsasən, auditor təşkilatlarının rəhbərlərinə və sərbəst auditorlara Beynəlxalq Audit Standartları və Peşəkar Mühasiblərin Beynəlxalq Etika Məcəlləsinin tələblərinə uyğun olaraq keyfiyyətli xidmət göstərmək, fəaliyyətlərində şəffaflığı artırmaq, haqsız rəqabət və dempinq hallarına yol verməmək tapşırılıb.

Mənbə: report.az