Blog Full

İşsizlikdən sığorta ödənişi – işçinin iş yerini itirdiyi halda, müvəqqəti gəlir mənbəyi olaraq verilən ödənişdir. Bu ödəniş “İşsizlikdən sığorta haqqında” Qanuna uyğun həyata keçirilir və itirilmiş əməkhaqqının kompensasiya edilməsi məqsədi daşıyır. Bəs işsizlik statusu kimlərə verilir? Sığorta haqqının məbləği necə müəyyən olunur və hansı müddətə verilir? “vergiler.az”ın bu və digər suallarına mühasib Fərid Zalov aydınlıq gətirir. 

İşsiz statusu kimlərə aiddir?

İşsizlikdən sığorta haqqı yalnız əmək müqaviləsi ilə rəsmi şəkildə çalışan və qanuni əsaslarla işdən çıxarılmış şəxslərə verilir. Müəyyən əsaslarla əmək münasibətlərinə xitam verilmiş və “Məşğulluq haqqında” Qanunun 5-ci maddəsinə uyğun qeydiyyata alınmış sığortaolunanlar işsizlik sığortası ödənişi almaq hüququna malikdirlər. Həmin şəxslərin siyahısı “İşsizlikdən sığorta haqqında” Qanunun 13.1-ci maddəsində əksini tapıb:

• dövlət orqanı və ya hüquqi şəxs ləğv edildikdə;
• işçilərin və ya dövlət qulluqçularının say və ya ştatları ixtisar edildikdə;
• əmək müqaviləsinin müddəti bitdikdə;
• müəssisənin mülkiyyətçisi dəyişdikdə;
• məhkəmə qərarı ilə işə bərpa halı olduqda;
• həqiqi hərbi xidmətdən ehtiyata buraxıldıqdan sonra işə qayıdış hüququndan istifadə edildikdə.

Vətəndaşlar işsiz kimi qeydiyyata alınmaq üçün Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında Dövlət Məşğulluq Agentliyinin yerli şöbələrinə və ya DOST mərkəzlərinə müraciət etməlidirlər. Həmin şəxsə 5 iş günü ərzində uyğun vakansiya təklif edilməzsə, o, rəsmi olaraq işsiz kimi qeydiyyata alınır. Vətəndaş işsiz kimi qeydiyyata alındıqdan sonra işsizlikdən sığorta ödənişi almaq üçün ərizə ilə müraciət etməlidir. Həmin müraciətə 10 gün ərzində baxılır və qərar qəbul edilir. İşsizlikdən sığorta ödənişi fərdi məşğulluq proqramı təsdiqləndikdən sonrakı ayın 1-dən hesablanır.

Ödənişin təyin edilməsi üçün şərtlər

Əmək Məcəlləsinin 73-cü maddəsinin 1-ci bəndinə əsasən, müddətli əmək müqaviləsinə müddət bitdikdə xitam verilir. Həmin maddənin 2-ci bəndində isə göstərilib ki, işçinin müəyyən üzrlü səbəbdən (xəstələnməsi, ezamiyyətdə, məzuniyyətdə olması, habelə bu Məcəllənin 179-cu maddəsində nəzərdə tutulan iş yeri və orta əməkhaqqı saxlandığı hallarda) iş yerində olmadığı dövrdə müddətli əmək müqaviləsinin müddəti qurtardığı hallarda həmin müqaviləyə bu maddənin 1-ci hissəsində nəzərdə tutulmuş qaydada xəbərdar edilmişdirsə, işçi işə çıxdığı gün işəgötürən tərəfindən xitam verilə bilər.

“İşsizlikdən sığorta haqqında” Qanunun 13.2.3-cü maddəsinə əsasən, bu Qanunun 13.1.3-cü maddəsində nəzərdə tutulan halda, sığorta hadisəsinin baş verdiyi tarixdən əvvəlki ardıcıl gələn 36 təqvim ayı ərzində müddətli əmək müqaviləsi (“Məşğulluq haqqında” Qanuna uyğun olaraq, müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən haqqı ödənilən ictimai işlərin təşkili istisna olmaqla) üzrə ən azı 24 ay sığorta stajına malik olan əmək qabiliyyətli şəxslərə işsiz kimi qeydiyyata alındığı tarixdən 3 ay sonra – bu Qanunun 16-cı maddəsində nəzərdə tutulan minimum sığorta ödənişi məbləğində sığorta haqqı ödənilir. Qanunun 16-cı maddəsində göstərilib ki, minimum sığorta ödənişi müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilmiş minimum aylıq əməkhaqqı məbləğinə bərabər tutulur. 2025-ci il üçün minimum sığorta ödənişi 400 manat müəyyən edilib. Başqa sözlə, əmək müqaviləsinin müddətinin bitməsi səbəbi ilə işsiz qalan və işsiz statusu alan şəxs hər ay 400 manat olmaqla 3 ay müddətində sığorta haqqını ala bilər.

Müəssisənin ləğvi, ixtisar və digər hallarda isə işsiz statusu alan şəxslərə 6 ay müddətində sığorta haqqı ödənilir. “İşsizlikdən sığorta haqqında” Qanunun 13-cü maddəsinə əsasən, aşağıdakı hallarda işçinin əmək müqaviləsinə xitam verilərsə, onun sığorta ödənişi almaq hüququ yaranır:

• müəssisənin mülkiyyətçisinin dəyişməsi ilə əlaqədar (Əmək Məcəlləsinin 68-ci maddəsinin 2-ci hissəsinin “ç” bəndinə əsasən);
• müəssisə ləğv edildikdə (70-ci maddənin “a” bəndi);
• işçilərin sayı və ya ştatları ixtisar edildikdə (70-ci maddənin “b” bəndi);
• hərbi və ya alternativ xidmətə çağırıldıqda (74-cü maddənin 1-ci hissəsinin “b” bəndi);
• əvvəllər həmin müəssisədə çalışan işçi müddətli həqiqi hərbi xidmətdən ehtiyata buraxıldıqdan sonra öz iş yerinə (vəzifəsinə) qayıtmaq hüququndan istifadə etdikdə (74-cü maddəsinin 1-ci hissəsinin “ə” bəndi);
• dövlət orqanı ləğv edildikdə (“Dövlət qulluğu haqqında” Qanuna müvafiq olaraq);
• dövlət qulluqçularının sayı və ya ştatları ixtisar edildikdə (“Dövlət qulluğu haqqında” Qanuna müvafiq olaraq).

Bu şəxslərin son 24 ayda 12 aydan çox stajı olarsa, onlara 6 ay müddətinə sığorta ödənişi verilir.

“İşsizlikdən sığorta haqqında” Qanunun 14.1-ci maddəsinə əsasən, bu Qanunun 13.2.1-ci maddəsində nəzərdə tutulan şəxslər üçün sığorta ödənişi sığorta stajından asılı olmayaraq, onların itirilmiş orta aylıq əməkhaqqının 50 faizi məbləğində hesablanır. Qanunun 17-ci maddəsində isə göstərilib ki, ilk dəfə təyin olunan sığorta ödənişi işsizlik müddətinin davamlılığına uyğun olaraq, aşağıdakı faiz dərəcələrinə mütənasib şəkildə, lakin minimum sıgorta ödənişinin məbləğindən az olmayaraq ödənilir:

ilk 2 təqvim ayı üçün – 100 faiz;
3-4-cü təqvim ayları üçün – 80 faiz;
5-6-cı təqvim ayları üçün – 70 faiz.

Əgər işçinin stajı 12 aydan az olubsa, ona hər ay minimum sığorta ödənişi, yəni 400 manat olmaqla 6 ay müddətinə sığorta haqqı ödənilir. Sığorta ödənişinin məbləği əvvəlki ildə ölkə üzrə orta aylıq əməkhaqqı məbləğindən çox və minimum sığorta ödənişi məbləğindən az ola bilməz. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, 2024-cü il üçün muzdla çalışan işçilərin orta aylıq nominal əməkhaqqı 1.007,5 manat olub, minimum sığorta ödənişinin məbləği isə 2025-ci il üçün 400 manatdır.

Bundan əlavə, himayəsində 18 yaşına çatmamış hər bir uşaq üçün işsiz şəxsin sığorta ödənişinə 5% əlavə olunur. Ancaq ailədə ər və arvadın hər ikisi sığorta ödənişi alırsa, yalnız birinə bu əlavə verilir.

Aşağıdakı əsaslarla işdən azad olunmuş şəxs yenidən müraciət edərsə, ona 3 ay müddətinə minimum sığorta ödənişi təyin olunur:

• müəssisənin ləğvi, ixtisar;
• mülkiyyətçinin dəyişməsi;
• məhkəmə qərarı ilə işə bərpa;
• hərbi xidmətdən qayıdış.

Əmək müqaviləsinin müddəti bitmiş şəxslər isə təkrar müraciətdə ödəniş ala bilməzlər.

İşsizlik sığortası təyin olunmayan şəxslər

Bu kateqoriyadan olan şəxslərə işsizlik sığorta ödənişi verilə bilməz:

• Fərdi sahibkarlar (əmək müqaviləsi ilə işçi sayılmadıqları üçün işsizlik sığortası sistemi ilə əhatə olunmurlar);
• Pay torpağı olan şəxslər (kəndli-fermer təsərrüfatı sahibləri) – onlar mülkiyyətçi və ya istifadəçi statusunda olduğu üçün işsiz hesab edilmirlər;
• Özünüməşğul şəxslər (öz adından işləyənlər) – onlar da əmək münasibətlərində olmadıqları üçün sistemə daxil deyillər;
• Müddətli müqavilə ilə çalışan, lakin tələb edilən sığorta stajına malik olmayanlar;
• Tələbələr (əgər işləməyiblərsə) – əmək müqaviləsi və staj tələbi ödənilmir;
• Qeyri-qanuni işləyən şəxslər (əmək müqaviləsiz işləyənlər);
• Sosial yardım alan şəxslər – əgər əmək münasibətləri olmamışdırsa və ya əmək qabiliyyəti yoxdursa, onlar başqa mexanizmlərlə sosial müdafiəyə cəlb olunurlar;
• Fərdi sığorta ödəyiciləri (sahibkar, notarius, vəkil).

Mənbə: vergiler.az

Mühasibat uçotu sistemində kreditor borclarının düzgün təsnifatı müəssisənin maliyyə hesabatlarının etibarlılığını təmin edən əsas şərtlərdən biridir. Uzunmüddətli kreditor borcları müəssisənin maliyyə öhdəliklərinin strukturunda əhəmiyyətli rola malikdir. Bu məqalədə belə öhdəliklər biri – hesablar planının 431–434 nömrəli hesablarında təsnif olunmayan digər uzunmüddətli kreditor borcları üzrə 435 saylı hesabda uçotun əsas prinsipləri şərh olunur.

435 saylı hesabın təyinatı

435 saylı “Digər uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı Maliyyə Nazirliyi Kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə müəyyən edilmiş hesablar planının  43-cü “Uzunmüddətli kreditor borcları” bölməsinə aid olan hesablardan biridir. 43-сü bölməyə aid olan digər hesablar bunlardır:

• 431-cü hesab: “Malsatan və podratçılara uzunmüddətli kreditor borcları”;
• 432-cü hesab: “Törəmə (asılı) cəmiyyətlərə uzunmüddətli kreditor borcları”;
• 433-cü hesab: “Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli kreditor borcları”;
• 434-cü hesab: “Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları”.

Hesabın təyinatı yuxarıda qeyd edilən qaydaların 37.31 bəndində aşağıdakı kimi müəyyən olunub: “435 saylı “Digər uzunmüddətli kreditor borcları” hesabında mühasibat uçotu subyektinin 431- 434 №li hesablarında göstərilməyən, hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməsi tələb olunmayan görülmüş işlərin və göstərilmiş xidmətlərin qəbulu nəticəsində yaranan bütün digər uzunmüddətli kreditor borcları barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

Digər kreditor borclara nümunələr

Digər kreditor borcların tərkibinə aşağıdakılar aid edilə bilər:

• Hüquqi şəxs yaratmadan birgə fəaliyyətlə bağlı əməliyyatlar üzrə hesablaşmalar;
• Təsadüfi tərəflərlə bağlanmış uzunmüddətli borc müqavilələri, misal üçün, alıcı və sifarişçi olmayan təsadüfü fiziki şəxslərə kreditor borclar. Alıcı və ya sifarişçilərə (müəssisədən əsas fəaliyyət çərçivəsində mal və ya xidmət alan şəxsləri) kreditor borclar 431 saylı hesabda uçota alınır;
• Səhvən daxil olmuş məbləğlər – müəssisənin bank hesabına səhvən pul daxil olub. Daxil olan vəsait qarşılıqlı razılaşma əsasında 12 ay ərzində yaxud daha çox müddət ərzində qaytarıla bilər.
• Digər hesablaşmalar nəticəsində yaranan öhdəliklər.

Belə öhdəliklər uzunmüddətli və qısamüddətli kimi təsnifləşdirilir. Digər qısamüddətli kreditor borclarının mühasibat uçotu “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəyyən edilmiş hesablar planının “Qısamüddətli öhdəliklər” bölməsinə aid olan 538 saylı hesabda aparılır.

“Digər uzunmüddətli kreditor borcları” hesabında uçotun tənzimlənməsi

435 saylı hesabda digər uzunmüddətli kreditor borclarının mühasibat uçotu zamanı tənzimləmələr AR MN-nin qeyd edilən qaydalarının 37.31-37.39-ci bəndləri əsasında aşağıdakı formada aparılır:

• digər uzunmüddətli kreditor borcları yarandıqda 435-ci hesabın krediti üzrə, qaydaların 37.31-ci bəndinin tələbləri nəzərə alınmaqla;
• görülmüş işlərin və göstərilmiş xidmətlərin qəbulu zamanı yaranan ƏDV – qaydaların 37.32-ci bəndi üzrə (debet 241-1, kredit 435);
• belə öhdəliklər qısamüddətli kimi təsnif edildikdə – qaydaların 37.33 bəndinə uyğun olaraq (debet 435-kredit 538);
• müsbət məzənnə fərqi yarandıqda 611-8 saylı subhesabın krediti üzrə, tikinti müqavilələri üzrə mənfi məzənnə fərqi yarandıqda 731-8 saylı subhesabın debeti üzrə (qaydaların 37.34-cü bəndi);
• digər uzunmüddətli kreditor borcları birbaşa ödənildikdə qaydaların 34.35-ci, üçüncü şəxs tərəfindən ödənildikdə isə qaydaların 34.36-cı bəndi tətbiq edilir;
• uzunmüddətli kreditor borcları nizamnamə kapitalına çevrildikdə qaydaların 37.38-ci bəndi, geri alınmış səhmlərin yenidən buraxılması hesabına nizamnamə kapitalına çevrildikdə 37.39-cu bəndi üzrə.

“Digər uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı passiv hesabdır. Bu hesabın kredit dövriyyəsi borcun yaranmasını, debet dövriyyəsi isə borcun ödənilməsini və ya azaldılmasını əks etdirir. Hesabın saldosu isə hesabat dövrünün sonunda müəssisənin digər uzunmüddətli kreditorlara olan borclarının məbləğini göstərir.

Beynəlxalq uçotda 435 saylı hesabın yeri

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, 435 saylı “Digər uzunmüddətli kreditor borcları” hesabından kreditor borclar kimi təsnifləşdirilən öhdəliklərin bir hissəsini mühasibat uçotunda əks etdirmək üçün istifadə edilir. Müəssisənin digər hüquqi və ya fiziki şəxslər qarşısında maliyyə öhdəliyi olan kreditor borclar üzrə uçotun tənzimlənməsi zamanı aşağıdakı beynəlxalq standartın tələbləri nəzərə alınır:

• IAS 1 (“Maliyyə hesabatlarının təqdimatı”) standartının 61-ci maddəsinə görə öhdəliklər  qısamüddətli (cari) və uzunmüddətli (qeyri-cari) kreditor borclar kimi fərqləndirilir.  Qısamüddətli kreditor borclar — hesabat tarixindən 12 ay ərzində ödənilməsi nəzərdə tutulan maliyyə öhdəlikləridir.
• IAS 32 (“Maliyyə alətləri: təqdimat”) standartı baxımından kreditor borc, maliyyə öhdəliyinin tipik nümunəsidir (maddə 11).  Çünki müəssisə müqavilə şərtlərinə uyğun olaraq digər tərəfə pul vəsaiti və ya digər maliyyə aktivləri ödəmək məcburiyyətindədir. Bu baxımdan kreditor borclar müəssisənin likvidlik səviyyəsinə, maliyyə dayanıqlığına və qısamüddətli maliyyə strategiyasına bilavasitə təsir göstərir.
• IFRS 9 (“Maliyyə alətləri”)– 435 saylı hesab IFRS 9-un maliyyə öhdəliklərinə dair prinsiplərinin yerli hesablar planında tətbiqini təmin edir. Standartın 4.2.1 bəndinə görə belə öhdəliklərin qiymətləndirilməsi zamanı effektiv faiz dərəcəsi metodundan istifadə edilir.

Yerli mühasibat uçotu qanunvericiliyi və mühasibat uçotunun beynəlxalq standartlarının düzgün tətbiqi mühasibat uçotu subyektlərinə maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatda öhdəlikləri aydın şəkildə təqdim etmək imkanı yaradır.

435 saylı hesabın tətbiq nümunələri

Nümunə 1:  Müəssisə uzun müddət axtardığı avadanlığı ilin əvvəlində fiziki şəxsdən alır. Avadanlığın dəyəri 200000 manatdır, cari ildə 100000 manat, növbəti iki ildə hər il 50000 manat olmaqla ödəniləcək. İlin sonunda müəssisə tərəfindən öhdəliyin 125000 manatı ödənir. Müvafiq mühasibat yazılışları aşağıdakı kimi olacaq:

Məqalədə şərh edilən 435 saylı “Digər uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı, müasir biznes mühitində yaranan mürəkkəb xarakterli uzunmüddətli öhdəliklərin düzgün uçotu üçün bir alət kimi çıxış edir. Bu hesab, 431-434 nömrəli hesablarda spesifik olaraq təsnif edilməyən bütün uzunmüddətli borcların  uçotu üçün vacibdir. Hesabın düzgün tətbiqi, həm şirkətin maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatda uzunmüddətli öhdəliklərin dolğun və dəqiq əks etdirilməsini təmin edir, həm də analitiklər və investorlar üçün müəssisənin maliyyə sabitliyi haqqında etibarlı məlumatlar verir.

Ölkənin birinci bankı Kapital Bank dünyanın ən nüfuzlu biznes mükafatlarından biri olan, “İş dünyasının Oskarı” kimi dəyərləndirilən “Stevie Awards” proqramında 5 kateqoriya üzrə mükafat qazanıb.

2002-ci ildən etibarən keçirilən “Stevie Awards”, dünyada ən çox iştirakçının qatıldığı beynəlxalq biznes mükafat proqramlarından biridir. 2025-ci ildə proqramda Beynəlxalq Biznes Mükafatları (“International Business Awards”) çərçivəsində 78 ölkədən 3800-dən çox müraciət dəyərləndirilib və yüzlərlə beynəlxalq layihə 22 əsas, 661 alt kateqoriyada yarışıb.

İnnovativ texnologiyaların tətbiqi və  müştəriyönümlü proseslərlə bağlı layihələrlə proqrama qatılan Kapital Bank “İstehlakçı xidmətləri” nominasiyasında proqramın qızıl mükafatı “Gold Stevie Winner”, “İstehlakçı xidmətləri üzrə ilin liderlik kampaniyası”, “İlin müştəri xidməti departamenti”, “Müştəri xidmətləri üzrə həllər” və “Müştəri məmnuniyyətində nailiyyət” nominasiyalarında isə “Silver Stevie Winner” gümüş mükafatlarına layiq görülüb.

Kapital Bank-ın Bank Əməliyyatları Ofisinin lideri Məhəmməd İbrahimov bu haqda fikirlərini bölüşüb: “Kapital Bank olaraq, müştərilərimizin etimadını qazanmaq və onlara ən yüksək keyfiyyətli xidmətləri təqdim etmək bizim üçün ən prioritet məsələdir. “Stevie Awards” kimi nüfuzlu mükafat isə komandamızın peşəkarlığının, işinə bağlılığının və müştəri məmnuniyyətini ön planda tutmağının nəticəsidir. Biz hər zaman innovativ yanaşmalarla müştərilərimizin ehtiyaclarına cavab verməyə çalışırıq. Bu kimi beynəlxalq uğurlar göstərdiyimiz səylərin doğru yöndə olduğunu təsdiqləyir. Əminəm ki, bu mükafatlar müştəri xidmətləri sahəsindəki liderliyimizi daha da gücləndirmək və daha böyük uğurlar üçün komandamıza ilham olacaq” .

Ölkənin birinci bankı olan Kapital Bank PAŞA Holding-ə daxildir və Azərbaycanda ən böyük filial şəbəkəsi, 121 filialı və 52 şöbəsi ilə müştərilərin xidmətindədir. Bankın məhsul və xidmətləri barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün https://kapitalbank.az saytına, 196 Sorğu Mərkəzinə və ya Bankın müxtəlif sosial şəbəkələrdə olan səhifələrinə müraciət edə bilərsiniz. Nağd pul krediti sifarişi üçün – https://kbl.az/prgtk, Birbank kartı sifarişi üçün – https://kbl.az/prcrc.