Blog Full

Mənfəət vergisi üzrə xərclər – davam edən fəaliyyətlərdən əldə edilən mənfəətə tətbiq edilmək üçün  mühasibat uçotunda hesablama metodu ilə tanınan xərclərdir. Belə xərclərin uçotu kommersiya müəssisələri üçün hesablar planının 90-cı maddəsinə daxil olan hesablar üzrə aparılır. 901 saylı “Cari mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesabı onlardan biridir.

Beynəlxalq uçot standartlarına görə mənfəət vergisi

Beynəlxalq mühasibat uçotu standartlarında mənfəət vergisi müəssisələrin gəlirlərindən dövlət büdcəsinə ödənilən əsas vergilərdən biri kimi nəzərdən keçirilir. 12 saylı MUSB-a görə (IAS12: Income Taxes (“Mənfəət vergisi”)) mənfəət vergisi yalnız faktiki ödənilən məbləğləri deyil, həm də təxirə salınmış vergi öhdəlikləri və aktivlərini əhatə edir. Standartın tələblərinə əsasən müəssisələr mühasibat mənfəəti ilə vergi mənfəəti arasındakı fərqləri nəzərə almalı, müvəqqəti fərqlərin  gələcək dövrlərdə yarada biləcəyi vergi təsirlərini uçotda əkd etdirməlidirlər. Bu yanaşma maliyyə hesabatlarının şəffaflığını və müqayisəliliyini təmin edir. Mənfəət vergisinin düzgün hesablanması investorlara, kreditorlara və digər maraqlı tərəflərə müəssisənin real maliyyə vəziyyəti barədə etibarlı məlumat təqdim edir. Beləliklə, mühasibat uçotu yalnız vergi öhdəliyinin icrasını deyil, həm də maliyyə hesabatlarında obyektivliyi qorumağı hədəfləyir.

Beynəlxalq standartın tələblərinin icrası üçün Azərbaycan Respublikasi Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasinin “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-ı ilə müəyyən edilmiş hesablar planına aşağıdakı uçot hesabları daxil edilib:

• 901 saylı “Cari mənfəət vergisi üzrə xərclər”;
• 902 saylı “Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər”.

IAS12:mənfəət vergisi üzrə əsas anlayışlar

Beynəlxalq standart uçot zamanı istifadə edilən bəzi terminləri aşağıdakı kimi şərh edir:

• uçot mənfəəti – gəlir vergisi xərcləri çıxılmadan əvvəlki dövr üçün şirkətin mənfəətidir;
• vergi mənfəəti – mənfəət vergilərinin hesablandığı vergi qaydalarına uyğun olaraq müəyyən olunan, mənfəət vergisinin ödənildiyi dövr üzrə şirkətin mənfəətidir;
• mənfəət vergisinə qanunla müəyyən edilmiş dərəcə ilə hesablanmış cari mənfəət vergisi və təxirə salınmış vergilər daxildir.
• vergi xərcləri (verginin artıq ödənilməsindən gəlirlər) cari və təxirə salınmış vergilər ilə əlaqədar olaraq dövr üzrə mənfəət və ya zərərin müəyyən olunmasına daxil edilən məcmu məbləğdir.
• cari vergi dövr üzrə vergi mənfəəti (vergi zərəri) ilə əlaqədar ödənilməli (əvəzi alınmalı) mənfəət vergisi məbləğidir;
• təxirə salınmış vergi öhdəlikləri vergi tutulan müvəqqəti fərqlər ilə əlaqədar gələcəkdə ödənilməli olan mənfəət vergisi məbləğidir.

901 saylı “Cari mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesabı (902 saylı hesabla birgə) vergi xərclərinin uçotu üçün istifadə edilir.

“Cari mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesabı

Cari mənfəət vergisi – vergi uçotu məlumatları əsasında hesablanmış, mənfəətin vergi dərəcəsinə vurulması ilə hesablanan gəlir vergisidir. Sadə dillə desək, müəssisənin gəlir vergisi bəyannaməsində əks etdirdiyi ödənilməli olan vergidir.

Müəssisələrin təsərrüfat fəaliyyətinin son nəticəsi təsisçilərə dividentin ödənilməsi üçün hesabat dövrünün bölüşdürülməmiş mənfətinin (yaxud zərərinin) müəyyən edilməsdir. Əgər müəssisə ili mənfəətlə başa vurubsa:

• ümumi mənfəəti müəyyən etmək;
• mənfəət vergisini hesablamaq;
• ümumi mənfəətdən mənfəət vergisini çıxmaq lazımdır.

Yuxarıda qeyd edilən qaydalarla müəyyən edilmiş hesablar planının 9-cu bölməsi və ona aid olan 901 saylı “Cari mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesabat dövrü ərzində əldə edilən ümumi mənfəət vergisi üzrə xərclərə dair məlumatların toplanmasına xidmət edir.

Cari verginin tanınması

Cari verginin tanınması zamanı yuxarıda qeyd edilən IAS12-nin 58-60-cı bəndləri tətbiq edilir. Standartın tələblərinə görə birbaşa kapitalda tanınan əməliyyat və ya hadisələrdən, habelə müəssisələrin birləşməsindən yaranan vergi məbləğləri istisna olmaqla cari və təxirə salınmış vergi məbləğləri gəlir və ya xərc kimi tanınmalı və dövr üzrə mənfəət və ya zərərə daxil edilməlidir.

Standartı 12-14-cü bəndləri cari vergi öhdəliklərinin və vergi aktivlərinin tanınmasını nizamlayır. Həmin bəndlərə görə:

• Hazırkı və əvvəlki dövrlər üzrə cari verginin ödənilməmiş məbləği öhdəlik kimi tanınmalıdır. Hazırkı və əvvəlki dövrlər üzrə ödənilmiş məbləğ həmin dövrlər üzrə ödənilməli olan məbləğdən artıq olarsa, artıq olan hissə aktiv kimi tanınmalıdır.
• Əvvəlki dövrün cari vergisinin bərpa olunması üçün keçmiş dövrə keçirilə bilən vergi zərərinə aid səmərə aktiv kimi tanınmalıdır.
• Vergi zərəri əvvəlki dövrün cari vergisinin bərpa olunması üçün istifadə olunduqda, səmərənin müəssisəyə daxil olacağı ehtimal olduğu üçün və onun etibarlı qiymətləndirilməsi mümkün olduğu üçün, müəssisə vergi zərərinin yarandığı dövrdə səmərəni aktiv kimi tanıyır.

“Cari mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesabı üzrə tənzimlənməsi

Qeyd etdiyimiz kimi, müəssisələr mənfəət vergisinin uçotunu hesablar planının 9-cu bölməsinin tələblərinə uyğun aparırlar. Bu bölmə 90 – “Mənfəət vergisi” maddəsindən ibarətdir. Maddədə mühasibat uçotu subyektinin hesabat dövrü ərzində maliyyə-təsərrüfat fəaliyyəti üzrə hesablanmış cari və təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim edilir. Bu maddə üzrə həmin məlumatların uçotu 901 və 902 saylı hesablar açılır.

901 saylı “Cari mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesabı üzrə tənzimləmələr yuxarıda qeyd edilən Qaydaların 63.2 və 63.4 bəndinin tələblərinə uyğun aparılır. Mühasibatlıqda uçot yazılışları aşağıdakı qaydada verilir:

• cari mənfəət vergisi üzrə xərclərə görə – Db801/Kr901;
• həmin məbləğin dövlət büdcəsinə hesablanması üzrə – Db901/Kr521.
• hesabat dövrünün təxirə salınmış vergi aktivlərinə – Db902/Kr801, eyni zamanda Db161/Kr902;
• hesabat dövrünün təxirə salınmış vergi öhdəliklərinə Db801/Kr902, Db902/Kr421.

Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi öhdəlikləri hesablanan zaman müxabirləşmələr həmin qaydalrın 63.5 bəndinə uyğun həyata keçirilir.

901 saylı hesabda mühasibat yazılışı nümunəsi

Tutaq ki, ABC MMC-nin hesabat ilinin sonunda mənfəəti 10000 manat olub. Mənfəət vergisi dərəcəsinin 20% olduğunu nəzərə alsaq mənfəət verigisi 2000 manat hesablanaraq ödəniləcək. Mühasibat yazılışları aşağıdakı kimi veriləcək.

Sair uzunmüddətli maliyyə aktivləri üzrə uçot

Maliyyə qoyuluşları müddətinə müvafiq olaraq uzunmüddətli və qısamüddətli olur. Qoyuluşların hansı kateqoriyaya aid olduğu müəssisə tərəfindən dəqiq müəyyən edilməlidir. 181 saylı “Ödənişə qədər saxlanılan uzunmüddətli investisiyalar“ hesabı hesablar planının 18-ci maddəsinə (“Sair uzunmüddətli maliyyə aktivləri”) aid olan hesablardan biridir. Bu maddənin əhatə etdiyi hesablardan bir ildən çox müddətə:

• törəmə müəssisələrə qoyulan uzunmüddətli investisiyalar, yaxud;
• başqa müəssisələrin kapitalına qoyulan uzunmüddətli investisiyaların, habelə;
• başqa müəssisələrə verilən uzunmüddətli borclar əks etdirilir.

Başqa sözlə haqqında bəhs etdiyimiz maddə üzrə açılan hesablarda asılı və birgə müəssisələrdən başqa, həm də digər müəssisələrə qoyulan uzunmüddətli borclar, investisiyalar, maliyyə aktivləri ilkin dəyəri ilə uçota alınır. Hesablar planının 18-ci maddəsinin tərkibi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”nın 19.1-ci maddəsinə uyğun olaraq aşağıdakılardan ibarətdir.

Ödənişə qədər saxlanılan uzunmüddətli investisiyalar üzrə uçot

181 nömrəli “Ödənişə qədər saxlanılan uzunmüddətli investisiyalar“ hesabı ödəniş məbləği, ödəniş tarixi məlum olan uzun müddətli maliyyə aktivlərinin hərəkətini və mövcudluğunu uçota almaq üçün nəzərdə tutulub. Ödənişə qədər saxlanılan uzunmüddətli investisiyalara:

• başqa müəssisələrin qiymətli kağızları;
• dövlət borcları üzrə faizli istiqrazları;
• yerli borclar üzrə faizli istiqrazları və s. misal göstərmək olar.

Aktiv hesab olan 181 hesabında mühasibat uçotu subyektinin ödənişə qədər saxlanılan uzunmüddətli investisiyalarının hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Ödənişə qədər saxlanılan uzunmüddətli investisiyaların:

• ilkin dəyəri ilə uçotu yuxarıda qeyd edilən qaydaların 19.3-cü bəndi;
• hər il faiz məbləğlərinin hesablanması halları 19.5-ci bəndi;
• tanınmasının dayandırılması zamanı yaranan hallar 19.6-cı bəndi;
• debitor borclarının müqabilində əldə edilməsi halı isə 19.7-ci bəndi əsasında nizamlanır.

Aşağıda ödənişə qədər saxlanılan uzunmüddətli investisiyalar ilə bağlı müxabirləşmə nümunələri verilib.

İnvestisiyaların əldə edilməsi halı

Nümunə 1: “A” MMC fəaliyyət göstərdiyi dövrdə müəyyən layihələri maliyyələşdirə bilmək üçün “B” MMC-dən 100 manat nominal dəyəri 2 il müddəti 10% illik gəliri olan  2000 ədəd istiqraz alıb. Faizlər istiqraz sahiblərinə ildə bir dəfə ödənilir.

Nümunə 2: “A” MMC  B müəssisəsinin emissiya etdiyi nominal dəyəri 5 manat, 2 il müddəti illik faiz dərəcəsi 20% olan 2000 ədəd istiqrazını, müddəti sonuna kimi saxlamaq üçün əldə etmişdir. Bank hesablaşma hesabından köçürülmə üsulu ilə istiqrazların dəyəri ödənilmişdir.

Bəzi hallarda işə yeni qəbul olunan işçilər müxtəlif səbəblərdən qısa müddətdə işdən ayrılmalı olurlar. 1-2 ay kimi qısa müddətdə əmək müqaviləsinə xitam verilən işçiyə son haqq-hesab verilməlidir. Bəs yeni iş yerində 6 ayı, 1 ili tamam olmayan işçi işdən çıxarsa, ona hansı ödənişlər ediləcək? Bu halda işçiyə istifadə etmədiyi məzuniyyətə görə kompensasiya  hesablanırmı? 

Bu suallara əmək qanunvericiliyi üzrə mütəxəssis Kəmalə Yusifova aydınlıq gətirir. 

Əmək Məcəlləsinin 9-cu maddəsinin “x” bəndinə əsasən, əmək müqaviləsi üzrə işçinin əsas hüquqlarından biri hər il minimum müddətdən az olmayan ödənişli əsas məzuniyyətdən və müvafiq hallarda əlavə, sosial, ödənişsiz, təhsil məzuniyyətlərindən istifadə etmək hüququdur.

Müəssisədə nə qədər müddət işləməsindən asılı olmayaraq, işçi işə başladığı gündən hər iş ilinə görə məzuniyyəti formalaşır. Əmək Məcəlləsinin 114-cü maddəsinin tələbinə görə, əsas məzuniyyət 21 və 30 gün müəyyən edilib. Məcəllənin 83-cü maddəsinin 4-cü bəndində qeyd olunur ki, əmək müqaviləsinə xitam verilmiş işçiyə son haqq-hesab (istifadə edilməmiş əmək məzuniyyətinə görə pul əvəzi, işçiyə ödənilməli əməkhaqqı və digər ödəmələr) sonuncu iş günü ödənilməlidir. Məcəllənin 144-cü maddəsinin 1-ci bəndində isə göstərilib ki, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq, işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməlidir.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, əsas məzuniyyət 21 və 30 gündür. Deməli, son haqq-hesabda işçiyə 21, yaxud 30 gün olmaqla əsas məzuniyyətə görə kompensasiya hesablanacaq. Çünki Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinin 3-cü bəndinə əsasən, son haqq-hesabda əlavə məzuniyyətə görə pul əvəzi (kompensasiya) verilmir. İşçinin işlədiyi aylara görə ona mütənasib məzuniyyət günləri hesablanır.

Misal 1

İşçi müəssisədə mütəxəssis vəzifəsində işləyir və aylıq vəzifə maaşı 2.000 manatdır. Onun əsas məzuniyyəti 30 gün, əlavə olaraq staja görə 4 və uşağa görə 2 gündür. İşçi işdən çıxdıqda məzuniyyət qalığı 30 gün üzərindən hesablanacaq. Fərz edək ki, həmin mütəxəssis iş ilini tam işləməyib, işə qəbul olduqdan 2 ay sonra işdən ayrılıb. Bu zaman ona ödəniləcək məzuniyyətin kompensasiyası aşağıdakı kimi hesablanacaq:

30 : 12 = 2,5 gün;
2,5 x 2 = 5 gün.

Kompensasiya hesablanması Əmək Məcəlləsinin 140-cı maddəsində nəzərdə tutulan məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının hesablanması qaydasına uyğun olaraq həyata keçirilir. Məzuniyyət vaxtı üçün ödənilən orta əməkhaqqı, onun hansı iş ili üçün verilməsindən asılı olmayaraq, məzuniyyətin verildiyi aydan əvvəlki 12 təqvim ayının orta əməkhaqqına əsasən müəyyən edilir. 12 təqvim ayından az işləyib məzuniyyətə çıxan işçinin orta aylıq əməkhaqqı onun faktiki işlədiyi tam təqvim aylarına əsasən hesablanır.

Məzuniyyət günlərinin orta əməkhaqqı məbləğini müəyyən etmək üçün məzuniyyətdən əvvəlki 12 təqvim ayının əməkhaqqının cəmlənmiş məbləğini 12-yə bölməklə orta aylıq əməkhaqqının məbləği tapılır. Alınan məbləği ayın təqvim günlərinin orta illik miqdarına – 30,4-ə bölmək yolu ilə bir günlük əməkhaqqının məbləği müəyyən edilir. Bu qayda ilə müəyyən edilmiş bir günlük əməkhaqqının məbləği, məzuniyyətin müddətinin təqvim günlərinin sayına vurulur.

(2.000 + 2.000) : 2 = 2.000 manat;
2.000 : 30.4 = 65.79 manat;
65.79 x 5 = 328.95 manat.

Deməli, 2 aydan sonra işdən çıxan işçiyə qalıq əsas məzuniyyətə görə 328.95 manat kompensasiya ödəniləcək.

Əmək müqaviləsinə xitam verilmiş işçiyə son haqq-hesab (istifadə edilməmiş əmək məzuniyyətinə görə pul əvəzi, ödənilməli əməkhaqqı və digər ödəmələr) sonuncu iş günü ödənilməlidir. Tutaq ki, işçinin son iş günü 2 sentyabr 2025-ci il olub. Ona görə də 2 günün əməkhaqqı hesablanıb ödənilməldir.

Əvvəlcə 1 günə düşən əməkhaqqını tapaq. Qeyd edək ki, 2025-ci ilin istehsalat təqviminə görə sentyabr ayında 5 günlük iş qrafikində 22 iş günü var. Deməli, işçinin 1 günə düşən əməkhaqqı məbləği 90.90 manat edir:

2.000 : 22 = 90.90 manat;
90.90 x 2 = 181.8 manat (2 gün üçün əməkhaqqı).

Tutaq ki, işəgötürən işçiyə sentyabr ayı üzrə 50 manat mükafat verib. Bu halda işdən çıxan işçinin son haqq-hesabı belə hesablanacaq:

181.8 + 328.95 + 50 = 560.75 manat.

Mənbə: vergiler.az