Blog Full

Yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri üzrə uçot hesabı

Bizim daha çox əsas vəsaitlər kimi tanıdığımız torpaq, tikili, avadanlıqlar yaxud aktivlərin uçotu Hesablar Planının 11-ci maddəsi  üzrə aparır. 16 №-li “Torpaq, tikili və avadanlıqlar” MUBS (IAS 16)  onları istifadə müddəti bir hesabat dövründən artıq olan maddi aktivlər kimi şərh edir.

Torpaq, tikili, avadanlıqlar üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

Bu qaydalara əsasən Hesablar Planının 112 saylı hesabında həmin aktivlərin amortizasiyasının və qiymətdən düşmə zərərlərinin uçotu aparılır. Amortizasiya normaları Vergi Məcəlləsinin 114-cü maddəsinə əsasən müəyyən edilir.

Torpaq, tikili, avadanlıqlarla aparılan əməliyyatlardan asılı olaraq amortizasiyanın uçotu üzrə müxabirləşmələr fərqlənə bilər. Belə əməliyyatların aşağıdakı nümunələrini göstərmək olar:

• satış;
• əskikgəlmə;
• yenidən qiymətləndirildikdə.

Əsas vəsaitlərin amortizasiyası üzrə uçotun ümumi prinsipləri, habelə satış zamanı “112 saylı Torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabı üzrə müxabirləşmə nümunələri ilə eyni adlı məqalədən tanış olmaq olar.

Torpaq, tikili və avadanlıqların əskik gəlməsi üzrə əməliyyatlar

Əskikgəlmə zamanı 2 hal mövcuddur. 1-ci halda torpaq, tikili, avadanlıqların əskik gəlməsinin səbəbləri və bundan təqsirkar hesab edilən şəxslər məlum olur. Belə olduqda, sözügedən torpaq, tikili, avadanlıqlar təqsirkar şəxsin yəni, müəssisənin işçisinin yaxud rəhbər şəxsin hesabına aid ediləcək, onun əməkhaqqısından tutulacaqdır.

Nümunə 1: “A” MMC-də aparılan audit yoxlaması zamanı müəssisəyə məxsus balans dəyəri 5000 manat, yığılmış amortizasiya məbləği 1250 manat olan əsas vəsaitin uçot sənədlərində qeyd olunmasına baxmayaraq, real olaraq mövcud olmaması, itməsi halı aşkarlanmışdır. Auditor əsas vəsaitin əskik gəlməsinin səbəbini işçinin məsuliyyətsiz yanaşması kimi qiymətləndirmiş və həmin işçi ona qarşı qaldırılan bütün iddiaları qəbul etmişdir. Bu zaman, həmin əsas vəsait işçinin hesabına aid edilmiş və əməkhaqqısından tutulmuşdur. “A” MMC üçün bu əməliyyat əsas vəsaitin təqdim edilməsi kimi hesab edilmişdir.

Nümunə 3. 2-ci halda torpaq, tikili, avadanlıqların əskik gəlməsinin səbəbləri, bundan təqsirkar hesab edilən şəxslər məlum olmur. Eyni misal üzərindən təsəvvür edək ki, təqsirkar şəxs məlum deyil, onun təyin edilməsi mümkün deyil. Əsas vəsait ilk alındığı tarixdə ƏDV məbləği əvəzləşdirilmişdir.

Torpaq, tikili, avadanlıqlar yenidən qiymətləndirildikdə amortizasiya:

Yenidən qiymətləndirmə tarixinə aktiv aşağıdakı üsullardan biri ilə uçota alınır:

• yığılmış amortizasiyanın sıfıra bərabər edilməsi üsulu;
• aktivin ilkin dəyərinin, yığılmış amortizasiya məbləğinin proporsional şəkildə düzəldilməsi üsulu.

Topraq, tikili və avadanlıqların yenidən qiymətləndirməsi barədə geniş məlumat əldə etmək üçün buraya keçid ala bilərsiniz.

Nümunə 4: “A” MMC balansında olan əsas vəsaitini yenidən qiymətləndirmək qərarına gəlmişdir. Əsas vəsaitin balans dəyəri 5000 manat, 2 illik yığılmış amortizasiya məbləği 500 manat təşkil edirdi. Lakin yenidən qiymətləndirmə aparıldıqdan sonra əsas vəsait 4900 manat olaraq dəyərləndirilmişdir. Yenidən qiymətləndirmə nəticəsində yaranan 400 manat fərq aşağıdakı şəkildə əks etdiriləcəkdir:

Nümunə 5: “A” MMC balansında olan Əsas vəsaitini yenidən qiymətləndirmək qərarına gəlmişdir. Əsas vəsaitin balans dəyəri 4000 manat, 2 illik yığılmış amortizasiya məbləği 400 manat təşkil edirdi. Lakin yenidən qiymətləndirmə aparıldıqdan sonra Əsas vəsait 3100 manat olaraq dəyərləndirilmişdir. Yenidən qiymətləndirmə nəticəsində yaranan 500 manat fərq aşağıdakı şəkildə əks etdiriləcəkdir:

Torpaq, tikili, avadanlıqlar fövqəladə hal nəticəsində balansdan çıxarıldıqda amortizasiya

Nümunə 6:  “A” MMC-nin fəaliyyət göstərdiyi inzibati binada yanğın hadisəsi baş vermişdir. Yanğın zamanı müəssisəyə məxsus digər qiymətlilərlə yanaşı, əsas vəsaitləri də yararsız vəziyyətə düşmüşdür. İlkin dəyəri 4500 manat olan əsas vəsaitin yığılmış amortizasiya məbləği 900 manat olmuşdur.

Rəhbəri olduğum turizm şirkəti ilə əməkdaşlıq edən bələdçilər 2024-cü ildən Vergi Məcəlləsində edilmiş dəyişikliklərlə əlaqədar 75 faiz güzəştdən faydalana bilməyib və nəticədə onların vergi yükü artıb. Eşitdik ki, bu ildən bir çox fəaliyyət sahələrinə yenidən güzəştlər verilir. Həmin fəaliyyət sahələrinə bələdçilər də aid edilibmi?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, 2025-ci il yanvarın 1-dən Vergi Məcəlləsinə əlavə edilmiş 102.1.30-1-ci maddəyə əsasən, proqram təminatının işlənməsi sahəsində xidmətlər, layihə-dizayn və dekorasiya xidmətləri, tərcümə xidməti, reklam xidməti, araşdırma və tədqiqat sahəsində fəaliyyət, elm, təhsil, mədəniyyət və idman sahəsində göstərilən xidmətlər, hüquq, sərbəst auditor, mühasibat və maliyyə sahəsi üzrə məsləhət xidmətləri, jurnalistlərin fəaliyyəti, bazar konyukturunun öyrənilməsi, qiymətləndirmə fəaliyyəti, avtonəqliyyat vasitələri ilə yükdaşımalar istisna olmaqla, sifarişlərin çatdırılması və kuryer fəaliyyəti, turizm bələdçiliyi, xidmətlərin ixracı fəaliyyət növləri ilə məşğul olan və həmin fəaliyyət növlərindən təqvim ili üzrə əldə etdiyi gəlirlərin (xərclər nəzərə alınmadan) həcmi 45.000 manatadək olan fiziki şəxslərin həmin fəaliyyətdən əldə etdikləri gəlirlərinin 75 faizi gəlir vergisindən azaddır.

Buna əsasən, turizm bələdçiliyi fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslərin həmin fəaliyyətdən təqvim ili üzrə əldə etdiyi gəlirlərin (xərclər nəzərə alınmadan) həcmi 45.000 manatadək olarsa, həmin şəxslərin bu fəaliyyətdən əldə etdikləri gəlirlərinin 75 faizi gəlir vergisindən azaddır.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 102.1.30-1-ci maddəsi

Mənbə: vergiler.az

Əmək qanunvericiliyi və məşğulluq haqqında qanunvericiliyin pozulmasına görə İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 192.2-ci, 192.4-cü, 192.6-cı, 192.10-cu, 192.11-ci və 540.3-cü maddələrində nəzərdə tutulan inzibati cərimələr işəgötürənlərə şərti olaraq tətbiq edilir. Bu il şərti cərimələrin tətbiq edilməsini nəzərdə tutan maddələrin sayı artırılıb. Yeniliyi insan resursları üzrə ekspert Ramin Hacıyev şərh edir. 

11 aprel 2025-ci il tarixli “Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində və Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 116.1-ci maddəsinə dəyişiklik edilib. Dəyişikliyə əsasən, Məcəllənin 192.2 və 192.4-cü maddələri də şərti cərimələr tətbiq olunan maddələrin siyahısına əlavə olunub. Bu da həmin maddələr üzrə əmək qanunvericiliyini pozmuş işəgötürənlərə işçilərin pozulmuş hüquqlarını təmin etmək imkanı yaradır.

İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 116.2-ci maddəsinə əsasən, inzibati cərimənin şərti tətbiq edilməsi haqqında qərarda xətanın aradan qaldırılması üçün müddət müəyyən edilir. Müddət bir ayadək, yaxud xətanın aradan qaldırılmasının mürəkkəbliyi və bunun üçün əlavə vaxtın tələb olunması nəzərə alınaraq, bir aydan iki ayadək müəyyən olunur.

Şərti cərimələrin tətbiqi eyni inzibati xətanın inzibati tənbeh almış şəxs tərəfindən inzibati tənbeh vermə haqqında qərar qüvvəyə mindiyi gündən bir il ərzində təkrar törədilməsi hallarında istisna edilir.

Məcəllədə yer alan əmək qanunvericiliyi və məşğulluq haqqında qanunvericiliyin pozulmasına görə şərti cərimə tətbiq olunan maddələr aşağıdakılardır:

Maddə 192.2. İşəgötürən tərəfindən işçilərin və iş yerlərinin attestasiyasının keçirilməsi qaydalarının pozulmasına görə – yeddi yüz manatdan min iki yüz manatadək məbləğdə cərimə edilir.

Maddə 192.4. İşçinin əmək və məzuniyyət haqlarının, ezamiyyə xərclərinin, əmək qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş müavinət və digər ödənişlərin əmək qanunvericiliyinə uyğun olaraq ödənilməməsinə və ya tam ödənilməməsinə görə – vəzifəli şəxslər yeddi yüz manatdan min beş yüz manatadək məbləğdə cərimə edilir.

Maddə 192.6. İşçinin əmək müqaviləsinə əmək qanunvericiliyinin tələbləri pozularaq xitam verilməsinə görə – vəzifəli şəxslər min beş yüz manatdan iki min manatadək məbləğdə cərimə edilir.

Maddə 192.10. İnsanın immunçatışmazlığı virusu ilə yaşayan şəxsləri, işləməsinə yol verilməyən peşə növləri və vəzifələr istisna olmaqla, insanın immunçatışmazlığı virusuna yoluxması səbəbinə görə işə qəbul etməkdən imtinaya və ya həmin səbəbdən onları işdən azad etməyə görə – vəzifəli şəxslər min beş yüz manatdan iki min manatadək məbləğdə cərimə edilir.

Maddə 192.11. Şəxsin dağınıq skleroz xəstə olması səbəbinə görə onunla əmək müqaviləsi bağlamaqdan imtina edilməsinə və ya əmək müqaviləsinə xitam verilməsinə (işəgötürənin müvafiq işi (vəzifəsi) olmadığı, həmçinin belə şəxslərin əməyindən istifadə olunmasına yol verilməyən iş yerlərinə işə götürməkdən imtina edilən hallar istisna olmaqla) görə – vəzifəli şəxslər min beş yüz manatdan iki min manatadək məbləğdə cərimə edilir.

Maddə 540.3. Müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqanın (qurumun) göndərişi təqdim edildiyi gündən işəgötürən tərəfindən ən geci 5 (beş) iş günü müddətində boş iş yerinin tutulub-tutulmaması ilə bağlı qərarın müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqana (quruma) təqdim edilməməsinə görə – üç yüz manatdan beş yüz manatadək məbləğdə cərimə edilir.

Qeyd edim ki, 11 aprel 2025-ci il tarixdə İnzibati Xətalar Məcəlləsində edilən dəyişiklikdə 192.4-cü maddənin dispozisiyasında “hesablanmasında və ödənilməsində, riyazi hesablamalar nəticəsində yol verilən nöqsanlar istisna olmaqla, qanun pozuntularına yol verilməsinə” sözləri “əmək qanunvericiliyinə uyğun olaraq ödənilməməsinə və ya tam ödənilməməsinə” sözləri ilə əvəz edilib. Həmçinin, həmin maddənin dispozisiyasında digər bir dəyişiklik – “hesablanmasında və ödənilməsində, riyazi hesablamalar nəticəsində yol verilən nöqsanlar istisna olmaqla, qanun pozuntularına yol verilməsinə” sözləri “əmək qanunvericiliyinə uyğun olaraq ödənilməməsinə və ya tam ödənilməməsinə” sözləri ilə əvəz olunub.

Yuxarıda qeyd olunan maddələr üzrə dəyişikliklər və şərti cərimələr üzrə maddələrin sayının artırılması əmək münasibətlərinin tənzimlənməsinə müsbət təsir edəcək.

Mənbə: vergiler.az

Mühsaibat və vergi uçotunda tətbiq edilən fərqli metodların nəticəsi kimi meydana çıxan müvəqqəti fərqlər öz növbəsində təxərə salınmış vergi öhdəlikləri yaradır. Belə öhdəliklər həm mənfəət, həm də digər vergilər üzrə yarana bilər. Digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri 422 saylı hesabda uçota alınır. Bu hesab, mənfəət vergisindən başqa digər vergilər üzrə yaranan müvəqqəti fərqlərin nəticəsində ortaya çıxan vergi öhdəliklərini əks etdirmək üçün istifadə olunur.

Təxirə salınmış vergi öhdəlikləri nədir?

Təxirə salınmış vergi öhdəlikləri ” (deferred tax liabilities) beynəlxalq mühasibat uçotu standartlarınn tətbiqi ilə sıx bağlıdır. “Mənfəət vergisi” adlı MUBS12 (IAS12) standartı uçot prosesində bu məsələnin tənzimlənməsini təmin edir. Standartda, müəssisələrin maliyyə hesabatlarında tanıdığı gəlirlə vergi orqanlarına təqdim etdiyi vergi bəyannaməsindəki gəlir arasında müvəqqəti fərqlər nəticəsində gələcək dövrlərdə ödəniləcək vergini əks etdirilməsi təlb olunur.

Beləiklə, təxirə salınmış vergi öhdəlikləri – vergi və mühasibat sənədlərində vəsaitlərin uçotu mexanizmindəki fərqlər səbəbindən yaranan vergi tutulan müvəqqəti fərqlərdən yaranır. Onlar gələcək hesabat dövrlərində vergi məbləğlərini tədricən bərabərləşdirmək üçün formalaşdırılır.

Digər təxirə salınmış vergi öhdəliyinə dair bir nümunəyə baxaq.

Nümunə: Müəssisə mühaisbat uçotunda alıcılar və sifarişçilərin uzunmüddətli şübhəli debitor borcları üçün 10 000 manat ehtiyat ayırıb. Şübhəli debitor borclar üçün ehtiyatlar xərc kimi vergi uçotunda tanınmır  və nəticədə müvəqqəti fərq yaranır. Gəlir vergisi dərəcəsinin 20% olduğunu qəbul etsək 2 000 (10000*20%) manat təxirə salınmış vergi öhdəliyi yaranır.

Təxirə salınmış vergi öhdəiklərinin uçotu

Mühasibat uçotunda təxirə salınmış vergi öhdəliklərinin uçotu Hesablar Planının “Uzunmüddətli öhdəliklər” bölməsinin 42-cı maddəsinə aid olan aşağıdakı hesablarda aparır:

• 421 saylı “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabı;
• 422 saylı “Digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabı.

Müvəqqəti fərqlərlə bağlı mühasibat uçotunda tətbiq edilən digər anlayış təxirə salınmış vergi aktivləridir. Təxirə salınmış vergi aktivlərinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinin 16-cı maddəsində əks etdirilir. Bu maddəyə aşağıdakı hesablar aid edilir:

• 161 saylı “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi aktivləri” hesabı;
• 162 saylı “Digər təxirə salınmış vergi aktivləri” hesabı.

Təxirə salınmış vergi aktivləri və öhdəlikləri üzrə uçot hesablarında müxabirləşmələr, uyğun subhesabların açılması AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

422 saylı “Digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabı üzrə tənzimləmələr

422 saylı hesabın təyinatı yuxarıda qeyd edilən qaydaların 36.5 bəndində şərh edilib. Həmin bəndə görə “bu hesabda mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsi zamanı digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

422 saylı “Digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabında hesabat dövründə yaranmış vergi tutulan müvəqqəti fərqlərin və hesabat tarixində qüvvədə olan vergisi dərəcəsinin hasili kimi müəyyən edilmiş məbləğlər uçota alınır. Hesab üzrə mühasibat yazılışları verilərkən nəzərə alınmalı tələblər aşağıdakı cədvəldə verilib:

Təxirə salınmış vergi öhdəliklərinin analitik uçotu vergi tutulan müvəqqəti fərqin yarandığı aktiv və ya öhdəliklərin növlərinə uyğun olaraq aparılır.

Mühasibat yazılaşlarına praktik nümunə 

Əsas vəsaitin yenidən qiymətləndirilməsi təxirə salınmış vergi öhdəliyinin yaranmasına ən çox səbəb olan hallardan biridir. Müəssisə əsas vəsaitini (məsələn, bina və ya avadanlıq) bazar dəyərinə uyğunlaşdırmaq üçün yenidən qiymətləndirir. Uçot məlumatları aşağıdakı kimidir:

• əsas vəsaitin balans dəyəri – 50 000 manat;

• əsas vəsaitin yenidən qiymətləndirilmiş dəyəri – 70 000 manat;
• yenidən qiymətləndirmə nəticəsində yaranan artım – 20 000 manat;
• gəlir vergisi dərəcəsi – 20%.

Müəssisə bu artımı vergi məqsədləri üçün dərhal tanımır. Vergi ödənişi yalnız əmlak satıldıqda və ya amortizasiya hesablandıqda yaranır. Mühasibat uçotunun beynəlxalq standartlar bu artımın gələcəkdə vergi öhdəliyi yaradacağını tələb edir. Buna görə də, 20000 manatın 20%-i qədər təxirə salınmış vergi öhdəliyi tanınır. Tövsiyə olunan mühasibat yazılışları aşağıdakı kimi olacaq: