Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi aktivləri – 161-ci hesab üzrə uçot

posted in: Xəbər | 0

Mühasibat uçotu subyektləri üçün Hesablar Planının “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinin 16-cı maddəsi təxirə salınmış vergi aktivlərinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatların uçotu üçün nəzərdə tutulub. Bu maddə özündə aşağıdakı hesabları birləşdirir:

  • 161 saylı “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi aktivləri” hesabı;
  • 162 saylı “ Digər təxirə salınmış vergi aktivlərı” hesabı.

Məqalə 161 saylı hesabda bu aktivlərin necə əks olunduğunu izah etmək məqsədi ilə hazırlanıb.

Təxirə salınmış vergi anlayışı və yaranma səbəbləri

Təxirə salınmış vergilər müəssisənin maliyyə hesabatları üzrə əldə etdiyi mənfəət (mühasibat mənfəəti) ilə vergi qanunvericiliyinə əsasən vergi hesablanması üçün qəbul edilən mənfəətin (vergi mənfəəti) arasındakı fərqlərdən yaranır. Bu fərqlər əsasən müvəqqəti xarakter daşıyır, yəni onlar bir dövrdə yaranıb gələcək dövrlərdə geri dönür.

Müvəqqəti fərqlər iki əsas qrupa bölünür:

  • vergi tutulan müvəqqəti fərqlər: bunlar gələcəkdə vergi öhdəliyinin artmasına səbəb olan fərqlərdir və təxirə salınmış vergi öhdəliklərini yaradır;
  • vergidən çıxılan müvəqqəti fərqlər: bunlar gələcəkdə vergi aktivlərinin yaranmasına səbəb olan fərqlərdir və gələcək vergi öhdəliyini azaldır.

Təxirə salınmış vergi aktivləri bu vergidən çıxılan müvəqqəti fərqlərdən və ya istifadə edilməmiş vergi zərərlərindən, eləcə də istifadə edilməmiş vergi güzəştlərindən yaranır. Bu aktivlər, müəssisənin gələcək dövrlərdə ödəməli olduğu mənfəət vergisini azaldacaq potensial faydaları təmsil edir.

161 saylı hesabın məzmunu

Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi aktivləri aşağıdakı hallarda yaranır:

– Çıxılan müvəqqəti fərqlər: aktiv və ya öhdəliyin balans dəyərinin gələcək dövrlərdə vergi mənfəətinin hesablanmasında çıxılacaq məbləğlərlə nəticələndiyi hallar.

– İstifadə olunmamış vergi zərərləri: cari və ya əvvəlki illərdə yaranan və gələcək dövrlərdə əvəzlənməsi mümkün olan mənfəət vergisi zərərləri.

– Vergi kreditləri: gələcək dövrdə tətbiq oluna biləcək güzəştli və ya təxirə salınmış vergi ödənişləri.

Hesabın təyinatı

161 saylı “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi aktivləri” hesabı üzrə əməliyyatların tərkibi, müxabirləşmələrin verilməsi, uyğun subhesabların açılması AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir. Hesabda mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyəti prosesində mənfəət vergisi üzrə çıxılan müvəqqəti fərqlər, gələcək dövrə keçirilən istifadə olunmamış vergi zərərləri və gələcək dövrə keçirilən istifadə olunmamış vergi kreditləri ilə əlaqədar gələcək dövrlərdə əvəzi alınmalı olan mənfəət vergisi barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir (Qaydalar, bənd 17.2).

“Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi aktivləri” hesabı üzrə tənzimləmələr

Hesab üzrə mühasibat yazılışları verilərkən:

  • qaydaların 17.3 bəndinin (uçot mənfəəti, vergi mənfəəti (vergi zərəri) anlayışı, mənfəət vergisi üzrə vergi xərclərinin hesablanması zamanı müxabirləşmələr), habelə;
  • qaydaların 17.4 bəndinin ( keçmiş illər üçün təxirə salınmış vergi öhdəliyi mövcud olduqda müxabirləşmələr) tələbləri nəzərə alınır.

Bu hesabın debetinə aktivlərin tanınması, kreditinə isə onların silinməsi (istifadə edilməsi) yazılır.

Təxirə salınmış vergi aktivlərinin tanınma meyarları

12 saylı “Mənfəət vergisi” adlı Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartı (MUBS 12 – İAS12) təxirə salınmış vergilərin tanınması, ölçülməsi və maliyyə hesabatlarında təqdim edilməsi ilə bağlı prinsipləri müəyyən edir. IAS 12 standartına əsasən, təxirə salınmış vergi aktivləri yalnız o zaman tanınmalıdır ki:

  • gələcəkdə vergi mənfəətinin əldə olunması ehtimalı yetərincə yüksək olsun;
  • müvəqqəti fərqlərin gələcəkdə vergi azaldıcı təsiri olacaqsa;
  • aktivlər və öhdəliklər arasında vergi bazası ilə balans dəyəri arasında fərq mövcuddursa.

Bu baxımdan müəssisənin planlaşdırma və proqnozlaşdırma imkanları, maliyyə sabitliyi, habelə keçmiş fəaliyyət nəticələri nəzərə alınır.

Praktiki nümunə və mühasibat yazısı

Mühasibat uçotunda şübhəli borclara görə ehtiyatlar yaradıla bilər, lakin vergi uçotunda bu ehtiyatlar yalnız faktiki silinən zaman xərc kimi tanınır. Bu, müvəqqəti fərq yaradır. Nümunəyə baxaq:

Müəssisə 2024-cü ildə 30000 AZN mənfəət əldə edib. Mühasibat uçotu ilə vergi uçotu arasında 5000 AZN şübhəli borc ehtiyatı fərqi var. Vergi dərəcəsi 20%-dir.

Məlumata əsasən:

  • müəssisənin 2024-cü ildə mühasibat mənfəəti: 30000 manat;
  • şübhəli borc ehtiyatı üzrə müvəqqəti fərq: 5000 manat;
  • vergi dərəcəsi: 20%
  • bu fərq çıxılan müvəqqəti fərqdir (yəni gələcəkdə vergi məqsədilə tanınacaq).

Təxirə salınmış vergi aktivinin hesablanması: 5000 manat ×20% =1000 manat.

Mühasibat yazılışları:

Əməliyyat Debit Kredit Məbləğ Qeyd
Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər silinir 902 “Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər” 801 “Ümumi mənfəət (zərər)” 1000 manat Təxirə salınmış vergi xərcinin tanınması
Təxirə salınmış vergi aktivi hesablanıb 161 “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi aktivləri” 902 “Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər” 1000 manat Təxirə salınmış vergi aktivinin tanınması

Müxabirləşmə nümunəsi: şübhəli borclara görə ehtiyatlar

Gəlin yuxarıdakı nümunəni genişləndirək, müəssisənin ümumi mənfəət vergisi xərci, cari və təxirə salınmış vergi hissələri, vergi mənfəəti və mühasibat yazılışlarını tam şəkildə təqdim edək.

Bizə aşağıdakılar məlumdur:

Göstərici Məbləğ (AZN)
Mühasibat mənfəəti 30,000
Vergi məqsədilə tanınmayan xərc (şübhəli borc ehtiyatı) +5,000
Vergi mənfəəti (vergi uçotu üzrə) 35,000
Vergi dərəcəsi 20%

Vergi hesablaması

  • Cari vergi öhdəliyi (vergi uçotu üzrə): 35,000×20%=7,000 manat
  • Təxirə salınmış vergi aktivi (mühasibat fərqinə görə): 5,000×20%=1,000 manat
  • Ümumi mənfəət vergisi xərci (mühasibat uçotu üzrə):

Cari vergi xərci (7,000) −Təxirəsalınmıs vergi aktivinin artımı(1,000)=6,000 manat

Mühasibat yazılışları:

Əməliyyatın məzmunu Debet hesabı Kredit hesabı Məbləğ (AZN)
1 Cari mənfəət vergisi xərci tanındı 801 – “Ümumi mənfəət (zərər)” 901 – “Cari mənfəət vergisi üzrə xərclər” 7,000
2 Hesablanmış vergi dövlət büdcəsinə öhdəlik kimi tanındı 901 – “Cari mənfəət vergisi üzrə xərclər” 521 – “Vergi öhdəlikləri” 7,000
3 Təxirə salınmış vergi xərci tanındı 902 – “Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər” 801 – “Ümumi mənfəət (zərər)” 1,000
4 Təxirə salınmış vergi aktivinin tanınması 161 – “Təxirə salınmış vergi aktivləri” 902 – “Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər” 1,000

Müxabirləşmə nümunəsi: istifadə olunmamış vergi zərərləri

Başqa bir situasiyaya baxaq: müəssisə 2023-cü ildə vergi uçotu üzrə 20,000 AZN zərər ilə fəaliyyət göstərib

  • 2024-cü ildə isə mənfəət əldə olunub, amma 2023-cü il zərəri hələ bağlanmayıb
  • Vergi Məcəlləsinin 121-ci maddəsinə əsasən, zərərlər növbəti 5 il ərzində mənfəətdən çıxıla bilər
  • Mühasibat uçotuna əsasən, müəssisə bu zərəri gələcək illərdə bağlaya biləcəyini proqnozlaşdırır
  • Vergi dərəcəsi: 20%

Bu halda 20,000 × 20% = 4,000 AZN məbləğində təxirə salınmış vergi aktivi tanınır.

Mühasibat müxabirləşmələri (zərərin növbəti dövrdə istifadəsi proqnozlaşdırılırsa):

Əməliyyatın məzmunu Debet hesabı Kredit hesabı Məbləğ (AZN)
1 Təxirə salınmış vergi xərci tanındı 902 – “Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər” 801 – “Ümumi mənfəət (zərər)” 4,000
2 Təxirə salınmış vergi aktivinin tanınması 161 – “Təxirə salınmış vergi aktivləri” 902 – “Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər” 4,000

Gələcəkdə zərər silinirsə (məsələn, 2025-ci ildə mənfəətdən çıxılırsa)

Əməliyyatın məzmunu Debet hesabı Kredit hesabı   Məbləğ (AZN)
3 Təxirə salınmış aktivin silinməsi (reallaşma) 801 – “Ümumi mənfəət (zərər)” 902 – “Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər” 4,000
4 Aktiv silinir 902 – “Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər” 161 – “Təxirə salınmış vergi aktivləri” 4,000

Yeni işə qəbul olunan işçi ödənişsiz məzuniyyətdən istifadə edə bilərmi?

Peşəkar Excel Təlimi

posted in: Xəbər | 0

Peşəkar Excel Təlimi

Bu günkü dövrdə mühasib və maliyyə mütəxəssislərini Excel proqramı olmadan təsəvvür etmək demək olar ki, mümkünsüzdür. Çünki bir çox hallarda Excel bizə elə hesabatlar hazırlamağa imkan verir ki, bunu mühasibat proqramlarının özləri belə edə bilmir.

Əgər siz hələ də Excel-də istədiklərinizi rahatlıqla həyata keçirə bilmirsinizsə, bu bilikləri bizimlə qazana bilərsiniz. “Azərbaycan Mühasiblər Məktəbi”nin Peşəkar Excel Təlimində iştirak etməklə Excel-in mühasibat, maliyyə və insan resursları ilə bağlı gizli imkanlarını öyrənmək şansını əldə edəcəksiniz.

Təlim kimlər üçündür?

Təlim, müəyyən təcrübəsi olan və Excel-in potensialından maksimum istifadə etmək istəyən mütəxəssislər üçün nəzərdə tutulub;
Təlim istənilən sahəyə uyğun olaraq fərdiləşdirilə bilər.

Təlimçi barədə:

Xəyal Səmədov

Rəqəmsal bacarıqların inkişafında 10 ildən artıq peşəkar təcrübəyə malik olan Xəyal Səmədov həm öz sahəsində ixtisaslaşmış təlimçi, həm də müxtəlif biznes strukturlarında liderlik etmiş bir mütəxəssisdir. Excel, Power BI, SQL və Python kimi alətlərdə dərin biliklərə sahib olan Xəyal bəy, yüzlərlə iştirakçını əhatə edən təlim proqramları ilə Azərbaycanda rəqəmsal savadlılığın artırılmasına töhfə verib.

Azercell, XalqBank, Veysəloğlu, Azərsun, McDonald’s, Hyundai və digər nüfuzlu təşkilatlarla əməkdaşlıq edən Xəyal Səmədov, təkcə texniki bilikləri deyil, eyni zamanda analitik düşüncə, komanda idarəçiliyi və layihə rəhbərliyi bacarıqları ilə də seçilir.

Excel üzrə Microsoft sertifikatına (MO-201, MO-211, MCE) malikdir. O, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində Maliyyə ixtisası üzrə bakalavrtəhsil almış, Qiymətli kağızlar üzrə MBA üzrə təhsilini davam etdirir.

Fərəc Qurbanov

Maliyyə ixtisası üzrə təhsil almış, Microsoft sertifikatlı Excel eksperti və data analitikası sahəsində təcrübəli təlimçidir. O, Excel, Python, SQL, və Power BI kimi alətlər üzrə ixtisaslaşmış və hazırda Excel və Python təlimləri aparır. Rockvel Construction şirkətində Kommersiya üzrə mütəxəssis vəzifəsində çalışan Fərəc bəy müxtəlif təhsil mərkəzlərində layihə rəhbəri və təhsil meneceri kimi çalışmış, həmçinin IBM və digər nüfuzlu təşkilatlardan data analitikası üzrə beynəlxalq sertifikatlara yiyələnmişdir.

Qrupda iştirakçı sayı: 12-15 nəfər

Təlim formatı: Onlayn və ənənəvi

Kursa daxildir:

  • 20 saat / Həftədə 2 dəfə,saat 19:00-21:00;
  • Sertifikatların təmini;
  • Video qeydlər və təlim materialları;
  • Coffee break.

Qeydiyyatdan keçmək üçün linkə daxil olaraq formu doldurun:

Proqram

Dərs 1: Excel ilə tanışlıq və riyaziyyat funksiyalar

  • ARABIC function
  • INT function
  • MOD function
  • ROUND function
  • ODD function
  • POWER function
  • PRODUCT function
  • RAND function
  • RANDBETWEEN function
  • ROMAN function
  • ROUND function
  • ROUNDDOWN function
  • ROUNDUP function
  • SQRT function
  • SUBTOTAL function
  • SUM function
  • SUMIF function
  • SUMIFS function
  • SUMPRODUCT function
  • TRUNC function

Dərs 2: Statistical functions (Statistik funksiyalar)

  • AVERAGE function
  • AVERAGEIF function
  • AVERAGEIFS function
  • COUNT function
  • COUNTA function
  • COUNTBLANK function
  • COUNTIF function
  • COUNTIFS function
  • LARGE function
  • MAX function
  • MEDIAN function
  • MIN function
  • SMALL function
  • Rank function

Dərs 3: Text (Mətn) funksiyaları

  • CONCAT function
  • CONCATENATE function
  • EXACT function
  • FIND functions
  • LEFT functions
  • LEN functions
  • LOWER function
  • MID functions
  • NUMBERVALUE function
  • PROPER function
  • REPLACE functions
  • REPT function
  • RIGHT functions
  • SEARCH functions
  • SUBSTITUTE function
  • TEXT function
  • TEXTJOIN function
  • TRIM function
  • UPPER function

Dərs 4: Logical (Məntiqi) funksiyalar

  • AND function
  • FALSE function
  • IF function
  • IFERROR function
  • IFNA function
  • IFS function
  • NOT function
  • OR function
  • ISBLANK function
  • ISERROR function
  • ISEVEN function
  • ISFORMULA function
  • ISNA function
  • ISNONTEXT function
  • ISNUMBER function
  • ISODD function
  • ISTEXT function

Dərs 5: DATE (Tarix) funksiyaları

  • DATE function
  • DATEDIF function
  • DAY function
  • DAYS function
  • EDATE function
  • EOMONTH function
  • HOUR function
  • MINUTE function
  • MONTH function
  • NETWORKDAYS function
  • NETWORKDAYS.INTL function
  • NOW function
  • SECOND function
  • TIME function
  • TODAY function
  • WEEKDAY function
  • WEEKNUM function
  • WORKDAY function
  • WORKDAY.INTL function
  • YEAR function

Dərs 6: Təkrar

Hər kəs qrup yoldaşları üçün tapşırıq hazırlayır.

365 funksiyalar

Randarray, Let, Xlookup, Filter, Sortby, Sequence, Groupby, Pivotby, Unique, Let, Maxifs, Minifs, Vstack, Hstack maliyyə funksiyaları

Dərs 7: LOOKUP & REFERENCE (Axtarış və İstinad) funksiyaları

  • ADDRESS function
  • CHOOSE function
  • COLUMN function
  • COLUMNS function
  • FILTER function
  • INDEX function
  • INDIRECT function
  • MATCH function
  • OFFSET function
  • ROW function
  • ROWS function
  • TRANSPOSE function
  • VLOOKUP function

Dərs 8: Menu

  • Page Layout
  • Pivot Table Analyze
  • Pivot Table Design

Dərs 9: Menu

  • Formulas
  • Data

Dərs 10: Menu

  • Review
  • View

Kurslara qoşulmaq və ya ödəniş, başlama tarixi və s. haqda məlumat almaq üçün müvafiq linkdən qeydiyyatdan keçə bilərsiniz. Ən qısa zamanda əməkdaşlarımız sizə geri dönüş edəcəklər: https://crmform.azgroup.az/

Əlaqə:

📞+994 12 310 05 50
📱+994 50 212 34 72

Ünvan: Caspian Plaza

Bu ilin I rübündə fəaliyyətini dayandıran sahibkara vergi güzəşti veriləcəkmi?

posted in: Xəbər | 0

2025-ci ilin yanvar ayında sahibkar fəaliyyətim olub və işçilərimə əməkhaqqı hesablamışam. Fevral ayında fəaliyyətim olmadığı üçün işçilərimə əməkhaqqı hesablamamışam və onların hər birinin əmək müqaviləsinə xitam vermişəm. Sahibkar kimi isə fəaliyyətimi mart ayında dayandırmışam. Bilmək istəyirəm ki, Vergi Məcəlləsinin 102.1.30-cu maddəsinə əsasən müvafiq il üzrə sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə etdiyim gəlirimin 75 faizini gəlir vergisi bəyannaməsində güzəşt kimi göstərə bilərəmmi?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, “Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” 2023-cü il 5 dekabr tarixli 1033-VIQD nömrəli Qanunun tətbiqi və bundan irəli gələn bir sıra məsələlərin tənzimlənməsi barədə Azərbaycan Prezidentinin fərmanına əsasən, bu dəyişikliklər 2024-cü il yanvarın 1-dən qüvvəyə minib.

Vergi Məcəlləsinin 106.1.20-ci maddəsinə əsasən, müvafiq il üzrə orta aylıq muzdlu işçi sayı 3 nəfərdən az olmayan və məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə borcu olmayan mikro sahibkarlıq subyekti olan hüquqi şəxslərin sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə etdikləri gəlirinin 75 faizinə güzəşt tətbiq edilir. Müvafiq il üzrə orta aylıq muzdlu işçi sayı təqvim ili ərzində muzdlu işçilərin sayının cəmlənərək 12-yə bölünməsi yolu ilə müəyyən edilir.

Vergi ödəyicisi vergi güzəştinin tətbiqi məqsədilə bu maddədə müəyyən edilmiş şərtlərə cavab vermədikdə və növbəti hesabat ilində mikro sahibkarlıq subyektindən digər kateqoriya sahibkarlıq subyektinə keçdikdə hüquqi şəxsin mikro sahibkar olduğu əvvəlki 3 təqvim ilinin yekunlarına görə hesablanmış və ödənilmiş gəlir vergisinin 75 faizi həcmində vergi güzəşti müəyyən edilməklə digər sahibkarlıq subyekti olduğu dövrlərdə mənfəət vergisi öhdəliyindən çıxılır. Vergi ödəyicisi tərəfindən əmtəəsiz əməliyyatlar aparıldığı halda, bu maddə ilə müəyyən edilmiş vergi güzəşti əmtəəsiz əməliyyatlardan yaranan gəlirlərə münasibətdə tətbiq edilmir.

Sorğuya cavab olaraq bildirilir ki, vergi ödəyicisi fəaliyyətini dayandırdığı halda, Vergi Məcəlləsinin 102.1.30-cu və 106.1.20 -ci maddələrinin tədbiqi baxımından orta aylıq muzdlu işçi sayı faktiki fəaliyyət göstərilən dövrə uyğun müəyyən edilir. Mart ayında işçiniz olmadığı üçün orta aylıq muzdlu işçi sayı 3 nəfərdən az olacaq və sizin güzəştdən istifadə etmək hüququnuz olmayacaq.

Mənbə: vergiler.az

Müəssisələrin satış zamanı verdiyi güzətlərin 603 saylı “Verilmiş güzəştlər” hesabında uçotu

Asılı və birgə müəssisələrə investisiyaların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər – 153-cü hesab üzrə uçot

posted in: Xəbər | 0

Müəllif: Cəmil Əsədov / accounting.az  saytının redaktoru

Mühasibat uçotu subyektləri üçün Hesablar Planının “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinin 15-ci maddəsi iştirak payı metodu ilə uçota alınmış investisiyaların hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatların uçotu üçün nəzərdə tutulub. Bu maddə özündə üç uçot hesabını birləşdirir. Bunlardan ikisi haqqında aşağıdakı məqalələrdə məlumat verilib:

İndi isə növbə 153 saylı “Asılı və birgə müəssisələrə investisiyaların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər” hesabınındır.

Hesabın təyinatı

153 saylı hesab mühasibat uçotu subyekti tərəfindən asılı və birgə müəssisələrə investisiyaların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlərin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirmək üçün istifadə olunur. Bu düzəlişlər iştirak payı metodu əsasında hesablanır və 151 və 152 saylı hesablarda aparılan ilkin qeydlərə düzəliş etmək məqsədi daşıyır.

Hesab üzrə əməliyyatların tərkibi, müxabirləşmələrin verilməsi, uyğun subhesabların açılması AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir. Qaydaların 16.4. bəndinə görə hesab üzrə iki subhesab açılır:

  • 153-1 №li “Asılı müəssisələrə investisiyaların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər”;
  • 153-2 №li “Birgə müəssisələrə investisiyaların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər”.

Belə düzəlişlərə zərurət aşağıdakı hallarda yaran bilər:

  • investorun asılı yaxud birgə müəssisədəki payı üzrə zərər yaranırsa;
  • investisiya obyektinin kapitalında baş vermiş dəyişiklik (məsələn, balans dəyəri azalır) olarsa.

Belə hallar yarandıqda 153 saylı hesab vasitəsilə 151 yaxud 152 saylı hesablarda düzəlişi aparılır.

153 saylı hesabda uçotun MUBS-a uyğun əsaslandırılması

Hesab üzrə uçotun tənzimlənməsi zamanı 28 №-li “Asılı müəssisələrə və birgə müəssisələrə investisiya qoyuluşları” adlı Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartının (IAS 28) tələbləri nəzərə alınmalıdır. Bu standart birgə (yaxud asılı) müəssisələrə investisiyaların iştirak payı metodu ilə uçotunu tələb edir. Bu metoda görə:

  • investor müəssisə investisiya etdiyi müəssisənin mənfəət və ya zərərində pay sahibidir;
  • investisiya dəyəri ilk tanınma dəyərindən başlayaraq investorun payına düşən mənfəət və zərərlərlə düzəliş olunur.

Düzəlişləri zəruri edən səbəblər:

  • iştirak payı üsulunda investor öz maliyyə hesabatlarında asılı yaxud birgə müəssisənin nəticələrini əks etdirməlidir.
  • əgər asılı yaxud birgə müəssisə zərər edibsə və bu zərər investorun payına düşürsə, bu zaman investisiyanın balans dəyəri azalır.

Azalmanın qeydiyyatı MUBS28-in (IAS 28) 38-39-cu bəndlərinə şərh olunur. Həmin bəndlərə görə, investorun asılı və ya birgə müəssisədəki investisiyasının dəyəri sıfıra düşdükdən sonra, əlavə zərərlər yalnız o halda tanınır ki, investor həmin müəssisəyə hüquqi və ya faktiki öhdəlik daşıyır və ya bu öhdəliyi öz üzərinə götürüb.

Beləliklə, IAS 28 görə, investor müəssisə:

  • əldə etdiyi mənfəəti investisiyanın dəyərinə əlavə edir;
  • payına düşən zərəri isə çıxır;
  • əgər zərərlər investisiyanın balans dəyərindən artıq olarsa, zərərlərin tanınması dayandırılır (əgər əlavə öhdəlik yoxdursa);
  • kapital dəyişikliyində 151 və ya 152 saylı hesabla birgə 153 hesab istifadə olunur.

Asılı və birgə müəssisələrə investisiyaların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlərin tənzimlənməsi

153-ci hesab üzrə mühasibat yazılışları, subhesablar üzrə, həmin qaydaların 16-cı bölməsinin aşağıdakı bəndləri nəzərə alınmaqla tənzimlənir:

  • investisiya obyektlərindən zərər əldə edildikdə – bənd 16.6.2;
  • dəyişikliklər kapitalda azalma ilə nəticələndikdə – bənd 16.7.2;
  • əvvəlki kapital azalma düzəlişi – bənd 16.19.3.
Əməliyyat Debit Kredit Qeyd
Birgə müəssisənin zərərində pay tanınır 811 153 IAS 28, bənd 38
Kapital azaldıqda 731-2 153 Zərər tanınır
Əvvəlki zərərin kompensasiyası 153 611-2 Gəlirin bərpası

Əvvəlki zərərin kompensasiyasını (bənd 6.19.3) nümunədə izah edək.

Qaydaların 16.19.3-cü bəndin məzmununun izahı

Həmin bəndə görə: “Mühasibat uçotu subyektinin investisiya qoyuluşu üzrə dəyişikliklər əvvəllər kapitalda azalma ilə nəticələnmişdirsə, həmin dəyişikliklərə uyğun azalma məbləğinə 153-1 №li subhesabın debeti və 611-2 №li subhesabın krediti üzrə” müxabirləşmə verilir.

Bu o deməkdir ki, əgər investor (məsələn, “A” MMC) asılı və ya birgə müəssisəyə (məsələn, “B” MMC) qoyduğu investisiyanın kapitalda azalma ilə nəticələndiyi halda bunu əvvəllər kapital ehtiyatlarının azalması şəklində tanıyıbsa, sonradan bu kapital azalmalarının azaldığı və ya silindiyi halda, bu düzəliş 153-1 və 611-2 hesablar arasında müxabirləşmə ilə əks olunur. Bunu nümunə ilə izah edək.

Situasiya:

“B” MMC, “A” MMC-yə münasibətdə asılı  müəssisədir. 2023-cü ildə “B” MMC-nin məzənnə fərqindən kapitalı azalmış və bu azalmadan “A” MMC-ni payına düşən 8000 manat kapital azalması kimi uçota alınmışdır:

Əməliyyat Debit Kredit Məbləğ Qeyd
İnvestisiya dəyərinin azalması 731-2: Yenidən qiymətləndirilmədən xərclər 153-1: Asılı müəssisələrə investisiyaların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər 8,000 manat Kapitalda azalmaya düzəliş

 2024-cü ildə “B” MMC-nin maliyyə göstəricilərində kapital bərpası baş verib. Bu halda, əvvəlki azalma silinir, yəni düzəliş edilir:

Əməliyyat Debit Kredit Məbləğ Qeyd
Əvvəlki kapital azalma düzəlişi 153-1: Asılı müəssisələrə investisiyaların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər 611-2: Yenidən qiymətləndirmədən gəlirlər 8,000 manat Əvvəlki azalma ehtiyatının bərpası

Beləliklə:

  • 153-1 – əvvəlki zərərin qeydiyyatını özündə saxlayır (kontra-aktiv hesab)
  • 611-2 – bu düzəliş mənfəətə yönələn əməliyyat gəliri kimi tanınır
  • bu yanaşma IAS 28 və MUBS-a uyğundur: əvvəlki tanınmış zərərin tənzimlənməsi gəlir kimi tanınır.

Əsas müxabirləşmə nümunələri

Əməliyyatın məzmunu Debit hesab Kredit hesab Məbləğ (AZN) Qeyd
1 Zərər payı tanınır 811 153-1 / 153-2 10,000 İnvestorun zərərdəki payı
2 Əvvəlki zərərə görə tanınmamış mənəfət bərpa olunur 153-1 / 153-2 811 8,000 Qismən dəyər bərpası
3 Kapital azalma (məs: məzənnə fərqi) 731-2 153-1 / 153-2 6,000 Qiymətdən düşmə
4 Kapital artımı (yenidən qiymətləndirmə) 153-1 / 153-2 611-2 5,000 Bərpa olunmuş kapital
5 İnvestisiya tamamilə itirilir 153 151 / 152 20,000 Balansdan silinir
6 Dəyər dəyişikliyi (azalma) 731-2 153 3,500 Dəyər dəyişimi

v

1 158 159 160 161 162 163 164 2. 693